Menteri Brunei Tegaskan AI Perlu Membantu, Bukan Menggantikan Hakim Mahkamah Syariah

Pertimbangan manusia kekal penting ketika mahkamah menilai AI

Kecerdasan buatan boleh membantu Mahkamah Syariah Brunei mengurus kes, meneliti persoalan undang-undang dan menyampaikan perkhidmatan dengan lebih pantas, namun hakim mesti mengekalkan kuasa ke atas setiap keputusan, kata Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Keselamatan dan Undang-Undang), Dato Seri Setia Awang Haji Sufian bin Haji Sabtu, pada persidangan undang-undang serantau di Gadong.

Berucap pada pembukaan Persidangan Kehakiman dan Perundangan Syariah Nusantara keempat 2026, menteri itu berkata AI harus dianggap sebagai alat bantuan, bukannya pengganti pertimbangan manusia. Hasil seperti ringkasan kes, rujukan undang-undang, terjemahan dan draf dokumen mesti diperiksa serta disahkan oleh kakitangan mahkamah yang bertanggungjawab sebelum digunakan, khususnya apabila hak seseorang dipertaruhkan.

Beliau berkata tanggungjawab terhadap keputusan mahkamah mesti kekal pada manusia. Penilaian kehakiman, ijtihad dan keputusan muktamad terletak pada hakim. Ijtihad merujuk kepada pentafsiran berasaskan pertimbangan oleh ulama atau hakim yang berkelayakan ketika menerapkan prinsip undang-undang Islam kepada persoalan yang memerlukan pertimbangan teliti.

Persidangan yang buat julung kalinya dianjurkan di Brunei, di The Rizqun International Hotel, itu menghimpunkan perwakilan dan penceramah dari Brunei, Malaysia, Indonesia dan Singapura. Edisi terdahulu dianjurkan oleh Malaysia pada 2016, 2020 dan 2023. Para peserta membincangkan amalan perundangan dan pembangunan masa depan keadilan Syariah di rantau ini.

Daya tarikan AI bagi mahkamah bersifat praktikal. Teknologi itu boleh membantu kakitangan menyusun fail, mencari bahan berkaitan dan mengendalikan tugas pentadbiran rutin, sekali gus berpotensi mengurangkan kelewatan dan memudahkan akses kepada perkhidmatan. Mahkamah Syariah Brunei telah mengambil langkah ke arah perkhidmatan digital menerusi sistem e-Syariah. AI boleh memanfaatkan infrastruktur digital itu, dengan syarat penggunaannya dikawal selia dan diawasi.

Apakah sumbangan AI kepada kerja mahkamah?

Dalam konteks perundangan, alat AI boleh memproses teks dalam jumlah besar dan menghasilkan ringkasan, terjemahan atau draf jawapan. Jika digunakan dengan cermat, fungsi ini boleh membantu pegawai mahkamah mencari maklumat dan mengurus beban kerja. Namun, fungsi tersebut tidak membuktikan bahawa sesuatu tuntutan undang-undang itu betul atau dokumen itu sahih. Jawapan yang lancar masih boleh mengandungi kesilapan.

Perbezaan itu penting di mahkamah, kerana petikan kes yang salah atau ringkasan yang tidak lengkap boleh menjejaskan pemahaman terhadap sesuatu perkara. Menteri itu memberi amaran bahawa sistem AI boleh menghasilkan maklumat yang meyakinkan tetapi tidak tepat, termasuk rujukan kepada kes atau sumber yang tidak wujud. Pengesahan berdasarkan rekod undang-undang berautoriti tetap diperlukan.

Kelajuan juga tidak menghapuskan keperluan untuk penaakulan undang-undang. Hakim perlu menimbang fakta, undang-undang yang terpakai dan hujah yang dikemukakan oleh pihak-pihak. Sistem AI boleh membantu pengendalian maklumat, tetapi tidak dapat memikul tanggungjawab terhadap kesan sesuatu keputusan. Oleh itu, semakan manusia bukan sekadar formaliti terakhir: pada peringkat inilah pegawai yang bertanggungjawab menilai sama ada bahan yang dijana boleh dipercayai dan sesuai digunakan.

Mengapa ketepatan dan privasi menjadi kebimbangan utama

Kes Mahkamah Syariah, khususnya kes keluarga, mungkin mengandungi butiran yang sangat peribadi. Maklumat tentang hubungan, anak-anak, kewangan atau pertikaian peribadi memerlukan perlindungan rapi. Memasukkan rekod sedemikian ke dalam perkhidmatan AI tanpa perlindungan yang mencukupi boleh mendedahkan maklumat melebihi tujuan penggunaannya oleh mahkamah. Dasar mahkamah perlu menetapkan data yang boleh diproses oleh alat berkenaan, pihak yang boleh mengaksesnya dan tempoh penyimpanannya.

Menteri itu turut menekankan kandungan palsu, termasuk audio, imej dan video deepfake. Deepfake ialah media yang dijana atau diubah suai menggunakan AI sehingga kelihatan seolah-olah seseorang berkata atau melakukan sesuatu yang sebenarnya tidak berlaku. Ketersediaannya yang semakin meluas boleh menyukarkan penilaian ketulenan bahan digital, terutama apabila rakaman dikemukakan sebagai bukti.

Menteri Brunei itu juga menyentuh penyalahgunaan teknologi seumpamanya dalam penipuan dalam talian dan jenayah rentas sempadan. Bagi mahkamah, cabarannya bukan sekadar sama ada sesuatu fail kelihatan meyakinkan. Mahkamah mungkin perlu meneliti asal usulnya, sama ada ia telah diubah suai dan bukti lain yang menyokongnya. Persoalan ini berkaitan dengan pengesahan ketulenan, iaitu proses menentukan sama ada bukti benar-benar seperti yang didakwa oleh pihak yang mengemukakannya.

Bukti digital tidak semestinya tidak boleh dipercayai, sebagaimana video atau dokumen tidak semestinya sahih. Mahkamah memerlukan prosedur yang membolehkan pihak-pihak mencabar bahan tersebut dan hakim menilai nilainya. Peraturan sedia ada mungkin perlu disemak bagi memastikan ia merangkumi kandungan yang dijana dan dimanipulasi oleh AI serta bentuk bukti digital yang lain.

Dasar Brunei menjadi titik permulaan

Brunei telah mengeluarkan panduan kebangsaan mengenai penggunaan AI yang bertanggungjawab. Pihak Berkuasa Industri Teknologi Info-komunikasi Brunei Darussalam menerbitkan Garis Panduan Tadbir Urus dan Etika AI Brunei Darussalam pada 2025. Edisi kedua yang dikeluarkan tahun ini merangkumi panduan mengenai AI generatif, iaitu jenis sistem yang menghasilkan teks, imej atau kandungan lain sebagai respons kepada arahan.

Perintah Perlindungan Data Peribadi 2025 turut memperkukuh perlindungan maklumat peribadi. Menteri itu berkata mahkamah sivil mengeluarkan garis panduan penggunaan AI untuk pegawai kehakiman pada 2025, manakala panduan untuk pengguna mahkamah sedang dibangunkan. Beliau menyeru agar pengalaman mahkamah sivil dan Syariah dikongsi, sambil menyatakan bahawa negara-negara lain di rantau ini turut melaksanakan inisiatif berkaitan.

Panduan kebangsaan menyediakan asas, namun mahkamah juga memerlukan peraturan yang sesuai dengan tugas kehakiman. Piawaian yang jelas boleh menetapkan tugas yang boleh menggunakan AI, tahap semakan manusia yang diperlukan, cara maklumat kes sensitif perlu dikendalikan serta cara melaporkan kesilapan atau penyalahgunaan. Piawaian itu juga perlu selaras dengan prinsip undang-undang Islam serta kerangka kebangsaan dan serantau yang terpakai.

Peraturan undang-undang mungkin perlu disesuaikan

Menteri itu menggesa penelitian sama ada undang-undang tatacara dan keterangan Syariah Brunei yang sedia ada mencukupi untuk menangani bukti digital serta kandungan yang dijana atau dimanipulasi oleh AI. Peraturan tatacara mengawal perjalanan kes di mahkamah, manakala peraturan keterangan menetapkan bahan yang boleh dikemukakan dan cara ia dinilai.

Semakan peraturan tersebut tidak bermakna bukti AI perlu diterima atau ditolak secara automatik. Sebaliknya, ia bertujuan menetapkan asas yang kukuh untuk mengendalikannya: cara ketulenan boleh diuji, maklumat yang patut diberikan kepada pihak-pihak dan cara hakim membezakan bahan yang boleh dipercayai daripada kandungan palsu atau yang telah diubah suai.

Usaha ini memerlukan penyelarasan antara Mahkamah Syariah, Jabatan Peguam Negara, Jabatan Mufti Kerajaan dan agensi berkaitan yang lain. Menteri itu mengaitkan kerjasama tersebut dengan Wawasan Brunei 2035 serta nilai Melayu Islam Beraja negara. Kerjasama antara institusi perundangan, agama dan teknikal boleh membantu memastikan amalan mahkamah praktikal untuk dilaksanakan dan selaras dengan kerangka yang mentadbir Brunei.

Kerjasama serantau dan latihan dalam agenda

Persidangan Nusantara menyediakan ruang untuk pegawai dari empat negara membandingkan pendekatan masing-masing. Perbezaan sistem undang-undang bermakna peraturan sesebuah negara tidak boleh diterapkan begitu sahaja di negara lain. Namun, para peserta boleh membincangkan perlindungan bersama, berkongsi pengajaran daripada penggunaan AI dan mengenal pasti bidang yang memerlukan kerjasama.

Menteri itu berharap pertemuan tersebut dapat menghasilkan saranan praktikal, termasuk prinsip bersama bagi penggunaan AI beretika dalam keadilan Syariah. Beliau turut menyeru kerjasama lebih erat dalam latihan dan perkongsian kepakaran, dengan literasi AI untuk hakim, pendaftar dan pegawai mahkamah antara keutamaannya.

Latihan itu dapat membantu kakitangan mahkamah mengenal pasti keadaan apabila sesuatu sistem mungkin tidak boleh dipercayai, menyemak petikan kes dan ringkasan yang dijana serta melindungi maklumat sulit. Latihan itu juga akan menjelaskan bahawa tanggungjawab kekal pada pegawai yang menggunakan hasil AI. Tanpa kemahiran dan perlindungan tersebut, pemprosesan yang lebih pantas boleh mengorbankan ketepatan atau kepercayaan awam.

Keyakinan awam bergantung pada penggunaan yang bertanggungjawab

Perbahasan di Brunei mencerminkan cabaran lebih luas yang dihadapi mahkamah ketika menerima pakai teknologi baharu: meningkatkan kecekapan perkhidmatan tanpa melemahkan prinsip yang memberikan legitimasi kepada keputusan kehakiman. AI boleh membantu tugas pentadbiran dan penyelidikan, namun kuasa undang-undang tetap terletak pada hakim manusia yang dapat menjelaskan dan bertanggungjawab atas keputusan mereka.

Bagi badan kehakiman Syariah, keseimbangan itu merangkumi perlindungan maklumat peribadi, penelitian terhadap bukti digital dan pemastian bahawa teknologi digunakan selaras dengan undang-undang Islam. Kerjasama serantau boleh membantu membangunkan piawaian praktikal, sementara undang-undang dan institusi tempatan kekal bertanggungjawab melaksanakannya.

Perkara Utama

• Mahkamah Syariah Brunei boleh menggunakan AI untuk membantu pengurusan kes, penyelidikan undang-undang dan perkhidmatan awam, tetapi bukan untuk menggantikan hakim.
• Ringkasan, petikan kes, terjemahan dan draf yang dijana AI mesti disemak serta disahkan oleh kakitangan yang bertanggungjawab.
• Kebimbangan utama termasuk rujukan undang-undang palsu, pendedahan maklumat sensitif dalam kes keluarga dan bukti deepfake.
• Garis panduan tadbir urus AI dan Perintah Perlindungan Data Peribadi Brunei menyediakan asas dasar, manakala undang-undang keterangan dan tatacara Syariah mungkin perlu disemak.
• Persidangan serantau itu berusaha merangka prinsip praktikal serta memperkukuh latihan dan kerjasama dalam kalangan pegawai mahkamah Syariah.