Persidangan Laut China Selatan Gesa Komunikasi, Sikap Menahan Diri dan Daya Tahan Maritim yang Lebih Kukuh

Mengurus risiko di laut yang semakin sesak

Apabila semakin banyak kapal, kapal pengawal pantai, armada perikanan, kapal penyelidikan dan sistem tanpa pemandu beroperasi di Laut China Selatan, pertemuan kecil boleh menyebabkan anak kapal mempunyai sedikit masa untuk menilai niat kapal lain. Pada Persidangan Antarabangsa Laut China Selatan ke-18 di Hà Nội, pegawai dan pakar berkata komunikasi, ketelusan, sikap menahan diri dan penghormatan terhadap undang-undang antarabangsa penting bagi mengelakkan pertemuan sedemikian daripada meningkat menjadi krisis.

Persidangan dua hari itu, yang berlangsung pada 7 dan 8 Oktober dengan tema “Persaingan, Kesalinghubungan dan Kerjasama: Laut China Selatan dan Tatanan Maritim Serantau,” menghimpunkan hampir 50 penceramah dan kira-kira 300 perwakilan dari lebih 30 negara dan wilayah, menurut laporan persidangan. Pembuat dasar, diplomat, wakil tentera dan sarjana membincangkan cara mengurus pertikaian sambil melindungi laluan laut dan infrastruktur yang menjadi sandaran ekonomi serantau.

Laut China Selatan, yang dikenali sebagai Laut Timur di Việt Nam, menghubungkan Lautan Pasifik dan Lautan Hindi. Laluan perkapalannya membawa barangan dan tenaga, manakala perairannya menyokong mata pencarian jutaan orang. Perhatian utama persidangan ialah persaingan strategik berlaku serentak dengan perubahan teknologi yang pesat dan tekanan yang semakin meningkat terhadap sumber marin, sekali gus mengecilkan masa yang tersedia untuk mengelakkan salah faham daripada bertukar menjadi konfrontasi.

Dr. Nguyễn Hùng Sơn, presiden Akademi Diplomatik Việt Nam, menyifatkan laut itu sebagai kepentingan bersama yang melibatkan keamanan, kestabilan, undang-undang antarabangsa dan khazanah global yang lebih luas, bukan sekadar himpunan pertikaian wilayah. Beliau memberi amaran bahawa kesalinghubungan yang lebih mendalam boleh menyebarkan gangguan dari satu lokasi ke ekonomi yang jauh. Masalah di laut boleh menjejaskan kos perkapalan, bekalan tenaga dan mata pencarian, manakala kerosakan pada infrastruktur digital boleh mengganggu hubungan jauh di luar kawasan terdekat.

Peserta turut meneliti bagaimana perubahan iklim, pencemaran dan tekanan terhadap perikanan memburukkan kebimbangan keselamatan. Automasi dan kecerdasan buatan sedang mengubah pelabuhan dan operasi maritim, manakala kabel dasar laut membawa data penting antara negara. Oleh itu, tiga unsur dalam tema persidangan, iaitu persaingan, kesalinghubungan dan kerjasama, saling bertaut dalam amalan: negara mungkin berselisih tentang bidang kuasa, tetapi berkongsi kepentingan terhadap pengangkutan, komunikasi dan ekosistem marin yang sihat serta boleh diharap.

Persidangan itu membuka perbincangan mengenai perubahan strategik, pemodenan pasukan maritim, sistem tanpa pemandu, keselamatan tenaga dan keselamatan siber. Perwakilan turut meneliti risiko terhadap pelabuhan, sistem navigasi, platform data maritim dan kabel dasar laut. Sesi kemudian dijadualkan membincangkan undang-undang laut, mekanisme ASEAN, rundingan Kod Tatalaku, biodiversiti di luar bidang kuasa negara serta daya tahan pelabuhan dan masyarakat pesisir.

Mengapa komunikasi perlu didahulukan sebelum krisis

Timbalan Menteri Luar Việt Nam Nguyễn Thị Hoàng Vân berkata kerajaan tidak seharusnya menganggap pertikaian berpanjangan boleh diselesaikan serta-merta. Katanya, banyak risiko masih boleh diurus melalui komunikasi langsung, ketelusan dan langkah praktikal membina keyakinan. Perbezaan ini penting: usaha membina keyakinan tidak menyelesaikan tuntutan yang bersaing, tetapi boleh menjadikan sesuatu pertemuan lebih mudah dijangka dan mengurangkan kemungkinan kemalangan atau penilaian yang silap mencetuskan krisis lebih besar.

Leftenan Jeneral Kanada Derek A. Macaulay, wakil tentera kanan ke Indo-Pasifik, menyampaikan pandangan serupa tentang kepentingan masa. Pertemuan jarak dekat boleh berkembang dengan pantas, dengan anak kapal hanya mempunyai tempoh singkat untuk mentafsir pergerakan dan memilih tindak balas. Beliau berkata saluran komunikasi mesti diwujudkan sebelum ketegangan meningkat kerana saluran itu tidak boleh diwujudkan secara tergesa-gesa ketika kecemasan sedang berlaku.

Perbincangan persidangan merangkumi cadangan untuk memperluas aturan pencegahan insiden, menambah baik talian panas dan berkongsi maklumat tentang aktiviti di laut. Sesetengah pakar mencadangkan pembangunan Kod bagi Pertemuan Tidak Dirancang di Laut, atau CUES, untuk pasukan pengawal pantai. Panduan sedia ada bagi tentera laut seperti ini bertujuan menyediakan prosedur bersama apabila kapal bertemu tanpa diduga. Peluasan amalan seumpamanya kepada pengawal pantai boleh menangani hakikat bahawa banyak pertemuan melibatkan kapal penguat kuasa undang-undang, bukannya tentera laut.

Kesedaran domain maritim, yang sering diringkaskan sebagai MDA, juga merupakan sebahagian daripada usaha pencegahan. Ia bermaksud mengumpul dan berkongsi gambaran yang cukup tepat tentang keadaan di laut, termasuk pergerakan kapal dan kemungkinan bahaya. Kesedaran yang lebih baik boleh membantu pihak berkuasa membezakan kemalangan daripada tindakan sengaja serta menyelaraskan operasi mencari dan menyelamat atau tindak balas penguatkuasaan undang-undang. Namun, peserta persidangan menyatakan bahawa perkongsian maklumat boleh dibatasi oleh perbezaan dasar, kepercayaan, sumber dan kesediaan untuk mendedahkan data sensitif.

Timbalan Setiausaha Hal Ehwal Luar dan Perdagangan Australia Michelle Chan berkata perkongsian maklumat dua hala yang tepat pada masanya boleh mengurangkan ketidakpastian dan membantu kerajaan membuat keputusan yang mengurangkan risiko peningkatan ketegangan. Dalam konteks ini, ketelusan berfungsi sebagai langkah keselamatan pencegahan. Ia tidak memerlukan negara bersetuju dalam setiap pertikaian; sebaliknya, ia boleh membantu mereka memahami kejadian dengan cukup tepat untuk bertindak secara terkawal.

UNCLOS sebagai rujukan undang-undang bersama

Penceramah berulang kali merujuk Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut 1982, atau UNCLOS, sebagai rangka kerja undang-undang luas yang mengawal kegiatan di laut. Konvensyen itu menetapkan zon maritim serta hak dan kewajipan negara di dalamnya, selain peraturan berkaitan pelayaran dan penggunaan sumber laut. Di rantau yang negara-negara mempertikaikan kedaulatan dan bidang kuasa, rujukan undang-undang bersama boleh menyokong kebolehramalan walaupun perselisihan politik masih belum selesai.

Vân berkata hak mesti disertai tanggungjawab dan peraturan penting apabila membentuk tindakan sebenar. Beliau turut menyokong pelaksanaan Deklarasi ASEAN–China mengenai Tatalaku Pihak-Pihak di Laut Timur serta rundingan ke arah Kod Tatalaku, atau COC, yang berkesan dan substantif. Deklarasi itu merupakan komitmen politik untuk mengurus tatalaku; COC yang dicadangkan pula bertujuan menetapkan jangkaan yang lebih terperinci bagi pihak-pihak di perairan yang dipertikaikan.

Setiausaha Rendah Hal Ehwal Luar Filipina Leo M. Herrera-Lim berkata UNCLOS dan keputusan timbang tara Laut China Selatan 2016 harus menjadi panduan bagi tatalaku serantau. Keputusan itu, yang dikeluarkan oleh tribunal timbang tara yang dibentuk di bawah UNCLOS, menangani persoalan undang-undang yang dikemukakan Filipina. Filipina menganggapnya muktamad dan mengikat, pendirian yang turut ditegaskan Australia pada persidangan itu. China menolak bidang kuasa tribunal dan keputusan tersebut. Perselisihan mengenai keputusan itu menegaskan mengapa komitmen undang-undang dan saluran praktikal untuk mengurus insiden kekal penting dalam diplomasi serantau.

Penasihat undang-undang Kementerian Luar Sweden Martin Ratcovich Leopardi menyifatkan UNCLOS sebagai rangka kerja yang meningkatkan kebolehramalan dan kestabilan di seluruh rantau maritim. Katanya, nilainya melangkaui Laut China Selatan: peraturan undang-undang bersama boleh memberi negara kecil dan sederhana asas untuk mempertahankan pendirian mereka serta bekerjasama dengan pihak lain. Titik permulaan bersama tidak menghapuskan perbezaan politik, tetapi memberi negara cara untuk membincangkan hak dan tanggungjawab berdasarkan prinsip yang tidak semata-mata bergantung pada kekuatan relatif.

Peserta persidangan mengingatkan agar seluruh tanggungjawab mengurus krisis tidak diletakkan pada satu instrumen sahaja seperti COC. Mereka berhujah bahawa langkah pelengkap diperlukan, termasuk talian panas dua hala, aturan pengawal pantai, dialog yang diterajui ASEAN dan prosedur operasi. Rundingan kod boleh mengambil masa; perlindungan praktikal boleh menangani risiko segera sementara rundingan itu diteruskan.

Kesalinghubungan bergantung pada infrastruktur yang berdaya tahan

Keselamatan maritim dibincangkan sebagai kepentingan seluruh rangkaian, bukan isu yang terhad kepada Laut China Selatan. Laluan perkapalan bersambung dengan laluan strategik lain, termasuk Selat Melaka dan Selat Hormuz. Gangguan di satu laluan sempit boleh memaksa kapal menukar haluan, meningkatkan kos insurans dan pengangkutan serta memberi tekanan kepada bekalan tenaga. Kesannya boleh merebak kepada sektor makanan, baja, pembuatan dan sektor lain yang bergantung pada perkapalan yang boleh dijangka.

Risiko rangkaian yang sama turut melibatkan infrastruktur di bawah laut. Kabel dasar laut membawa sebahagian besar trafik data antarabangsa, manakala kemudahan tenaga luar pesisir dan pelabuhan menyokong perdagangan serta sistem tenaga. Kerosakan kabel boleh mengganggu komunikasi merentasi sempadan walaupun kerosakan fizikal berlaku jauh dari masyarakat yang terjejas. Perbincangan persidangan menggesa pemantauan lebih kukuh, tanggungjawab perlindungan yang jelas, laluan kabel yang pelbagai dan keupayaan membaiki sistem yang rosak dengan segera.

Para pegawai Filipina menggesa pendekatan terselaras yang menghubungkan keselamatan maritim dengan pengangkutan, telekomunikasi, tenaga, keselamatan siber, pengurusan bencana dan diplomasi. Persidangan itu turut meneliti cara kerajaan dan syarikat boleh bekerjasama kerana sebahagian besar infrastruktur dibina atau dikendalikan oleh syarikat swasta. Antara langkah yang dibincangkan ialah memetakan aset yang terdedah, menambah baik amaran awal dan menyediakan komponen gantian.

Pakar turut mencadangkan langkah lebih luas untuk mengukuhkan rantaian bekalan dan daya tahan pengangkutan: mempelbagaikan sumber tenaga dan laluan perkapalan, mengekalkan rizab, memperkukuh infrastruktur dan menyediakan pelan tindak balas sebelum krisis. Langkah ini tidak dapat mencegah setiap gangguan, tetapi boleh mengurangkan kesan sesuatu insiden terhadap keseluruhan rangkaian.

Vân menggariskan empat keutamaan bagi Việt Nam: mempertahankan UNCLOS dan penyelesaian pertikaian secara aman, melindungi laluan maritim penting, memperkukuh infrastruktur kritikal dan mengurus risiko sambil memperluas kerjasama. Beliau mengaitkan keutamaan itu dengan hasrat Việt Nam yang dinyatakan untuk membangunkan ekonomi maritim yang mampan dan berdaya tahan, termasuk melalui infrastruktur moden, sains marin dan perlindungan alam sekitar.

Kerjasama boleh berkembang walaupun pertikaian berterusan

Penceramah mengenal pasti bidang yang membolehkan kerajaan mencapai kemajuan praktikal meskipun tuntutan masih belum diselesaikan. Mencari dan menyelamat, keselamatan nelayan, tindak balas bencana, sains marin, pengurusan perikanan, perlindungan alam sekitar, perkongsian maklumat dan latihan semuanya diketengahkan sebagai bidang berkepentingan bersama. Kerjasama sedemikian boleh membawa manfaat langsung kepada mereka yang bekerja di laut, di samping membina amalan hubungan antara agensi.

Herrera-Lim mengetengahkan kerjasama antara Filipina dan Việt Nam, termasuk kumpulan kerja bersama mengenai hal ehwal maritim dan lautan, memorandum 2024 tentang pencegahan dan pengurusan insiden, hubungan antara pengawal pantai serta bantuan kemanusiaan kepada pelaut dan nelayan yang dalam kesusahan. Talian panas, lawatan pelabuhan timbal balik, pertukaran pegawai serta kerja saintifik dan alam sekitar disebut sebagai langkah praktikal yang menterjemahkan komitmen diplomatik kepada hubungan rutin.

Perwakilan turut membincangkan kerjasama sedia ada dalam bidang perikanan di Teluk Tonkin antara Việt Nam dan China sebagai contoh penggabungan undang-undang, dasar dan teknologi. Perbincangan penutup persidangan menegaskan bahawa kerjasama boleh berkembang secara berperingkat: inisiatif individu boleh berkembang menjadi prosedur berkekalan, piawaian bersama dan keupayaan institusi yang lebih kukuh.

Teknologi boleh menyokong usaha itu melalui pemantauan, operasi mencari dan menyelamat serta pengurusan sumber marin yang lebih baik. Peserta turut memberi amaran bahawa sistem baharu perlu beroperasi selaras dengan undang-undang antarabangsa serta berasaskan proses yang telus, data yang boleh dipercayai dan penghormatan terhadap kepentingan data negara. Memperkukuh aturan sedia ada diketengahkan sebagai keutamaan di samping sebarang cadangan untuk mekanisme baharu.

Peranan ASEAN dan batas mekanisme serantau

Institusi yang diterajui ASEAN menyediakan forum untuk negara-negara Asia Tenggara, rakan dialog dan kuasa besar bertemu. Chan berkata institusi ini boleh membina amalan dialog dan mengukuhkan jangkaan terhadap tatalaku yang bertanggungjawab. Australia turut menyebut program Southeast Asia Maritime Partnerships sebagai sokongan kepada keupayaan keselamatan maritim serantau dan kesedaran tentang lautan.

Perbincangan persidangan menggesa ASEAN memainkan peranan lebih aktif dalam usaha membina keyakinan, perkongsian maklumat dan penetapan jangkaan serantau, sambil menyelaraskan usaha dengan aturan dua hala, pelbagai hala dan kumpulan kecil. Forum Serantau ASEAN dan Mesyuarat Menteri-Menteri Pertahanan ASEAN-Plus dikenal pasti antara mekanisme dalam seni bina yang lebih luas. Peserta berhujah bahawa tatanan maritim yang lebih inklusif harus memberi negara kecil dan sederhana ruang untuk bersuara serta mengelakkan kerjasama daripada berpecah kepada kumpulan yang terpisah atau eksklusif.

Ada batas terhadap apa yang boleh dicapai oleh institusi. Negara anggota ASEAN dan rakan luar tidak mempunyai pendirian yang sama, manakala rundingan COC melibatkan persoalan sukar tentang kewajipan, skop dan keselarasan dengan undang-undang antarabangsa. Peserta turut mengakui bahawa persaingan strategik antara kuasa besar berkemungkinan berterusan. Mereka menggesa negara berpengaruh supaya menahan diri dan mengelakkan tindakan paksaan yang boleh mengubah keadaan di laut.

Mesej penutup persidangan, yang disampaikan oleh presiden Akademi Diplomatik Nguyễn Hùng Sơn, ialah keamanan serantau tidak hanya bergantung pada penyelesaian segera bagi setiap pertikaian. Negara juga memerlukan peraturan yang menjadikan tatalaku lebih boleh dijangka, sistem yang mampu menahan gangguan dan kerjasama praktikal yang berterusan walaupun perselisihan masih wujud.

Perkara Penting

• Persidangan Antarabangsa Laut China Selatan ke-18 berlangsung di Hà Nội pada 7 dan 8 Oktober, dengan kira-kira 300 perwakilan dan hampir 50 penceramah.
• Peserta menggesa kerajaan mengekalkan saluran komunikasi, berkongsi maklumat tepat pada masanya dan menahan diri bagi mengurangkan risiko insiden maritim meningkat menjadi krisis.
• UNCLOS diketengahkan sebagai rangka kerja undang-undang bersama bagi tatalaku maritim, berserta seruan untuk memajukan rundingan Kod Tatalaku ASEAN–China.
• Perwakilan mengetengahkan risiko terhadap laluan perkapalan, pelabuhan, kemudahan tenaga luar pesisir dan kabel dasar laut, serta menggesa daya tahan dan persediaan menghadapi krisis yang lebih kukuh.
• Operasi mencari dan menyelamat, kerjasama pengawal pantai, sains marin, pengurusan perikanan dan perlindungan alam sekitar dikenal pasti antara bidang praktikal bagi kerjasama serantau.