Rooppur Capai Kritikaliti Nuklear Pertama, namun Bekalan ke Grid Bangladesh Masih Menunggu Ujian

Reaksi terkawal bermula pada 3:34 petang

Loji janakuasa nuklear pertama Bangladesh telah memulakan tindak balas berantai nuklear terkawal dalam unit pertamanya yang berkapasiti 1,200 megawatt, sekali gus mencapai pencapaian penting dalam pentauliahan tanpa memulakan bekalan elektrik ke grid nasional. Proses itu bermula pada 3:34 petang Ahad di Rooppur, Ishwardi, Pabna, menurut pengurusan loji dan Kementerian Sains dan Teknologi.

Md. Zahedul Hasan, pengarah urusan Nuclear Power Plant Company Bangladesh Limited, mengesahkan permulaan itu dan berkata ukuran penting reaktor kekal dalam had yang ditetapkan. Setiausaha Sains dan Teknologi Md. Anwar Hossain, yang berada di loji itu, berkata ukuran berkenaan sepadan dengan nilai reka bentuk yang dijangka dan proses berjalan dalam keadaan terkawal.

Pencapaian itu dikenali sebagai kritikaliti pertama, iaitu titik apabila reaktor mengekalkan tindak balas berantai nuklear terkawal. Ia menyusuli kebenaran daripada Bangladesh Atomic Energy Regulatory Authority untuk memindahkan Unit 1 daripada peringkat pentauliahan B-1 ke B-2. Pakar Rusia, jurutera dan saintis Bangladesh serta pakar pengawal selia hadir.

Dua laporan menyatakan pencapaian pada Ahad itu berlaku pada 11 Oktober, manakala laporan operasi yang lebih terperinci menyebut hari dan waktu tepat tanpa memberikan tarikh kalendar. Tiada tarikh pasti untuk bekalan elektrik ke grid disahkan. Unjuran berkisar dari 20 November hingga akhir Disember, dengan pegawai Bangladesh menetapkan kemajuan seterusnya bergantung pada ujian, sijil dan kelulusan pengawal selia.

Maksud sebenar kritikaliti pertama

Di dalam reaktor, pembelahan nuklear memisahkan atom uranium dan membebaskan haba. Proses itu turut membebaskan neutron yang boleh menyebabkan atom lain terbelah. Pada kritikaliti pertama, tindak balas berantai ini menjadi mampan dengan kawalan reaktor, pada mulanya pada kuasa terma yang sangat rendah.

Dalam konteks ini, kritikaliti ialah keadaan operasi teknikal, bukannya gambaran kecemasan. Pencapaian itu mengesahkan bahawa reaktor boleh mengekalkan tindak balas yang diperlukan untuk penjanaan elektrik pada masa hadapan. Ia tidak membuktikan bahawa seluruh loji sedia beroperasi pada kapasiti yang dirancang.

Langkah seterusnya menghubungkan proses nuklear itu dengan peralatan penjanaan elektrik. Haba daripada reaktor akan digunakan untuk menghasilkan stim, yang menggerakkan turbin yang disambungkan kepada penjana. Setiap bahagian dalam urutan itu perlu diperiksa sebelum elektrik boleh disalurkan ke grid.

Penyegerakan grid ialah satu lagi langkah berasingan: ia menghubungkan penjana kepada sistem elektrik nasional mengikut syarat operasi yang ditetapkan. Oleh itu, memulakan tindak balas nuklear, menjana elektrik dan membekalkan elektrik itu ke grid ialah pencapaian yang berbeza. Rooppur telah mencapai yang pertama, manakala peringkat seterusnya masih memerlukan ujian dan kebenaran.

Kebenaran memajukan operasi secara berperingkat

Bangladesh Atomic Energy Regulatory Authority meluluskan lesen pentauliahan B-2 pada Khamis, selepas meneliti ujian terdahulu. Dokumen kelulusan dilaporkan diserahkan kepada Bangladesh Atomic Energy Commission pada petang itu. Pengerusi pengawal selia Md. Mahmudul Hasan berkata peringkat B-1 telah selesai selepas pemuatan bahan api dan ujian yang berjaya.

Kebenaran B-2 membolehkan Unit 1 memulakan tindak balas pembelahan terkawal. Ia tidak membenarkan semua peringkat operasi seterusnya. Hasan berkata ujian akan diteruskan semasa B-2 dan lesen C serta D yang berasingan diperlukan sebelum unit itu boleh meneruskan bekalan ke grid.

Hossain berkata baki kerja mesti mematuhi panduan keselamatan International Atomic Energy Agency dan syarat pengawal selia. Sijil dan kelulusan yang diperlukan mesti diperoleh sebelum loji boleh meneruskan penjanaan elektrik dan sambungan ke grid.

Urutan ini bermakna keputusan ujian, bukannya tarikh sasaran semata-mata, menjadi penentu. Ukuran dalam had ketika kritikaliti pertama merupakan bukti kejayaan langkah awal. Namun, ia tidak menggantikan pemeriksaan seterusnya terhadap tindak balas reaktor, peralatan kawalan, sistem keselamatan dan peralatan yang akan menjana elektrik.

Pembaikan injap mengatasi kelewatan terdahulu

Masalah teknikal melibatkan injap keselamatan telah melambatkan pentauliahan lebih dua bulan. Pakar Rusia datang ke Rooppur untuk menyelesaikan kerosakan itu, dan satu laporan menyatakan pembaikan selesai pada 30 September. Ujian berjaya terhadap peralatan injap pelepas tekanan automatik dilakukan sebelum pengawal selia memberikan kebenaran untuk meneruskan operasi.

Laporan berbeza mengenai jumlah injap yang terlibat. Satu laporan terperinci menyebut kerosakan pada injap keselamatan di sebuah peralatan penting, manakala satu lagi mengatakan dua injap keselamatan tidak berfungsi dengan baik semasa pentauliahan. Kedua-duanya menyebut bantuan teknikal Rusia dan ujian yang berjaya sebelum lesen B-2 dikeluarkan.

Injap pelepas tekanan membantu mengawal tekanan dengan melepaskannya apabila diperlukan. Fungsinya yang betul merupakan sebahagian daripada pemeriksaan keselamatan loji. Pembaikan dan ujian susulan menjelaskan mengapa jangkaan terdahulu untuk mencapai peringkat yang dirancang menjelang September tidak tercapai.

Kebenaran yang dikeluarkan selepas ujian itu menghapuskan halangan serta-merta untuk mencapai kritikaliti pertama. Namun, keperluan untuk kerja pentauliahan selanjutnya masih kekal. Pegawai loji terus memantau ukuran reaktor, sistem keselamatan dan peralatan kawalan ketika tindak balas itu diuji.

Daripada pemuatan bahan api pada April kepada kritikaliti pada Oktober

Tindak balas pertama itu menyusuli persediaan selama beberapa bulan, bukannya satu operasi permulaan sahaja. Pemuatan bahan api bermula pada April, dengan laporan paling terperinci menyatakan tarikh mula pada 28 April. Menjelang 9 Oktober, pengurusan loji berkata lebih 300 ujian telah selesai dan pemuatan bahan api telah disempurnakan.

Urutan yang dilaporkan menunjukkan bagaimana masalah injap mengganggu persediaan itu dan bagaimana kebenaran pengawal selia diberikan selepas masalah tersebut diselesaikan:

• 28 April: Pemuatan bahan api di Unit 1 bermula, menurut laporan pelesenan terperinci.
• 30 September: Pakar Rusia menyelesaikan pembaikan injap keselamatan, menurut satu laporan operasi.
• 9 Oktober: Pengurusan loji berkata pemuatan bahan api dan lebih 300 ujian telah selesai.
• Khamis sebelum kritikaliti pertama: Pengawal selia meluluskan peralihan ke B-2 dan kebenaran untuk memulakan pembelahan.
• Ahad pada 3:34 petang: Unit 1 memulakan tindak balas berantai nuklear terkawal yang pertama. Dua laporan menyatakan tarikhnya 11 Oktober.

Pegawai berkata beberapa hari diperlukan untuk memeriksa kestabilan tindak balas itu. Pegawai projek turut menganggarkan peringkat pentauliahan yang merangkumi kritikaliti pertama boleh mengambil masa 30 hingga 40 hari. Anggaran itu melibatkan peringkat ujian semasa, bukan penyelesaian semua ujian yang diperlukan untuk operasi rutin.

Kuasa akan dinaikkan secara beransur-ansur

Unit pertama Rooppur mempunyai kapasiti elektrik berkadar 1,200 MW, tetapi rancangan permulaan yang dilaporkan menetapkan pengeluaran awal yang jauh lebih rendah. Satu laporan menjangkakan bekalan awal sebanyak 300 MW. Jumlah itu bersamaan 25% daripada kapasiti berkadar unit tersebut, bukannya kapasiti penuhnya.

Satu lagi laporan operasi menyatakan penjanaan elektrik akan bermula pada kira-kira 3% kapasiti dan meningkat kepada 20% hingga 30% sebelum bekalan ke grid. Berdasarkan kapasiti berkadar unit sebanyak 1,200 MW, angka itu bersamaan kira-kira 36 MW pada peringkat awal dan 240 MW hingga 360 MW pada peringkat seterusnya. Jangkaan 300 MW yang dilaporkan secara berasingan berada dalam julat tersebut.

Pengurusan loji turut menyatakan rancangan untuk meningkatkan kuasa reaktor secara berperingkat kepada 37%. Angka itu merujuk kepada peningkatan kuasa reaktor dan tidak seharusnya terus dianggap sebagai angka pengeluaran elektrik. Kuasa terma, iaitu haba yang dihasilkan oleh reaktor, dan kuasa elektrik yang disalurkan oleh penjana ialah ukuran yang berbeza.

Selepas disambungkan ke grid, operasi percubaan pada pelbagai tahap pengeluaran boleh berterusan selama tujuh hingga lapan bulan. Laporan berbeza sedikit tentang sama ada tempoh itu bermula dengan penjanaan percubaan atau sambungan ke grid. Tiada satu pun menyatakan bekalan elektrik pertama akan serta-merta menandakan permulaan operasi rutin pada kapasiti penuh.

Unjuran November dan Disember masih berupa sasaran

Ketua eksekutif Rosatom Aleksey Likhachev mengemukakan jadual November. Satu laporan menyebut sasaran sekitar akhir November berdasarkan kenyataan pada mesyuarat 9 Oktober di Dhaka bersama menteri sains dan teknologi Bangladesh, Fakir Mahbub Anam.

Ketika mengulas jangkaan masa itu, Likhachev berkata:

Kami menyasarkan sekitar akhir November.

Satu lagi laporan menyebut mesyuarat di Moscow bersama menteri yang sama dan memetik Likhachev sebagai mengunjurkan penjanaan bermula antara 20 November hingga akhir November. Laporan lain menyatakan mesyuarat di Moscow itu berlangsung pada Jumaat dan merekodkan jaminan bahawa bekalan percubaan ke grid akan dibuat secepat mungkin. Oleh itu, laporan berbeza mengenai lokasi dan konteks kenyataan itu, serta sama ada unjuran tersebut merujuk kepada penjanaan atau sambungan ke grid.

Di pihak Bangladesh, pegawai projek menyatakan harapan agar bekalan percubaan ke grid dapat dimulakan pada akhir Disember selepas kelulusan B-2. Pengerusi pengawal selia Hasan berkata bekalan boleh bermula menjelang akhir tahun jika semua peringkat diselesaikan dengan jayanya. Seorang pegawai kementerian yang tidak dinamakan menyebut 20 November sebagai tarikh penjanaan yang mungkin.

Namun, Hossain tidak mengesahkan tarikh bekalan ke grid. Oleh itu, unjuran tersebut wajar dianggap sebagai sasaran yang bergantung pada kejayaan pentauliahan, bukannya jadual bekalan yang telah dimuktamadkan. Tiada tarikh khusus untuk pengeluaran lesen C dan D diumumkan dalam laporan-laporan ini.

Dua reaktor, pembiayaan Rusia dan tempoh projek yang lebih panjang

Rooppur sedang dibina bersebelahan Sungai Padma di Ishwardi dengan sokongan teknikal dan kewangan Rusia. Loji itu mempunyai dua reaktor VVER-1200, masing-masing direka dengan kapasiti elektrik 1,200 MW. Kapasiti terancang kedua-duanya berjumlah 2,400 MW. Atomstroyexport, anak syarikat Rosatom, sedang membina reaktor tersebut.

Rusia membekalkan peralatan, bahan api nuklear dan bantuan kejuruteraan. Pinjaman kerajaan Rusia yang dilaporkan berjumlah US$11.9 bilion, berbanding anggaran kos projek sehingga US$12.8 bilion dalam satu laporan. Berdasarkan angka itu, pinjaman berkenaan mewakili kira-kira 93% daripada anggaran kos. Laporan lain membundarkan kos projek kepada kira-kira US$13 bilion.

Anggaran semasa projek dalam mata wang Bangladesh ialah Tk138,686 crore, atau kira-kira Tk1.387 trilion. Kenaikan yang dilaporkan, iaitu kira-kira Tk26,000 crore bersamaan Tk260 bilion, dikaitkan dengan peningkatan kadar pertukaran dolar. Laporan yang memperincikan kenaikan itu menyatakan perjanjian kontraktor tidak membenarkan kenaikan kos semata-mata kerana tempoh projek dilanjutkan.

Tarikh akhir asal projek ialah Disember 2025. Dua kali lanjutan telah mengubahnya kepada Jun 2028, iaitu 30 bulan kemudian. Tarikh akhir pentadbiran itu berbeza daripada tarikh jangkaan sambungan awal unit pertama ke grid dan tidak sepatutnya dianggap sebagai unjuran tarikh bekalan elektrik pertamanya.

Manfaat apabila projek siap

Pada kapasiti terancang 2,400 MW, Rooppur dijangka memenuhi sehingga 12% daripada permintaan elektrik Bangladesh. Angka itu ialah unjuran bagi loji yang telah siap, bukannya sumbangan daripada kritikaliti pertama atau bekalan awal 300 MW daripada Unit 1.

Perbezaan ini penting kerana jangkaan awal 300 MW ialah satu perempat daripada kapasiti Unit 1 dan satu perlapan daripada kapasiti gabungan kedua-dua unit. Jadual permulaan unit kedua tidak dinyatakan dalam laporan-laporan ini, maka kemajuan Unit 1 tidak boleh dianggap sebagai jadual yang telah disahkan bagi seluruh stesen.

Likhachev turut berkata peluasan projek telah dibincangkan, sambil menjelaskan bahawa keputusan muktamad terletak pada kerajaan dan rakyat Bangladesh. Tiada rancangan peluasan yang diluluskan, angka kapasiti tambahan atau tarikh akhir keputusan dikenal pasti.

Buat masa ini, tugas terdekat lebih terbatas: mengesahkan kestabilan tindak balas reaktor, menyelesaikan baki ujian, memperoleh lesen seterusnya dan menyediakan penjana untuk sambungan ke grid. Kritikaliti pertama merupakan kemajuan nyata ke arah pengeluaran elektrik nuklear oleh Bangladesh, tetapi masa dan skala bekalan pertama masih bergantung pada langkah-langkah tersebut.

Perkara Utama

• Unit 1 Rooppur memulakan tindak balas berantai nuklear terkawal yang pertama pada 3:34 petang Ahad.
• Pegawai berkata ukuran reaktor kekal dalam had yang ditetapkan. Bekalan elektrik masih belum bermula.
• Lesen B-2 membenarkan peringkat pentauliahan semasa. Kelulusan C dan D yang berasingan masih diperlukan.
• Kerosakan injap keselamatan melambatkan pentauliahan lebih dua bulan sebelum pembaikan dan ujian berjaya dilakukan.
• Unjuran penjanaan dan bekalan ke grid berkisar dari 20 November hingga akhir Disember, tanpa tarikh sambungan grid yang disahkan.
• Operasi percubaan boleh berterusan selama tujuh hingga lapan bulan apabila pengeluaran meningkat melalui pelbagai tahap.
• Kapasiti terancang dua unit berjumlah 2,400 MW. Tempoh projek kini dilanjutkan hingga Jun 2028, dengan anggaran semasa Tk138,686 crore.