Timor-Leste Serah Draf Belanjawan 2027 Bernilai AS$2.568 Bilion kepada Parlimen

Parlimen Terima Pelan Perbelanjaan Selepas Diluluskan Kabinet

Timor-Leste menyerahkan cadangan Belanjawan Am Negara 2027 bernilai AS$2,568,500,000 kepada Parlimen Kebangsaan pada 1 Oktober 2026, sehari selepas diluluskan oleh Majlis Menteri. Cadangan itu menggabungkan pembiayaan besar bagi sumber petroleum dan mineral dengan perbelanjaan untuk pendidikan, kesihatan, elektrik, sokongan sosial dan pembangunan perbandaran.

Kenyataan penyerahan belanjawan kerajaan menggariskan tiga komponen utama: anggaran unjuran kira-kira AS$1.99 bilion, pelarasan AS$197.3 juta kepada perbelanjaan asas dan AS$380.5 juta bagi keutamaan dasar kerajaan. Cadangan itu mengunjurkan pertumbuhan ekonomi di luar sektor petroleum sebanyak 4.6% pada 2027, di samping inflasi tahunan purata 1.8%.

Menteri Kewangan Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso membentangkan cadangan itu, diiringi Timbalan Menteri Hal Ehwal Parlimen Aderito Hugo da Costa dan Setiausaha Negara bagi Komunikasi Sosial Expedito Loro Dias Ximenes ketika penyerahan kepada parlimen. Analisis dan perbahasan parlimen kini menyusul. Kelulusan Kabinet dan penyerahan rasmi bukanlah kebenaran akhir parlimen untuk berbelanja.

Urutan terdekat ialah:

• 30 September 2026: Majlis Menteri meluluskan draf belanjawan 2027.
• 1 Oktober 2026: Kerajaan menyerahkan cadangan itu secara rasmi kepada Parlimen Kebangsaan.
• Peringkat seterusnya: Parlimen meneliti dan membahaskan cadangan itu mengikut rangka kerja undang-undang dan prosedur parlimen yang berkenaan. Tiada tarikh pendengaran atau pengundian diumumkan dalam kenyataan penyerahan.

Rangka Kerja Baharu Memisahkan Kos Sedia Ada Daripada Keutamaan Baharu

Cadangan itu berpandukan Program Kerajaan Perlembagaan ke-9 dan Pelan Pembangunan Strategik 2011 hingga 2030. Tema yang dinyatakan ialah "Memperkukuh Daya Tahan melalui Transformasi: Mempelbagaikan Ekonomi demi Masa Depan Mampan".

Rangka kerja belanjawan baharu membezakan kos jangkaan untuk meneruskan dasar sedia ada daripada pelarasan terhadap kos tersebut dan keutamaan baharu kerajaan. Anggaran unjuran ialah unjuran kos perkhidmatan sedia ada dan komitmen pada tahun-tahun akan datang. Pengasingannya daripada inisiatif baharu memudahkan pengenalpastian keputusan perbelanjaan yang mengekalkan perkhidmatan semasa dan keputusan yang membawa perubahan.

Cardoso menghuraikan kaitan antara keutamaan, sumber dan hasil dalam kenyataan penyerahan rasmi. Diterjemahkan daripada bahasa Tetum, beliau berkata:

Belanjawan Am Negara 2027 memperkukuh kaitan antara keutamaan kerajaan, sumber yang tersedia dan hasil yang ingin kita capai. Rangka kerja belanjawan baharu ini menggalakkan disiplin, ketelusan dan kecekapan yang lebih tinggi, sambil terus memperkukuh perkhidmatan penting dan pelaburan strategik untuk masa depan Timor-Leste.

Anggaran perancangan meliputi 2027 hingga 2031, tetapi kebenaran berbelanja kekal tahunan di bawah Undang-Undang No. 3/2025 bertarikh 23 April mengenai Rangka Kerja Belanjawan Am Negara dan Pengurusan Kewangan Awam. Oleh itu, unjuran bagi tahun-tahun berikutnya menyokong perancangan dan bukannya memberikan kebenaran perbelanjaan secara automatik hingga 2031.

Perbezaan ini penting bagi penelitian parlimen. Ahli parlimen boleh meneliti kos mengekalkan perkhidmatan secara berasingan daripada perubahan dasar yang dicadangkan, kemudian menilai sama ada peruntukan baharu sejajar dengan objektif yang dinyatakan kerajaan. Namun, penyerahan itu tidak menyediakan ukuran prestasi terperinci bagi setiap inisiatif.

Mengapa Peruntukan Utama Tidak Boleh Dijumlahkan Begitu Sahaja

Cadangan itu memperuntukkan AS$2.487 bilion kepada Kerajaan Pusat, AS$56.1 juta kepada Wilayah Pentadbiran Khas Oe-Cusse Ambeno, yang dikenali sebagai RAEOA, dan AS$186.55 juta kepada Keselamatan Sosial. Angka utama AS$2.5685 bilion dinyatakan sebagai jumlah disatukan bagi sektor awam pentadbiran.

Ketiga-tiga jumlah institusi itu berjumlah AS$2.72965 bilion, iaitu AS$161.15 juta lebih tinggi daripada angka disatukan. Penyatuan lazimnya menghapuskan pindahan antara badan dalam lingkungan pelaporan yang sama supaya wang yang sama tidak dikira dua kali. Namun, ringkasan yang diterbitkan tidak menyediakan penyelarasan yang menunjukkan bagaimana perbezaan itu berlaku.

Perbezaan ini menjadi sebab untuk membaca angka dengan teliti, dan bukan menganggapnya sebagai jumlah berasingan yang semuanya ditambah kepada angka utama belanjawan. Jumlah perbelanjaan mengikut fungsi, belanjawan kementerian, pindahan dan peruntukan dasar tambahan juga menerangkan aspek perbelanjaan yang berlainan dan mungkin bertindih.

Sebagai contoh, angka pendidikan dan kesihatan merangkumi perbelanjaan yang dikelaskan mengikut tujuan di seluruh Pentadbiran Pusat dan RAEOA. Angka itu tidak semestinya sama dengan belanjawan kementerian masing-masing. Perhatian yang sama perlu diberikan ketika membandingkan pelaburan wilayah dengan peruntukan Kerja Raya.

Perbelanjaan Petroleum Mendahului Pakej Dasar Baharu

Pembangunan sumber petroleum dan mineral menerima tambahan AS$244.8 juta bagi keutamaan dasar yang diluluskan untuk 2027. Secara berasingan, Kementerian Petroleum dan Sumber Mineral dilaporkan menerima jumlah peruntukan kira-kira AS$291 juta. Pembiayaan dasar tambahan dan jumlah peruntukan kementerian itu tidak seharusnya dijumlahkan tanpa jadual belanjawan terperinci.

Peruntukan AS$244.8 juta itu bersamaan kira-kira 64.3% daripada keseluruhan AS$380.5 juta bagi keutamaan dasar kerajaan. Perbandingan itu menunjukkan skala pembangunan petroleum dan mineral dalam keutamaan baharu yang dicadangkan, meskipun tema lebih luas kerajaan ialah kepelbagaian ekonomi.

Pembiayaan awal bagi keutamaan pelancongan khusus berjumlah AS$8.8 juta, manakala perikanan menerima AS$6 juta. Jumlah kedua-dua peruntukan itu ialah AS$14.8 juta. Peruntukan tambahan bagi petroleum dan mineral kira-kira 16.5 kali ganda jumlah tersebut.

Ini ialah perbandingan antara peruntukan yang dinyatakan, bukan jumlah keseluruhan perbelanjaan sektor. Pembiayaan pelancongan dan perikanan bertujuan menyokong persediaan intervensi dan pembinaan kapasiti, maka ia tidak wajar dianggap sebagai kos penuh pembangunan kedua-dua industri itu. Ringkasan belanjawan tidak menyenaraikan projek khusus, jadual pelaksanaan atau pulangan yang dijangka bagi peruntukan tersebut.

Oleh itu, cadangan itu mengusahakan kepelbagaian ekonomi bersama komitmen yang jauh lebih besar terhadap petroleum dan mineral. Sama ada imbangan itu mampu mewujudkan pekerjaan dan ekonomi produktif yang lebih luas bergantung pada projek yang dibiayai serta pelaksanaannya, yang kedua-duanya tidak dapat dinilai sepenuhnya berdasarkan jumlah yang diumumkan.

Pendidikan, Kesihatan dan Sokongan Isi Rumah Kekal sebagai Komitmen Utama

Penyerahan rasmi itu memperuntukkan AS$756.6 juta bagi modal insan dan perkhidmatan awam dalam dasar sedia ada. Peruntukan ini menyokong pendidikan, kesihatan, perlindungan sosial, pembangunan kemahiran dan perkhidmatan penting lain.

Secara lebih khusus, pendidikan menerima AS$194.2 juta dan kesihatan AS$182.6 juta di bawah klasifikasi perbelanjaan mengikut fungsi bagi Pentadbiran Pusat dan RAEOA. Jumlah gabungan AS$376.8 juta bersamaan kira-kira 14.7% daripada belanjawan disatukan. Jumlah ini tidak seharusnya ditambah kepada peruntukan modal insan yang lebih luas seolah-olah ia komitmen berasingan.

Draf itu turut menyediakan AS$156.2 juta bagi pengiktirafan dan sokongan kepada veteran, pejuang dan martir perjuangan pembebasan negara. Sebanyak AS$11.7 juta lagi menyokong ibu dan kanak-kanak, terutamanya melalui Bolsa da Mae, program Elaun Ibu.

Peruntukan makanan sekolah berjumlah AS$24.7 juta melalui pihak berkuasa tempatan, meliputi pendidikan rendah dan prasekolah. Ini meletakkan penyampaian di peringkat perbandaran seiring dengan perbelanjaan pusat dalam usaha kerajaan menyokong kanak-kanak dan isi rumah.

Angka tersebut menetapkan tahap pembiayaan yang dicadangkan, tetapi ringkasan itu tidak menyatakan jumlah penerima manfaat, kadar bayaran, perubahan kelayakan atau sasaran untuk memperluas akses kepada kesihatan dan pendidikan. Tanpa butiran itu, jumlah sokongan yang akan diterima setiap keluarga atau sama ada liputan perkhidmatan akan meningkat tidak dapat dikira.

Elektrik dan Kerja Raya Menyokong Perkhidmatan Asas

Pindahan AS$127.4 juta kepada perusahaan elektrik awam EDTL, E.P., bertujuan mengekalkan bekalan elektrik. Pindahan itu turut menyokong pengembangan kapasiti penjanaan di Oe-Cusse Ambeno dan stesen jana kuasa solar di Atauro.

Peruntukan ini menggabungkan kesinambungan perkhidmatan penting dengan pelaburan dalam kapasiti penjanaan. Ringkasan belanjawan tidak memecahkan pindahan itu antara sokongan operasi dengan projek tertentu, atau memberikan angka kapasiti dan tarikh siap bagi kerja penjanaan.

Penyerahan rasmi itu memperuntukkan AS$414.6 juta bagi infrastruktur dan perkhidmatan asas untuk menyokong infrastruktur luar bandar, perhubungan dan akses kepada perkhidmatan. Secara berasingan, Kementerian Kerja Raya dilaporkan menerima AS$251 juta.

Ximenes berkata perbelanjaan Kerja Raya akan mengutamakan pemulihan infrastruktur sebagai persediaan bagi kepengerusian ASEAN pada 2029 serta pilihan raya presiden, pihak berkuasa tempatan dan parlimen. Kenyataan itu menyatakan tujuan perbelanjaan yang dicadangkan, tetapi tidak menetapkan program pembinaan terperinci atau jadual pilihan raya.

Peruntukan kementerian Kerja Raya dan kumpulan infrastruktur yang lebih luas ialah dua cara berbeza untuk menghuraikan perbelanjaan. Kedua-duanya tidak boleh dianggap sebagai dua pakej pembiayaan yang sepenuhnya berasingan tanpa menyemak projek dan perkhidmatan yang terkandung dalam setiap satunya.

Pembiayaan Perbandaran Memperluas Belanjawan Melangkaui Agensi Pusat

Kerajaan memperuntukkan AS$171.6 juta kepada 13 perbandaran dan RAEOA. Kerajaan turut mengumumkan kira-kira AS$277.9 juta bagi pelaburan modal wilayah merentasi 1,643 projek, termasuk projek yang diuruskan oleh Kementerian Kerja Raya.

Pelaburan modal merujuk kepada perbelanjaan bagi aset seperti bangunan dan infrastruktur, bukannya kos operasi rutin. Dengan jumlah projek wilayah yang besar, pemilihan projek, perolehan dan penyempurnaan menjadi ukuran penting untuk menentukan sama ada peruntukan itu benar-benar menghasilkan aset awam yang boleh digunakan.

Draf itu merangkumi tambahan AS$17.3 juta untuk memperkukuh kesaksamaan fiskal dan pentadbiran di peringkat bawah negara. Tujuan yang dinyatakan ialah menyokong desentralisasi dan penyampaian perkhidmatan awam di seluruh negara.

Komitmen ini menghubungkan pembiayaan perbandaran, pelaburan wilayah dan perkhidmatan yang disampaikan secara tempatan seperti makanan sekolah. Namun, ia tidak menetapkan jumlah yang akan diterima setiap perbandaran. Ringkasan yang diterbitkan tidak menyediakan formula peruntukan, senarai projek khusus atau pecahan AS$277.9 juta mengikut wilayah.

Ketiadaan butiran itu mengehadkan perbandingan antara kawasan. Jumlah projek sahaja tidak dapat menunjukkan sama ada pembiayaan memenuhi keperluan tempatan, berapa banyak projek baharu atau yang diteruskan, mahupun bila penduduk boleh menjangkakan kerja siap.

Pilihan Raya, Komitmen ASEAN dan Keselamatan Menerima Pembiayaan Tambahan

Belanjawan yang dicadangkan merangkumi tambahan AS$27.5 juta bagi keperluan berkaitan pilihan raya dan komitmen berkaitan ASEAN. Ia turut menyediakan tambahan AS$13.6 juta untuk ketenteraman awam dan keselamatan.

Peruntukan pilihan raya dan ASEAN menggabungkan beberapa komitmen. Ringkasan itu tidak menunjukkan jumlah yang diperuntukkan bagi setiap tujuan, manakala keutamaan Kerja Raya menunjukkan bahawa sebahagian persediaan berkaitan turut melibatkan perbelanjaan infrastruktur.

Persediaan bagi kepengerusian ASEAN pada 2029 memberikan sebahagian perbelanjaan 2027 tujuan yang melangkaui tahun belanjawan. Namun, ini tidak bermakna keseluruhan AS$27.5 juta diperuntukkan bagi kepengerusian itu, kerana peruntukan tersebut turut merangkumi keperluan pilihan raya dan komitmen ASEAN yang lain.

Perbezaan yang sama terpakai pada pembiayaan keselamatan. Peruntukan tambahan menunjukkan peningkatan yang dicadangkan bagi keutamaan dasar, tetapi tanpa pecahan terperinci mengikut agensi dan program, ia tidak menunjukkan dengan tepat kegiatan yang akan menerima dana tersebut.

Penjimatan dan Pembaharuan Hasil Bakal Diuji Pelaksanaannya

Kerajaan mengunjurkan penjimatan AS$53.6 juta hasil pengurangan ketidakcekapan perbelanjaan di 62 organisasi. Kerajaan turut menjangkakan penjimatan AS$51.6 juta daripada penstrukturan semula Dana Infrastruktur pada 2027. Jika kedua-dua jumlah itu berasingan dan direalisasikan sepenuhnya, jumlahnya ialah AS$105.2 juta, bersamaan kira-kira 4.1% daripada belanjawan disatukan.

Ini ialah unjuran penjimatan, bukannya hasil yang telah disahkan. Ringkasan itu tidak mengenal pasti langkah yang akan diambil oleh setiap organisasi, projek yang terjejas oleh perubahan kepada Dana Infrastruktur atau cara kemajuan akan diukur sepanjang tahun.

Tambahan AS$5 juta dicadangkan untuk memperkukuh sistem hasil dalam negeri. Ini ialah perbelanjaan bagi meningkatkan kutipan hasil, bukannya unjuran bahawa hasil akan meningkat sebanyak AS$5 juta. Penyerahan itu tidak menganggarkan kutipan tambahan yang dijangka daripada langkah tersebut.

Unjuran ekonomi juga perlu dibaca sebagai unjuran. Pertumbuhan 4.6% di luar petroleum merujuk kepada jangkaan perkembangan dalam bahagian ekonomi itu, bukan pertumbuhan keseluruhan termasuk petroleum. Inflasi purata 1.8% menggambarkan jangkaan perubahan harga, bukannya jaminan bahawa semua kos isi rumah akan meningkat pada kadar itu.

Penelitian parlimen kini akan menentukan sama ada cadangan itu diteruskan tanpa perubahan atau dipinda. Maklumat konkrit seterusnya yang diperlukan termasuk jadual perundangan, penyelarasan terperinci jumlah belanjawan, peruntukan projek dan pelan pembiayaan, termasuk sebarang pengeluaran daripada dana petroleum atau pinjaman. Ringkasan yang diumumkan itu belum menjawab persoalan tersebut.

Perkara Utama

• Majlis Menteri meluluskan draf belanjawan AS$2.5685 bilion pada 30 September 2026 dan menyerahkannya kepada Parlimen pada 1 Oktober.
• Rangka kerja itu memisahkan perbelanjaan berterusan, pelarasan asas dan AS$380.5 juta bagi keutamaan dasar kerajaan.
• Tambahan pembiayaan petroleum dan mineral sebanyak AS$244.8 juta bersamaan kira-kira 64.3% daripada keseluruhan keutamaan dasar.
• Peruntukan pendidikan dan kesihatan berjumlah AS$376.8 juta, manakala EDTL menerima pindahan AS$127.4 juta.
• Pelaburan modal wilayah berjumlah kira-kira AS$277.9 juta merentasi 1,643 projek.
• Kerajaan mengunjurkan pertumbuhan 4.6% di luar petroleum dan inflasi purata 1.8% pada 2027.
• Kelulusan parlimen, penyelarasan terperinci jumlah belanjawan dan pecahan pembiayaan masih belum dimuktamadkan.