Sri Lanka Lulus Pindaan Antirasuah di Tengah Pertikaian Mengenai Pengisytiharan Aset dan Pemantauan Awam

Penalti kewangan lebih berat, penelitian awam lebih terbatas

Parlimen Sri Lanka meluluskan Rang Undang-Undang (Pindaan) Antirasuah pada 8 Oktober 2026, dengan pindaan dan tanpa undian, sekali gus menghimpunkan dua matlamat yang dipertikaikan: meningkatkan penalti kewangan bagi rasuah serta mengubah pihak yang perlu mengisytiharkan aset dan cara orang ramai boleh menggunakan pengisytiharan tersebut.

Peruntukan kewangan yang dicadangkan menetapkan penalti tambahan sekurang-kurangnya tiga kali ganda nilai harta yang diperoleh atau ditukar melalui rasuah, di samping penalti bersamaan dengan sebarang kerugian kewangan yang ditanggung kerajaan. Peruntukan lain mencetuskan bantahan berhubung sekatan terhadap penggunaan pengisytiharan aset yang diterbitkan, ambang pemilikan kerajaan yang lebih tinggi bagi syarikat tertakluk kepada kewajipan tertentu, serta cadangan menghapuskan keperluan pendedahan bagi pasangan serumah yang memenuhi syarat.

Perdana Menteri Harini Amarasuriya mempertahankan perubahan itu sebagai pembaikan praktikal terhadap Akta Antirasuah, No. 9 Tahun 2023. Ahli Parlimen pembangkang berhujah bahawa penalti lebih berat tidak dapat mengimbangi peluang yang semakin terbatas untuk mengenal pasti kekayaan yang tidak dapat dijelaskan. Tabung Kewangan Antarabangsa turut memberi amaran tentang risiko terhadap perlindungan ketelusan yang berkait dengan program pembaharuan ekonomi Sri Lanka.

Mahkamah Agung sebelum ini mendapati beberapa fasal bermasalah dari segi perlembagaan, termasuk sekatan terhadap ikat jamin. Penetapannya membezakan antara peruntukan yang boleh diluluskan dengan majoriti mudah, peruntukan yang memerlukan pindaan atau majoriti khas, dan peruntukan ikat jamin yang memerlukan majoriti dua pertiga serta referendum jika dikekalkan tanpa perubahan.

Ketidakpastian utama ialah kesan tepat pindaan yang dibuat sebelum rang undang-undang itu diluluskan. Kelulusan Parlimen telah dilaporkan, tetapi teks akhir yang disatukan belum dipastikan di sini. Perbezaan itu penting kerana bantahan terhadap rang undang-undang asal tidak semestinya menggambarkan setiap peruntukan yang akhirnya diluluskan Parlimen.

Daripada rang undang-undang Ogos kepada kelulusan Oktober

Undang-undang itu meminda Akta 2023 yang digubal untuk menyelaraskan undang-undang domestik dengan piawaian antarabangsa, khususnya Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Menentang Rasuah. Perjalanannya di Parlimen merangkumi cabaran perlembagaan dan penetapan Mahkamah Agung sebelum perbahasan Oktober.

• 19 Ogos 2026: Rang undang-undang pindaan dimasukkan dalam Kertas Aturan Parlimen.
• 31 Ogos 2026: Transparency International Sri Lanka memfailkan petisyen berkepentingan awam SC/SD 90/26 yang mencabar beberapa fasal.
• September 2026: Penetapan Mahkamah Agung mengenal pasti peruntukan yang memerlukan pindaan atau kelulusan perlembagaan pada tahap lebih tinggi. Laporan bertarikh 23 September menghuraikan dapatan mahkamah.
• 8 Oktober 2026: Parlimen meluluskan rang undang-undang itu dengan pindaan dan tanpa undian.

Pengumuman Transparency International Sri Lanka mengenai cabarannya menyatakan bantahan berkaitan keputusan pendakwaan, pendedahan aset, akses awam kepada maklumat dan penahanan. Speaker Jagath Wickramaratne mengumumkan penetapan mahkamah kepada Parlimen.

Apakah perubahan bagi pembaca pengisytiharan aset?

Akta 2023 memperuntukkan supaya pengisytiharan aset yang disunting diterbitkan di laman web Suruhanjaya untuk Menyiasat Dakwaan Rasuah atau Korupsi, yang dikenali sebagai CIABOC, dalam tempoh sebulan selepas dikemukakan. Penyuntingan membuang butiran sensitif daripada versi awam, seperti nombor akaun bank, nombor pengenalan diri dan alamat tepat.

Pindaan yang dicadangkan mengehadkan penggunaan versi awam itu kepada penyerahan rasmi kepada pegawai atau institusi yang diberi kuasa. Penggunaan lain boleh dikenakan denda sehingga 100,000 rupee, hukuman penjara sehingga setahun, atau kedua-duanya. Pihak pembangkang berkata sekatan itu mengancam kewartawanan penyiasatan dan penyelidikan walaupun maklumat berkenaan sudah diterbitkan.

Ahli Parlimen Samagi Jana Balawegaya, Mujibur Rahman, memberi amaran bahawa penalti itu akan menghalang penelitian terhadap kekayaan pegawai.

"Disebabkan penalti berat ini, tiada sesiapa akan tampil untuk meneliti perkara ini. Mengetahui bahawa pindaan ini boleh menyebabkan mereka didenda 100,000 rupee dan dipenjarakan, semua orang akan berasa gentar untuk menyiasat lebih lanjut," kata Rahman.

Mahkamah meneliti pindaan pada Peringkat Jawatankuasa yang mengecualikan pengisytiharan oleh Presiden, Perdana Menteri, ahli Parlimen, ahli majlis wilayah, wakil tempatan yang dipilih, pegawai parti politik tertentu dan calon pilihan raya daripada sekatan itu. Dengan pindaan tersebut, mahkamah mendapati Fasal 11(2) dibenarkan dari segi perlembagaan. Rahman berkata menteri dan ahli Parlimen digugurkan daripada perlindungan yang dicadangkan selepas bantahan awam. Ini menjadikan perbezaan antara tokoh yang dipilih rakyat dengan pegawai lain sebagai perkara utama dalam memahami skop sekatan itu.

Privasi dan aset isi rumah menerima dapatan berbeza

Transparency International Sri Lanka mencabar kuasa untuk menyunting apa-apa maklumat lain yang dianggap melanggar privasi, dengan alasan budi bicara yang tidak ditakrifkan boleh menyembunyikan butiran kewangan yang diperlukan untuk mengenal pasti konflik kepentingan atau kekayaan yang tidak dapat dijelaskan. Cadangan itu turut memperluas kategori pengenalan kepada nombor lain yang diiktiraf pihak berkuasa berkaitan.

Mahkamah Agung mengambil pandangan berbeza mengenai Fasal 11(1). Mahkamah mendapati peruntukan penyuntingan itu boleh diterima dari segi perlembagaan apabila dibaca bersama prosedur membuat peraturan di bawah Seksyen 156. Namun, alasannya menetapkan bahawa privasi perlu diseimbangkan dengan kepentingan awam terhadap ketelusan dan pencegahan rasuah. Oleh itu, penerimaan dari segi perlembagaan tidak menyelesaikan pertikaian dasar yang lebih luas tentang sejauh mana maklumat patut kekal boleh dilihat.

Mahkamah menolak cadangan menghapuskan pasangan serumah yang memenuhi syarat daripada pengisytiharan aset. Keperluan sedia ada meliputi seseorang yang tinggal serumah dengan pengisytihar sekurang-kurangnya enam bulan dan mempunyai hak serta tanggungjawab bersama. Penyewa, penghuni bilik, pekerja atau tetamu sementara tidak termasuk hanya kerana tinggal di alamat yang sama.

Alasan privasi kerajaan menganggap mereka sebagai orang asing. Mahkamah menolak gambaran itu dan mendapati pemansuhan yang dicadangkan tidak selaras dengan Perkara 12(1), yang menjamin kesamarataan. Mahkamah menyatakan pemansuhan itu patut ditarik balik atau diluluskan dengan majoriti khas. Peruntukan itu dikenal pasti sebagai Seksyen 81(e) dalam petisyen dan laporan terperinci mengenai penetapan mahkamah, walaupun laporan kelulusan merujuk kepada Seksyen 80(1)(e).

Ambang pemilikan kerajaan meningkat dua kali ganda

Rang undang-undang itu menaikkan ambang pegangan saham kerajaan yang berkaitan daripada 25 peratus kepada 50 peratus bagi menentukan liputan syarikat dan kewajipan pengisytiharan aset. Transparency International Sri Lanka berhujah bahawa perubahan itu akan mengecualikan pegawai kanan syarikat yang mempunyai pegangan minoriti kerajaan yang besar daripada rejim pengisytiharan, termasuk syarikat yang mengurus aset atau kontrak awam.

Perubahan angka itu ketara: ambang pemilikan yang melayakkan syarikat termasuk dalam liputan digandakan. Di bawah peruntukan yang mensyaratkan pemilikan sekurang-kurangnya 50 peratus, syarikat dengan pegangan kerajaan daripada 25 peratus hingga kurang daripada 50 peratus tidak lagi tertakluk pada ujian khusus itu. Cadangan yang diwartakan dan sebahagian laporan kelulusan menyatakan ambang baharu itu turut merangkumi tepat 50 peratus, manakala kritikan Rahman menyebut lebih 50 peratus. Teks akhir diperlukan untuk menjelaskan had tersebut.

Petisyen itu turut mengenal pasti ketidakselarasan dengan Akta Hak kepada Maklumat, yang menggunakan ambang pemilikan 25 peratus. Oleh itu, sesebuah syarikat mungkin masih tertakluk kepada kewajipan akses maklumat, sedangkan pegawainya tidak lagi diwajibkan mengisytiharkan aset di bawah ujian pemilikan yang disemak semula.

Transparency International Sri Lanka berhujah bahawa pegangan saham semata-mata mungkin tidak menunjukkan kawalan efektif kerajaan melalui pelantikan lembaga pengarah atau hak mengundi. Rahman secara berasingan membantah pengecualian badan seperti Jawatankuasa Olimpik Kebangsaan. Bantahan ini menyentuh skop undang-undang, bukan tahap keterukan penalti selepas kesalahan yang diliputi undang-undang dibuktikan.

Mengapa peruntukan ikat jamin memerlukan referendum

Fasal 17 mencadangkan rejim ikat jamin khas bagi kes yang melibatkan rasuah sekurang-kurangnya 100,000 rupee, atau kerugian atau manfaat kepada kerajaan sekurang-kurangnya 500,000 rupee, yang disahkan oleh Ketua Pengarah CIABOC. Di bawah cadangan itu, hanya Mahkamah Tinggi boleh memberikan ikat jamin, dan hanya dalam keadaan luar biasa.

Mahkamah Agung mendapati peruntukan itu akan menghalang majistret yang pertama kali menerima seseorang selepas ditangkap daripada membuat keputusan bermakna mengenai pembebasan. Penahanan berterusan akan berlaku berdasarkan undang-undang, bukan penilaian kehakiman individu, dan suspek perlu membuat permohonan berasingan kepada Mahkamah Tinggi.

Bantahan mahkamah bukan semata-mata kerana Parlimen menyerahkan keputusan ikat jamin kepada mahkamah tertentu. Isunya ialah sama ada kawalan kehakiman terhadap kebebasan seseorang kekal berkesan apabila orang itu pertama kali dihadapkan kepada majistret. Perkara 13(2) melindungi seseorang daripada penahanan tanpa kawalan sedemikian, manakala Perkara 13(5) mengekalkan anggapan tidak bersalah sebelum kesalahan dibuktikan.

Penetapan itu mendapati Fasal 17 tidak selaras dengan Perkara 4(c), dibaca bersama Perkara 3, berhubung kuasa kehakiman rakyat. Jika dikekalkan tanpa perubahan, peruntukan itu memerlukan majoriti dua pertiga di Parlimen dan kelulusan melalui referendum kebangsaan. Memandangkan rang undang-undang itu diluluskan dengan pindaan, sekatan asal tidak patut dianggap sebagai peraturan muktamad tanpa menyemak teks yang digubal. Tiada tarikh referendum dikenal pasti.

Budi bicara pendakwaan dan pengisytiharan media

Fasal 4 membolehkan CIABOC memberi kuasa kepada Ketua Pengarahnya untuk tidak mendakwa rakan sejenayah sebagai balasan bagi pendedahan penuh, tanpa mendapatkan kebenaran majistret. Pengaturan sebegini boleh mendapatkan maklumat daripada seseorang yang terlibat dalam kesalahan, namun petisyen itu berhujah bahawa penghapusan pengawasan kehakiman menumpukan budi bicara pada satu pejabat dan mendedahkannya kepada tekanan.

Namun, Mahkamah Agung mendapati Fasal 4 boleh diluluskan dengan majoriti mudah, bersama Fasal 3, 6(4), 6(5) dan 11(1). Keputusan ini menunjukkan perbezaan penting: sesuatu peruntukan boleh memenuhi keperluan perlembagaan tetapi masih dipertikaikan sebagai pilihan dasar.

Mahkamah membuat kesimpulan berbeza mengenai Fasal 6(7), yang akan menggantikan rujukan kepada pemilik media, editor dan kakitangan editorial dengan pemilik, pengerusi dan pengarah syarikat media tertentu. Mahkamah mendapati perbezaan itu tidak selaras dengan kesamarataan dan kebebasan bersuara, lalu memerlukan majoriti khas jika dikekalkan tanpa perubahan.

Mahkamah tidak mendapati bahawa kewajipan wartawan atau kakitangan media mengisytiharkan aset dengan sendirinya menjejaskan kebebasan bersuara. Sebaliknya, mahkamah menolak perbezaan yang dicadangkan antara pihak yang bertanggungjawab terhadap kandungan editorial dengan pihak yang bertanggungjawab terhadap keputusan kewangan atau pengurusan.

Menurut kerajaan, manfaat pemulihan yang lebih kukuh

Peruntukan kewangan itu mengukuhkan hujah kerajaan bahawa pindaan tersebut memperkukuh penguatkuasaan. Di bawah akta utama, rasuah boleh dikenakan hukuman penjara berat sehingga sepuluh tahun, denda sehingga satu juta rupee, atau kedua-duanya. Pemulihan kerugian kerajaan diserahkan kepada budi bicara umum mahkamah.

Cadangan pindaan itu menetapkan penalti tambahan sekurang-kurangnya tiga kali ganda nilai harta yang diperoleh atau ditukar melalui rasuah. Pindaan itu juga menetapkan penalti tambahan yang bersamaan dengan kerugian kewangan yang ditentukan telah ditanggung kerajaan. Langkah ini mengaitkan akibat kewangan dengan nilai salah laku, dan bukan hanya bergantung pada denda maksimum yang tetap.

Perdana Menteri Harini Amarasuriya memberitahu Parlimen bahawa perubahan itu menangani masalah pelaksanaan dan bukannya melemahkan kerangka undang-undang.

"Sebenarnya, ini merupakan usaha untuk menyelesaikan cabaran praktikal, cabaran institusi dan isu sumber manusia yang timbul ketika proses antirasuah dilaksanakan buat pertama kali dalam sejarah Sri Lanka, bukannya melemahkannya," kata Amarasuriya.

Pembelaannya dan bantahan pihak pembangkang menyentuh peringkat penguatkuasaan yang berbeza. Penalti kewangan mandatori dikenakan selepas salah laku dibuktikan. Pengisytiharan aset dan penelitian awam membantu mengenal pasti kekayaan yang mencurigakan sebelum sesuatu kes sampai ke peringkat itu. Memperkukuh satu aspek tidak dengan sendirinya menyelesaikan kebimbangan tentang penyempitan aspek yang lain.

Kebimbangan IMF dan butiran yang masih perlu dipastikan

Ketua misi IMF Evan Papageorgiou sebelum ini memberi amaran bahawa perubahan yang dicadangkan berisiko melemahkan perlindungan berkaitan pengisytiharan aset dan daftar pemilikan awam. Perkara ini merupakan sebahagian daripada penanda aras tadbir urus di bawah program pembaharuan ekonomi Sri Lanka. Amaran beliau membawa perbahasan itu melangkaui politik kepartian domestik, dengan mengaitkan undang-undang tersebut kepada komitmen dalam program berkenaan.

Tiada penggantungan pembiayaan, keputusan semakan atau penalti kewangan khusus dikenal pasti berkaitan pindaan itu. Oleh itu, amaran tersebut perlu difahami sebagai kebimbangan mengenai piawaian tadbir urus, bukan bukti bahawa pembayaran IMF telah disekat.

Rahman turut mendakwa perubahan itu boleh melindungi pegawai atau digunakan terhadap pemimpin politik pembangkang. Itu ialah dakwaan politik, bukan dapatan Mahkamah Agung. Kesimpulan mahkamah menyentuh peruntukan perlembagaan tertentu dan tidak mengesahkan setiap bantahan yang dibangkitkan oleh pembangkang atau Transparency International Sri Lanka.

Fakta undang-undang seterusnya yang perlu dipastikan ialah teks yang diperakui dan aturan mula berkuat kuasanya. Butiran itu akan menjelaskan cara Parlimen menangani fasal ikat jamin, pendedahan isi rumah, kewajipan media dan sekatan terhadap penggunaan pengisytiharan. Kelulusan tanpa undian tidak menunjukkan bahawa pengkritik menyokong rang undang-undang itu, dan tidak juga membuktikan bahawa setiap peruntukan yang dikritik sebelum kelulusan dikekalkan tanpa perubahan.

Perkara Utama

• Parlimen meluluskan rang undang-undang pindaan pada 8 Oktober 2026, dengan pindaan dan tanpa undian.
• Cadangan itu menambah penalti kewangan yang dikaitkan dengan harta yang diperoleh melalui rasuah dan kerugian kerajaan.
• Sekatan terhadap penggunaan pengisytiharan aset awam boleh membawa denda 100,000 rupee, hukuman penjara sehingga setahun, atau kedua-duanya.
• Mahkamah Agung menerima pengecualian yang dicadangkan bagi pengisytiharan oleh pemimpin terpilih dan tokoh politik tertentu yang lain.
• Mahkamah mendapati sekatan ikat jamin asal, penghapusan pasangan serumah yang memenuhi syarat dan perubahan terhadap kewajipan pendedahan media bermasalah dari segi perlembagaan.
• Ambang pemilikan kerajaan meningkat daripada 25 peratus kepada 50 peratus, sekali gus mengecilkan liputan bagi syarikat yang mempunyai pegangan minoriti kerajaan.
• Teks akhir yang disatukan diperlukan untuk memastikan peruntukan yang dipertikaikan mana yang kekal selepas pindaan Parlimen.