Indonesia Luluskan Undang-Undang Satu Data, Memperkukuh Peranan BIG dalam Pemetaan Bersama dan Tadbir Urus Data Negara

Rujukan bersama untuk data kerajaan

Dewan Perwakilan Rakyat Indonesia meluluskan Undang-Undang Satu Data Indonesia pada 6 Oktober 2026, dengan menetapkan kerangka 20 bab dan 141 pasal untuk menghubungkan data kerajaan tanpa mewajibkan kementerian dan pihak berkuasa tempatan menyerahkan pangkalan data mereka. Bagi Badan Informasi Geospasial (BIG), perubahan ini memperkukuh asas undang-undang untuk menyeragamkan peta dan maklumat lokasi merentas kerajaan.

Undang-undang itu meletakkan Data Asas Nasional, yang dikenali dengan singkatan Indonesia DDN, sebagai teras perancangan pembangunan, dasar fiskal, belanjawan dan pengagihan bantuan sosial. Undang-undang itu turut memperkenalkan keperluan keselamatan data, pengawasan manusia terhadap kecerdasan buatan dan penyertaan awam. Satu peruntukan yang dipersetujui semasa perbincangan jawatankuasa mewajibkan insiden data dilaporkan dalam tempoh 24 jam.

Yang Dipertua Dewan Puan Maharani mempengerusikan sidang pleno kesembilan bagi tempoh persidangan pertama tahun parlimen 2026–2027 di Jakarta. Kesemua lapan fraksi parlimen bersetuju dengan kelulusan itu. Menteri Perancangan Pembangunan Nasional merangkap Ketua Bappenas Rachmat Pambudy menyampaikan pendirian akhir kerajaan bagi pihak Presiden, selain berucap sebagai pengerusi majlis pengarah Satu Data Indonesia.

Kenyataan kelulusan undang-undang Bappenas menyifatkan undang-undang itu sebagai asas undang-undang yang lebih kukuh bagi dasar yang sebelum ini ditadbir oleh Peraturan Presiden No. 39 Tahun 2019. Hasil yang disasarkan ialah data yang tepat, terkini, saling terhubung dan selamat bagi menyokong keputusan awam.

Perbezaan praktikalnya ialah antara mencapai persetujuan tentang cara maklumat dihuraikan dan dipertukarkan dengan memindahkan secara fizikal setiap pangkalan data kerajaan ke satu tempat. Undang-undang ini mengambil pendekatan yang pertama. Peranan BIG penting kerana maklumat lokasi menyediakan kaedah bersama untuk menghubungkan maklumat tentang tanah, infrastruktur, keadaan alam sekitar, bencana dan perkhidmatan awam.

Apakah perubahan bagi BIG?

Pemangku Ketua BIG Mohamad Arief Syafii menegaskan keperluan terhadap rujukan geospatial bersama yang menghubungkan maklumat dipegang oleh kementerian, agensi dan kerajaan tempatan. Peta asas nasional menyediakan asas geografi bersama yang membolehkan pelbagai institusi meletakkan maklumat masing-masing, sekali gus mengurangkan percanggahan yang boleh menghasilkan keputusan dasar yang bertentangan.

Arief menghadiri sidang kelulusan itu bersama Setiausaha Agung BIG Belinda Arunarwati Margono dan Timbalan bagi Maklumat Geospatial Tematik Antonius Bambang Wijanarto. BIG sedang memajukan penjagaan data di peringkat nasional dan tempatan, membangunkan nod rangkaian maklumat geospatial serta menyediakan data geografi asas.

Tanggungjawab ini bukan bermula dengan undang-undang baharu. Artikel 13(3) dalam peraturan presiden 2019 menetapkan bahawa panduan data geospatial pusat diberikan oleh badan kerajaan yang bertanggungjawab terhadap maklumat geospatial. Artikel 20(3) menetapkan peranan wilayah yang sepadan kepada agensi yang dilantik untuk mengurus nod kerajaan tempatan dalam Rangkaian Maklumat Geospatial Nasional.

Perbezaan antara peranan itu penting. Peraturan tersebut menetapkan kategori berasingan bagi badan yang memandu piawaian data, institusi yang menghasilkan data dan penjaga yang mengurus pengagihannya. Oleh itu, fungsi panduan nasional BIG tidak seharusnya disamakan dengan pemilikan setiap peta tematik. Kerangka baharu ini memperkukuh keperluan bersama sambil mengekalkan tanggungjawab substantif kementerian dan agensi.

Siapa yang menghasilkan peta?

Pembahagian tanggungjawab itu menjadi isu khusus semasa perbincangan. Dalam mesyuarat jawatankuasa kerja di Senayan, Jakarta, pada 29 September, anggota Badan Legislasi Reni Astuti mempersoalkan mengapa BIG disenaraikan sebagai pengeluar data geospatial dalam pembentangan menteri tetapi tidak disebut dalam peruntukan draf yang sedang dibincangkan.

Perbincangan DPR mengenai pengeluar geospatial merekodkan permintaan beliau supaya data asas nasional dibezakan daripada maklumat tematik atau sektoral. BIG mempunyai kuasa terhadap data geospatial asas, manakala institusi lain menghasilkan peta dalam bidang tanggungjawab masing-masing.

Reni menyenaraikan Kementerian Hal Ehwal Agraria dan Perancangan Ruang serta Badan Pertanahan Nasional sebagai pengeluar peta tanah, kementerian alam sekitar dan perhutanan sebagai pihak yang bertanggungjawab terhadap maklumat kawasan hutan, serta Kementerian Tenaga dan Sumber Mineral sebagai pengeluar data geologi dan perlombongan. Kerajaan tempatan menghasilkan maklumat perancangan ruang. Angkatan tentera dan polis juga menjana maklumat geospatial untuk pertahanan dan keselamatan.

Campur tangan beliau mengenal pasti isu pelaksanaan yang konkrit: rujukan peta bersama tidak menghapuskan keperluan untuk menentukan pihak yang mencipta, menyemak dan menyelenggara setiap set data. Huraian awam tentang kelulusan itu tidak menjelaskan dengan tepat bagaimana kata-kata akhir undang-undang menangani perkara yang beliau bangkitkan.

Daripada perbincangan jawatankuasa kepada kelulusan

Rang undang-undang itu berasal sebagai inisiatif DPR. Pengerusi jawatankuasa kerja Sturman Panjaitan, yang juga timbalan pengerusi Badan Legislasi, berkata penggubalannya berlandaskan mandat perlembagaan untuk melindungi rakyat Indonesia. Proses perundangan itu merangkumi pendengaran awam bersama pakar, persatuan dan kumpulan masyarakat sivil.

Kenyataan persetujuan jawatankuasa DPR merekodkan 1,338 perkara perbincangan kerajaan berkaitan peruntukan utama rang undang-undang itu dan 829 lagi berkaitan teks penjelasannya. Jumlah keseluruhannya ialah 2,167 perkara. Huraian ringkas Bappenas menyebut 1,338 perkara, tanpa menyenaraikan secara berasingan perkara berkaitan teks penjelasan.

Urutan peristiwa menunjukkan bagaimana persetujuan akhir jawatankuasa mendahului undian pleno:

• 23, 24, 28, 29 dan 30 September 2026: Jawatankuasa kerja dan kerajaan membincangkan rang undang-undang itu.
• 29 September: Reni Astuti meminta pengenalpastian pengeluar data geospatial yang lebih jelas.
• 1 dan 5 Oktober: Perbincangan lanjut melengkapkan proses jawatankuasa.
• 5 Oktober: Badan Legislasi dan kerajaan mencapai persetujuan Peringkat I mengenai 20 bab dan 141 pasal.
• 6 Oktober: Sidang pleno meluluskan rang undang-undang itu.
• 7 Oktober: Ahli parlimen Rieke Diah Pitaloka menghuraikan pendekatan pengumpulan data di kampung menggunakan peta spatial.

Kenyataan jawatankuasa itu turut menyebut bahawa bab larangan berasingan dalam draf digugurkan, dan kandungannya dimasukkan ke dalam peruntukan jenayah. Perubahan itu berkaitan susunan undang-undang, bukannya bermaksud perbuatan yang dilarang tidak akan dihukum.

Sistem saling terhubung, bukan satu pangkalan data gergasi

Dalam huraian kelulusan pleno, portal Satu Data Indonesia kerajaan menjelaskan bahawa saling kendali tidak memerlukan pemusatan fizikal pangkalan data atau pemindahan hak milik, kawalan dan tanggungjawab pengurusan daripada pengeluar data.

Saling kendali bermaksud sistem yang berbeza boleh bertukar dan menggunakan maklumat secara konsisten. Piawaian bersama menetapkan struktur data. Metadata menerangkan kandungan sesuatu set data, sumbernya dan cara ia dihasilkan. Kod rujukan dan data induk membantu agensi berbeza mengenal pasti tempat, organisasi atau objek lain yang sama menggunakan rujukan sepadan.

Undang-undang itu merangkumi katalog data nasional serta pelan induk, seni bina, kerangka pengurusan dan kitaran pelaksanaan. Semua ini bertujuan menyusun cara maklumat dirancang, diselenggara, ditemukan dan dipertukarkan, bukannya sekadar menghubungkan sistem yang menggunakan takrif yang tidak serasi.

Bappenas juga sedang menyediakan Garis Panduan Pertukaran Data Agensi Kerajaan. Di bawah mekanisme yang dicadangkan, Sistem Katalog Data Nasional akan menyokong kelulusan, pemantauan dan pengauditan pertukaran data serta dihubungkan dengan Sistem Hab Perkhidmatan Kerajaan yang dikenali sebagai SPLP. Ini masih merupakan aturan pelaksanaan yang dicadangkan, bukan bukti bahawa mekanisme pertukaran itu sudah beroperasi di semua tempat.

Sudah ada asas undang-undang bagi akses yang lebih mudah. Artikel 39 peraturan 2019 sedia memberikan akses portal percuma kepada agensi kerajaan pusat dan wilayah tanpa memerlukan memorandum persefahaman, perjanjian kerjasama atau dokumen pengisytiharan. Oleh itu, aturan pertukaran baharu perlu memastikan prinsip akses sedia ada dapat dilaksanakan dengan andal, seiring dengan keperluan keselamatan dan akauntabiliti yang lebih kukuh.

Kampung menjadi sebahagian daripada asas data

Undang-undang itu membahagikan tanggungjawab daripada kerajaan pusat kepada wilayah, kampung dan kelurahan. Persetujuan jawatankuasa merangkumi perbincangan data kampung dan kelurahan sebagai forum penyertaan untuk mencapai persetujuan mengenai data tempatan.

Rieke Diah Pitaloka, anggota Suruhanjaya XIII DPR, berkata pada 7 Oktober bahawa pengumpulan data asas nasional harus bermula di kampung dan kelurahan, dengan penduduk bertindak sebagai peserta dan bukannya sekadar subjek tinjauan. Beliau menghuraikan pendekatan yang sudah diterapkan melalui kerjasama di lebih 500 kampung.

Rieke menyenaraikan lima jenis peta kerja: ortofoto, pentadbiran penduduk, infrastruktur, guna tanah dan topografi. Ortofoto ialah imej udara yang dibetulkan supaya skala dan kedudukannya boleh digunakan sebagai peta. Peta ini membolehkan penduduk menghubungkan maklumat angka dengan lokasi sebenar.

Huraian beliau memberikan padanan praktikal di peringkat tempatan kepada peranan nasional BIG. Rujukan geografi bersama boleh membantu menghubungkan maklumat kampung dengan sistem kerajaan yang lebih luas, sementara penduduk menyumbang pengetahuan tentang keadaan dan keperluan setempat. Angka lebih 500 kampung merujuk kepada kerjasama yang beliau sebut, bukan jumlah pelaksanaan di seluruh negara.

Kepentingan kualiti data untuk perkhidmatan awam

DDN disasarkan menjadi rujukan utama bagi perancangan pembangunan, dasar fiskal dan belanjawan, bantuan sosial serta keperluan strategik nasional yang lain. Rachmat mengaitkan asas ini dengan rancangan pembangunan jangka panjang dan sederhana, projek strategik nasional serta rancangan kerja tahunan kerajaan.

Sturman Panjaitan, pengerusi jawatankuasa kerja, mengaitkan kualiti data secara langsung dengan keadilan dalam perbelanjaan awam dan pemberian bantuan semasa proses kelulusan.

"Apabila data cacat, bukan sekadar angka yang tidak tepat; keadilan itu sendiri terjejas. Bantuan yang tersasar, program bertindih dan penggunaan belanjawan yang tidak cekap sering berpunca daripada satu perkara: data yang diurus dengan buruk," katanya.

Kerangka undang-undang itu tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa penyasaran bantuan atau keputusan belanjawan telah bertambah baik. Sumbangannya ialah menetapkan rujukan dan tanggungjawab bersama yang sepatutnya memudahkan rekod bercanggah dikenal pasti dan diselesaikan.

Pakar CISSReC Pratama Persadha berkata set data kerajaan masih tidak konsisten dari segi takrif, format, tempoh kemas kini dan ketepatan. Beliau memberi amaran bahawa menghubungkan maklumat yang tidak tepat boleh menyebarkan kesilapan, bukannya membetulkannya. Oleh itu, pemeriksaan kualiti ialah prasyarat kepada penyepaduan yang berguna, bukannya tugas yang boleh ditangguhkan sehingga selepas sistem dihubungkan.

Peraturan terdahulu sudah menetapkan empat peringkat: perancangan, pengumpulan, pemeriksaan dan penyebaran. Peraturan itu juga mewajibkan pengeluar mengumpulkan maklumat mengikut piawaian dan jadual kemas kini yang dipersetujui, berserta metadata. Teknologi yang lebih maju tetap bergantung pada pematuhan kepada disiplin asas itu.

Keperluan keselamatan melangkaui pangkalan data

Undang-undang itu mengelaskan maklumat sebagai terbuka, terhad atau tertutup. Menurut persetujuan jawatankuasa, undang-undang itu menetapkan piawaian keselamatan oleh institusi yang bertanggungjawab terhadap keselamatan siber dan kriptografi, infrastruktur kriptografi, pengurusan sijil digital serta audit keselamatan dan kedaulatan data.

Sturman menyatakan Badan Siber dan Sandi Negara (BSSN) bertanggungjawab melindungi saluran pertukaran nasional daripada penggodaman dan kebocoran. Ini menunjukkan keperluan yang lebih luas daripada melindungi pangkalan data tersimpan: maklumat juga perlu dilindungi ketika dipindahkan antara institusi.

Kenyataan jawatankuasa menetapkan pelaporan insiden dalam tempoh 24 jam. Kenyataan itu turut menyebut bahawa akses kepada dan pemindahan data tertutup ke luar bidang kuasa Indonesia memerlukan kelulusan DPR. Akses kepada data terhad mungkin dikenakan caj yang dikategorikan sebagai hasil negara bukan cukai. Peraturan ini bermakna penyambungan set data tidak menjadikan setiap rekod boleh diakses oleh orang awam.

Laporan mengenai peruntukan jenayah menyatakan Artikel 129–135 menangani perbuatan termasuk sabotaj, serangan siber, manipulasi dan pengambilalihan pusat data nasional. Timbalan Pengerusi Badan Legislasi Martin Manurung menyebut hukuman maksimum penjara 15 tahun atau denda kategori lapan. Artikel 134 menetapkan hukuman ditambah satu pertiga bagi pegawai negara, manakala Artikel 135 mengandungi peruntukan untuk syarikat.

Hukuman maksimum itu tidak seharusnya dianggap terpakai secara seragam bagi setiap kesilapan pentadbiran atau insiden data. Huraian awam tidak menjelaskan semua takrif kesalahan, syarat atau nilai kewangan. Undang-undang itu turut merangkumi sekatan pentadbiran.

Data peribadi dan AI memerlukan perlindungan berasingan

Bappenas berkata undang-undang itu merangkumi perlindungan data peribadi dan memastikan penggunaan kecerdasan buatan kekal di bawah pengawasan manusia. Huraian jawatankuasa turut merangkumi blockchain dan teknologi digital lain, dengan keperluan kebolehkesanan serta kedaulatan data nasional.

Pratama menggesa agar pelaksanaan diselaraskan dengan Undang-Undang No. 27 Tahun 2022 mengenai Perlindungan Data Peribadi. Menghubungkan rekod kependudukan, kesihatan, pendidikan, cukai, pekerjaan dan bantuan boleh menghasilkan profil sensitif. Oleh itu, risikonya termasuk penyalahgunaan di luar tujuan asal, kecurian identiti dan pemprofilan yang tidak wajar, selain kebocoran.

Pendekatan yang disyorkannya merangkumi penerapan keselamatan dalam reka bentuk sistem, pemeriksaan setiap permintaan akses dan perekodan aktiviti. Beliau juga menyarankan Zero Trust, iaitu pengguna atau sistem tidak seharusnya dipercayai secara automatik semata-mata kerana menjadi sebahagian daripada agensi kerajaan. Ini ialah saranan beliau, bukannya dakwaan bahawa setiap langkah teknikal diwajibkan oleh undang-undang.

Pengawasan manusia amat penting apabila analisis automatik memberi kesan kepada kelayakan menerima bantuan atau hak lain. Rekod yang salah, model berat sebelah dan amaran palsu boleh menghasilkan keputusan yang memudaratkan walaupun sistem saling terhubung dari segi teknikal.

Undang-undang itu menyediakan ruang untuk input awam, laporan mengenai dakwaan penyalahgunaan, pemantauan penyertaan dan sumbangan data secara sukarela. Pertikaian akan mengutamakan pengantaraan, dengan tempoh awal maksimum 14 hari bekerja yang boleh dilanjutkan 14 hari lagi. Sturman turut berkata penduduk kekal berhak mendapatkan remedi undang-undang jika data peribadi mereka disalahgunakan atau tidak dilindungi secukupnya.

Badan penyelaras dan tarikh akhir yang belum dipastikan

Undang-undang itu menetapkan pentadbir Satu Data Indonesia yang bertanggungjawab kepada Presiden. Jawatankuasa menghuraikan fungsinya sebagai penyelarasan, penetapan peraturan dan sokongan, tanpa memusatkan kawalan semua data dalam satu institusi. Bappenas berkata pelaksanaan tidak seharusnya mengambil alih tugas substantif sedia ada kementerian.

Laporan berbeza mengenai tarikh akhir penubuhannya. Kenyataan jawatankuasa DPR pada 5 Oktober menyatakan pentadbir itu mesti ditubuhkan dalam tempoh satu tahun. Satu laporan berasingan memetik Sturman yang menyatakan tempoh maksimum dua tahun, dengan enam bulan sebagai sasaran yang lebih baik. Laporan itu menyebut Artikel 39 sebagai mandat institusi dan berkata Presiden boleh memutuskan sama ada Bappenas menjalankan peranan itu atau badan baharu diperlukan. Tarikh akhir dan bentuk institusi yang tepat perlu disahkan dalam teks yang diwartakan serta langkah pelaksanaannya.

Timbalan Menteri Komunikasi dan Digital Nezar Patria berkata kementeriannya akan menyokong infrastruktur digital dan saling kendali, manakala Bappenas menerajui penyelarasan nasional. Laporan menempatkan kenyataan itu pada 7 dan 10 Oktober; satu laporan turut menyebut beliau sebagai menteri, bukannya timbalan menteri. Kedua-duanya bersetuju tentang pembahagian tugas yang dihuraikannya.

Tokoh akademik pentadbiran kerajaan Amalinda Savirani dari Universiti Gadjah Mada dan Eko Prasojo dari Universiti Indonesia memberi amaran bahawa penambahan badan boleh mewujudkan pertindihan kuasa dan birokrasi yang lebih berat. Mereka menggesa pengukuhan institusi sedia ada dan fungsi yang lebih jelas, bukannya menganggap agensi baharu sebagai penyelesaian automatik.

Peraturan pelaksanaan ialah langkah seterusnya. Tiada tarikh penerbitan tetap dinyatakan. Bagi BIG, kejayaan pelaksanaan bergantung pada penterjemahan prinsip rujukan bersama kepada peta asas yang boleh digunakan, data tematik yang serasi dan nod rangkaian tempatan yang berfungsi, sambil mengekalkan tanggungjawab yang jelas terhadap kualiti, akses dan keselamatan.

Perkara Utama

• DPR meluluskan Undang-Undang Satu Data Indonesia pada 6 Oktober 2026, yang mengandungi 20 bab dan 141 pasal.
• Peranan panduan geospatial BIG mendapat asas undang-undang yang lebih kukuh, berdasarkan peraturan presiden 2019.
• Piawaian dan rujukan bersama menghubungkan sistem kerajaan tanpa memerlukan satu pangkalan data berpusat.
• Data Asas Nasional akan menjadi panduan bagi perancangan, belanjawan, dasar fiskal dan bantuan sosial.
• Kerangka itu meliputi kampung dan kelurahan serta merangkumi penyertaan awam.
• Peruntukan jawatankuasa mewajibkan pelaporan insiden dalam tempoh 24 jam dan kelulusan DPR untuk akses kepada serta pemindahan data tertutup ke luar bidang kuasa Indonesia.
• Laporan berbeza sama ada pentadbir penyelaras mesti ditubuhkan dalam tempoh satu atau dua tahun.
• Peraturan pelaksanaan, aturan institusi dan kawalan kualiti praktikal masih memerlukan tindakan lanjut.