Indonesia Laporkan Kerugian Rp 863.8 Bilion dalam Kes Motosikal Elektrik MBG, Lima Suspek Diserahkan kepada Pendakwa Raya

Audit anggarkan kerugian perolehan motosikal sebanyak Rp 863.8 bilion

Pendakwa raya Indonesia melaporkan kerugian negara sebanyak Rp 863,846,166,953 dalam skim rasuah yang didakwa melibatkan pembelian motosikal elektrik untuk program Makanan Berkhasiat Percuma, yang dikenali sebagai MBG. Lima suspek bersama bukti berkaitan diserahkan kepada pendakwa raya di Jakarta Pusat pada 9 Oktober 2026, sekali gus membawa kes perolehan itu selangkah lebih dekat ke perbicaraan.

Pengiraan kerugian itu dibuat berdasarkan laporan audit PE.03.03/SR/S-791/D6/03/2026, bertarikh 5 Oktober 2026. Siasatan melibatkan pembelian oleh Agensi Pemakanan Nasional, atau BGN, sepanjang 2025 dan 2026 melalui PT Yasa Artha Trimanunggal, yang turut dikenal pasti sebagai PT YAT.

Laporan kes Oktober itu merangkumi 19,269 motosikal elektrik. Penyiasat melaporkan bahawa 5,585 daripadanya tidak mempunyai bateri dan semua kenderaan dalam kumpulan itu tidak mempunyai plat pendaftaran rasmi. Menurut Pejabat Peguam Negara, motosikal tersebut tidak dapat digunakan atau direkodkan dalam inventori aset milik negara.

Anang Supriatna, ketua Pusat Maklumat Undang-undang Pejabat Peguam Negara, menyatakan jumlah kerugian kewangan tepat yang dikaitkan dengan kes itu:

Kes ini mengakibatkan kerugian kewangan negara berjumlah Rp863,846,166,953.

Penyerahan itu ialah langkah prosedur ke arah pendakwaan, bukannya keputusan bahawa tertuduh bersalah. Pendakwa raya perlu meneliti fail dan bukti, menyediakan pertuduhan serta membawa kes itu ke Mahkamah Rasuah di Mahkamah Daerah Jakarta Pusat.

Bateri tiada pada hampir tiga daripada 10 motosikal

Kumpulan perolehan yang dihuraikan pada Oktober terdiri daripada 13,155 motosikal trail dan 6,114 skuter atau moped. Daripada jumlah itu, 5,355 motosikal trail dan 230 skuter atau moped dilaporkan tidak mempunyai bateri.

Angka itu bermakna kira-kira 29 peratus daripada 19,269 motosikal tidak mempunyai bateri. Masalah itu tertumpu pada motosikal trail: kira-kira 40.7 peratus daripadanya tiada bateri, berbanding kira-kira 3.8 peratus skuter atau moped.

Ketiadaan bateri menyebabkan motosikal elektrik tidak dapat beroperasi. Namun, masalah pendaftaran melibatkan skala lebih besar kerana pendakwa raya berkata ia menjejaskan kesemua 19,269 kenderaan, termasuk yang tidak dilaporkan kehilangan bateri. Oleh itu, mengatasi kekurangan bateri sahaja tidak akan menyelesaikan semua halangan yang dikenal pasti penyiasat.

Perbezaan ini penting dalam menilai apa yang diterima negara sebagai balasan bagi perbelanjaannya. Laporan Oktober itu menghuraikan kenderaan fizikal dengan kekurangan tertentu, bukannya sekadar kegagalan membeli sebarang motosikal. Ia juga mengenal pasti masalah berasingan dalam pengiktirafan pembelian itu sebagai aset kerajaan yang boleh digunakan.

Lima suspek termasuk pegawai BGN dan eksekutif syarikat

Lima suspek yang diserahkan pada 9 Oktober termasuk Kolonel Budi Utomo, yang dikenal pasti sebagai bekas setiausaha timbalan ketua BGN yang bertanggungjawab terhadap pembekalan dan pengedaran. Beliau juga berkhidmat sebagai pegawai komitmen perolehan, dikenali di Indonesia sebagai PPK, iaitu jawatan yang bertanggungjawab terhadap komitmen kontrak melibatkan perbelanjaan awam.

Empat suspek sektor swasta ialah Andri Mulyono, yang dikenal pasti sebagai pesuruhjaya PT YAT dan PT ASE; Yenna Yuniana, yang dikenal pasti sebagai pengarah PT YAT dan dirujuk sebagai YY dalam beberapa laporan; AA, pengarah PT ASE; dan GB, pengarah PT ASE yang turut dikenal pasti sebagai pengarah PT AKI.

Penyerahan itu berlangsung di Menara Kartika Adhyaksa di Jakarta. Ia dilaksanakan oleh pasukan penyiasat bersama di bawah Timbalan Peguam Negara bagi Jenayah Ketenteraan, yang dikenali sebagai Jampidmil, dan suspek serta bukti diserahkan kepada pasukan pendakwaan di Pejabat Pendakwa Raya Daerah Jakarta Pusat.

Kesemua lima suspek ditahan selama 20 hari lagi. Penyiasat turut meneliti sama ada Budi menerima manfaat atau janji bayaran daripada pihak swasta. Laporan berkenaan tidak mengesahkan keputusan muktamad tentang manfaat yang didakwa itu atau menyatakan nilainya.

Penyiasat mendakwa tender diatur untuk vendor terpilih

Salah laku yang didakwa itu bukan hanya melibatkan keadaan motosikal. Penyiasat mengesyaki wujud pakatan sulit dalam pemilihan pembida yang menang, spesifikasi teknikal dan anggaran harga perolehan, dengan aturan yang bertujuan memastikan PT YAT dan PT ASE mendapat kontrak.

Anggaran itu dikenali sebagai Harga Perkiraan Sendiri atau HPS, iaitu anggaran pihak berkuasa pembelian tentang kos sepatutnya bagi sesuatu perolehan. Dakwaan manipulasi anggaran itu melibatkan asas yang digunakan untuk menilai harga, manakala perubahan spesifikasi boleh mempengaruhi pembekal yang layak bersaing.

Penyiasat turut mendakwa kos perolehan dinaikkan dan kontrak diberikan kepada vendor yang tidak memenuhi syarat kelayakan. PT YAT disyaki tidak mempunyai rangkaian pengedar dan pusat servis aktif yang mencukupi untuk menyokong projek perolehan yang dilaksanakan di seluruh negara.

Dakwaan ini melibatkan peringkat berbeza dalam pembelian yang sama: cara pembekal dipilih, cara harga ditetapkan, sama ada pembekal mampu menyokong kenderaan dan apa yang akhirnya dihantar. Dakwaan itu masih perlu diuji melalui pendakwaan dan perbicaraan.

Mengapa jumlah motosikal masih belum sepadan

Beberapa jumlah motosikal berbeza muncul dalam laporan siasatan, dan semuanya tidak boleh dianggap merujuk kepada jumlah yang sama. Anang berkata kuantiti yang pada mulanya dijanjikan ialah kira-kira 25,644 unit, sebelum disemak kepada 21,000. Beliau berkata jumlah sebenar yang direalisasikan menjelang sekitar penghujung Mac 2026 hanya 2,117 unit, sedangkan rekod menunjukkan kira-kira 21,800 unit telah disiapkan.

Berbanding sasaran yang disemak kepada 21,000, jumlah realisasi Mac yang dinyatakan itu kira-kira 10.1 peratus. Perbezaan antara 2,117 unit sebenar dengan kira-kira 21,800 unit yang direkodkan sebagai siap ialah sekitar 19,683 motosikal. Pengiraan itu menggambarkan jurang pelaporan yang didakwa, bukannya jumlah kenderaan hilang yang disahkan secara bebas.

Laporan pada Jun menyebut sebuah gudang yang menyimpan 21,801 motosikal yang telah dibayar sepenuhnya oleh BGN. Sebaliknya, laporan pendakwaan kes Oktober itu menghuraikan 19,269 motosikal dalam kumpulan perolehan yang terlibat.

Perbezaan antara angka gudang pada Jun dengan angka kes Oktober ialah 2,532 motosikal. Tiada penjelasan yang mengesahkan sama ada jumlah itu mencerminkan skop kontrak, peringkat penghantaran atau kumpulan bukti yang berbeza. Tidak juga disahkan bahawa kesemua 19,269 motosikal itu dicuri atau tiada: laporan Oktober menyatakan bahawa kenderaan berkenaan tidak mempunyai bateri dan plat pendaftaran.

Gudang disita sebelum audit Oktober

Penyiasat memeterai sebuah tempat penyimpanan di Sentul, Jawa Barat, pada 17 Jun 2026 selepas memeriksa aset di situ secara fizikal. Ketika itu, kebanyakan daripada 21,801 motosikal yang dilaporkan telah dibayar sepenuhnya masih disimpan di situ dan belum diedarkan kepada penerima yang sepatutnya.

Syarief Sulaeman Nahdi, pengarah penyiasatan di Unit Jenayah Khas Pejabat Peguam Negara, menjelaskan sebab penyiasat memeterai gudang itu:

Pemeteraian dilakukan bagi memastikan bukti kekal terjamin sepanjang siasatan berlangsung.

Tarikh-tarikh utama menunjukkan perkembangan siasatan daripada persoalan mengenai penghantaran kepada audit dan penyerahan untuk pendakwaan:

• Penghujung Mac 2026: Pendakwa raya berkata realisasi perolehan sebenar berjumlah 2,117 unit, meskipun rekod menunjukkan kira-kira 21,800 unit telah disiapkan.
• 17 Jun 2026: Penyiasat memeterai gudang motosikal di Sentul, Jawa Barat.
• 29 September 2026: Suspek dalam satu lagi cabang siasatan BGN diserahkan kepada Pejabat Pendakwa Raya Daerah Jakarta Pusat.
• 2 Oktober 2026: Anang menerangkan secara terbuka dakwaan manipulasi kuantiti perolehan dan belanjawan kira-kira Rp 1.2 trilion.
• 5 Oktober 2026: Audit yang mengira kerugian dalam kes motosikal itu bertarikh.
• 9 Oktober 2026: Lima suspek perolehan motosikal dan bukti diserahkan kepada pendakwa raya.

Laporan berbeza mengenai sama ada kenyataan bertulis Anang yang menyatakan jumlah kerugian tepat dikeluarkan pada 9 atau 10 Oktober. Namun, laporan bersetuju bahawa penyerahan dibuat pada 9 Oktober dan audit bertarikh 5 Oktober.

Belanjawan, nilai kontrak dan kerugian audit ialah ukuran berbeza

Anang menyatakan belanjawan perolehan motosikal itu kira-kira Rp 1.2 trilion. Laporan gudang pada Jun menyatakan nilai kontrak bagi 21,801 motosikal ialah Rp 1.035 trilion. Kerugian yang diaudit dan kemudian dinyatakan bagi kes Oktober pula ialah Rp 863.846 bilion.

Belanjawan ialah peruntukan perbelanjaan, nilai kontrak ialah jumlah yang tertera dalam perjanjian, manakala kerugian yang diaudit ialah pengiraan kemudaratan kewangan. Oleh itu, angka-angka ini tidak patut dikemukakan sebagai anggaran yang bersaing bagi perkara yang sama.

Kerugian yang diaudit itu kira-kira 83.5 peratus daripada nilai kontrak yang dilaporkan sebanyak Rp 1.035 trilion, atau sekitar 72 peratus daripada belanjawan Rp 1.2 trilion yang dinyatakan. Perbandingan itu menunjukkan skala kerugian, tetapi jumlah motosikal yang berbeza bermakna ia tidak dapat menentukan kadar pemulihan atau nilai kenderaan yang boleh digunakan.

Kaedah terperinci audit itu tidak dihuraikan. Khususnya, laporan berkenaan tidak menjelaskan bagaimana juruaudit menilai kenderaan yang tiada bateri atau plat pendaftaran, atau nilai baki yang ditetapkan untuk motosikal yang disita.

Siasatan lebih luas terhadap BGN meliputi pembelian dan aset lain

Pendakwaan kes motosikal itu ialah satu cabang siasatan lebih luas terhadap pengurusan program MBG. Menjelang awal Oktober, pendakwa raya telah mengenal pasti 11 suspek dalam kes-kes BGN, dengan enam suspek daripada cabang lain sudah diserahkan untuk pendakwaan.

Kumpulan itu termasuk bekas ketua BGN Dadan Hindayana, bekas timbalan ketua Sony Sonjaya dan Lodewyk Pusung, Asep Yusuf Somantri, pengerusi yayasan Indonesia Food Security Review, Glory Harimas Sihombing, dan Lalu Muhammad Iwan, yang dikenal pasti sebagai setiausaha timbalan BGN bagi promosi dan kerjasama. Nama keluarga Sony turut dieja Sanjaya, manakala nama Asep dieja Soemantri dalam laporan lain.

Siasatan lebih luas itu meneliti dakwaan penyelewengan melibatkan 32,000 pasang kasut, 31,994 tablet dan 5,400 televisyen, serta hubungan yang didakwa antara suspek dengan yayasan yang mengurus unit perkhidmatan pemakanan.

Pendakwa raya menyebut anggaran kerugian Rp 10 trilion dalam keseluruhan kes tadbir urus BGN, berdasarkan pengiraan Badan Pemeriksa Kewangan dan Pembangunan, atau BPKP. Angka itu merangkumi siasatan lebih luas dan tidak patut ditambah kepada kerugian motosikal tanpa bukti bahawa pengiraan tersebut berasingan.

Penyiasat turut menyita pesawat, helikopter, kenderaan, wang tunai Rp 24.970 bilion, telefon dan dokumen dalam kes lebih luas itu. Laporan berkenaan tidak menyatakan aset mana yang berkaitan dengan perolehan motosikal atau jumlah nilai yang akhirnya boleh diperoleh semula.

Pertuduhan dan pemulihan menjadi langkah perundangan seterusnya

Suspek berdepan dakwaan utama di bawah Artikel 603 Kanun Jenayah, yang digubal menerusi Undang-undang No. 1 Tahun 2023, serta dakwaan subsidiari di bawah Artikel 604. Peruntukan itu disebut bersama Artikel 18 Undang-undang No. 31 Tahun 1999 mengenai rasuah, seperti yang dipinda oleh Undang-undang No. 20 Tahun 2001, dan Artikel 20(c) Kanun Jenayah. Dakwaan subsidiari menyediakan asas perundangan alternatif jika dakwaan utama tidak dapat dibuktikan.

Anang berkata pendakwa raya akan meneliti fail kes, menyediakan pertuduhan dan membawa kes itu ke Mahkamah Rasuah Jakarta Pusat. Tiada tarikh pembukaan perbicaraan dinyatakan. Tempoh tahanan 20 hari yang dilaporkan ialah tempoh tahanan, bukannya tarikh akhir perbicaraan atau hukuman.

Zaenur Rohman, penyelidik di Pusat Kajian Antirasuah Universiti Gadjah Mada, menggesa penyiasat meneliti perolehan BGN secara lebih menyeluruh dan mengutamakan pemulihan wang awam. Beliau berpendapat pembelian perlu dinilai berdasarkan keperluan sebenar dan penyiasat perlu menjejaki pihak yang mendapat manfaat:

Untuk mendapatkan hasil yang optimum, kita perlu menjejaki aliran wang. Semua pihak yang mendapat manfaat daripada hasil jenayah mesti didakwa dan hasil tersebut dirampas.

Isu yang belum diselesaikan termasuk penyelarasan jumlah motosikal, kaedah penilaian audit, manfaat yang didakwa diterima setiap suspek dan jumlah yang boleh diperoleh semula daripada aset yang disita. Pendakwa raya kini perlu menterjemahkan dapatan siasatan kepada pertuduhan khusus yang boleh diteliti di mahkamah.

Perkara Utama

• Audit bertarikh 5 Oktober 2026 menganggarkan kerugian yang didakwa dalam perolehan motosikal sebanyak Rp 863,846,166,953.
• Lima suspek bersama bukti diserahkan kepada pendakwa raya Jakarta Pusat pada 9 Oktober.
• Kes Oktober itu melibatkan 19,269 motosikal, termasuk 5,585 yang dilaporkan tidak mempunyai bateri.
• Pendakwa raya berkata kesemua 19,269 motosikal tidak mempunyai plat pendaftaran rasmi dan tidak dapat digunakan atau direkodkan sebagai aset milik negara.
• Angka realisasi Mac, motosikal di gudang pada Jun dan jumlah kes Oktober belum diselaraskan.
• Siasatan lebih luas terhadap BGN meliputi pembelian lain dan anggaran kerugian Rp 10 trilion.
• Penyediaan pertuduhan dan penyerahan kes ke mahkamah rasuah ialah langkah seterusnya; tiada tarikh perbicaraan dinyatakan.