Sungai Haridhoa Terus Menghitam Walaupun Projek Pemulihan Bernilai Tk 6.5 Crore Sedang Dilaksanakan

Lapan kilang diperiksa, tiada loji rawatan beroperasi

Projek bernilai Tk 6.5 crore untuk memulihkan Sungai Haridhoa di Narsingdi sedang berjalan, sementara sisa industri yang tidak dirawat terus mengalir ke sungai itu. Dalam lawatan bagi membuat liputan baru-baru ini di tiga upazila yang dilalui sungai berkenaan, lapan kilang yang dilengkapi loji rawatan efluen telah dikunjungi. Tiada satu pun loji itu beroperasi ketika pemeriksaan, dan sisa daripada beberapa premis industri dilepaskan terus ke sungai.

Penemuan itu mendedahkan jurang antara pemasangan peralatan kawalan pencemaran dengan penggunaannya yang sebenar. Md Badrul Huda, timbalan pengarah Jabatan Alam Sekitar di Narsingdi, berkata 17 daripada 18 premis industri di sepanjang sungai itu mempunyai loji rawatan. Namun, airnya kekal hitam pekat dan berbau busuk, walaupun hujan monsun telah membawa air kembali ke alur sungai.

Lembaga Pembangunan Air memulakan projek pemulihan itu pada Ogos 2025, dengan kerja dijadualkan siap pada Jun 2027. Kira-kira 15 peratus kerja telah disiapkan, menurut jurutera subdivisional pemangku Humayun Kabir. Projek itu merangkumi pengorekan, perlindungan tebing dan landskap, tetapi pelepasan sisa yang berterusan mengancam manfaat alam sekitar yang ingin dicapai melalui kerja-kerja tersebut.

Bagi penduduk, kesannya sudah dirasai sendiri. Mereka menceritakan kegatalan dan masalah kulit lain selepas memasuki air sungai. Di Hospital Daerah Narsingdi Sadar, pegawai perubatan residen Farida Gulshana Kabir berkata purata 14 hingga 16 pesakit sehari mendapatkan rawatan bagi penyakit yang menurut beliau berpunca daripada pencemaran sungai. Bagi peniaga di Boro Bazar, kemerosotan sungai itu turut bermakna kehilangan laluan yang suatu ketika dahulu membawa barangan dan pelanggan ke pasar.

Peralatan yang dipasang bukan bukti sisa dirawat

Loji rawatan efluen, atau ETP, merawat air sisa daripada proses pengeluaran industri sebelum air itu digunakan semula atau dilepaskan. Kewujudan loji di sesebuah kilang tidak membuktikan bahawa air sisa mengalir melaluinya, loji beroperasi dengan baik atau air yang dilepaskan memenuhi piawaian yang ditetapkan.

Peraturan kerajaan mewajibkan industri berkenaan mempunyai loji rawatan. Penduduk dan aktivis alam sekitar mendakwa sesetengah kilang memasangnya terutamanya untuk menunjukkan pematuhan atau mengelakkan hukuman, tetapi masih melepaskan sisa yang tidak dirawat. Terdapat juga dakwaan bahawa loji hanya dihidupkan ketika pemeriksaan rasmi, bukannya dikendalikan setiap kali air sisa perlu dirawat.

Lawatan ke lapan kilang itu memberikan satu pemerhatian khusus: kesemua lapan loji rawatan tidak beroperasi ketika diperiksa. Pemeriksaan itu tidak menentukan berapa lama setiap loji telah dihentikan, sama ada semua kemudahan sedang menjalankan pengeluaran atau sekerap mana setiap kilang menggunakan peralatannya. Namun, pemerhatian berasingan bahawa sisa memasuki sungai secara langsung menjadikan rawatan sebenar, bukannya pemilikan peralatan, isu utama.

Lapan kilang itu mewakili kira-kira 47 peratus daripada 17 premis yang menurut Huda mempunyai ETP. Jumlah itu merupakan bahagian yang besar daripada kilang yang dilengkapi loji, walaupun lawatan tersebut tidak dinyatakan sebagai tinjauan yang mewakili keseluruhan. Tiada rekod operasi, ukuran pelepasan atau keputusan makmal dikemukakan untuk menentukan jumlah pencemaran yang disumbangkan oleh setiap premis.

Kes terhadap Hajipur Drying

Huda mengenal pasti Hajipur Drying sebagai premis yang berdepan tindakan mahkamah selepas gagal memasang ETP walaupun telah diberi amaran berulang kali. Menurut beliau, tindakan undang-undang segera dikenakan terhadap satu-satunya kilang yang tidak mempunyai peralatan itu, sementara persoalan penguatkuasaan berasingan masih timbul terhadap kilang yang mempunyai loji tetapi tidak mengendalikannya.

Laporan berbeza tentang sejauh mana ketiadaan peralatan itu berlaku. Sesetengah gambaran menyatakan banyak kilang di tepi sungai tidak mempunyai ETP, manakala angka khusus yang diberikan Huda ialah 18 premis, dengan semua kecuali satu dilengkapi loji. Tiada inventori kilang berasingan yang menentukan angka mana yang tepat atau sama ada gambaran itu merangkumi premis yang sama.

Perincian laporan mengenai kenyataan Huda secara konsisten menyatakan kes Hajipur Drying berkaitan kegagalan memasang loji. Tarikh pemfailan, nombor kes, tarikh pendengaran atau keputusan tidak dinyatakan. Oleh itu, kes tersebut tidak sepatutnya dianggap sebagai sabitan atau bukti bahawa masalah lebih luas berkaitan pelepasan sisa tanpa rawatan telah diselesaikan.

Penduduk melaporkan penyakit, tetapi butiran ujian tiada

Penduduk Rafiqul Islam dan Saiful Rahman menyalahkan sisa industri serta sampah isi rumah atas keadaan sungai. Mereka berkata orang yang memasuki air mengalami kegatalan dan masalah kulit yang menyerupai kudis buta. Keterangan ini menggambarkan gejala dan pendedahan yang disyaki, bukannya diagnosis yang disahkan bagi setiap orang yang terjejas.

Almas Mia, penduduk di tepi sungai di kawasan Putia Bazar, mengenang suatu ketika dahulu apabila keluarga mandi di Sungai Haridhoa, menggunakan airnya untuk memasak dan memakan ikan yang ditangkap di situ. Menggambarkan keadaan sekarang, beliau berkata:

Sekarang berdiri di tepi sungai ini pun tidak tertahan kerana baunya.

Anggaran Farida Gulshana Kabir, iaitu 14 hingga 16 pesakit sehari, memberikan gambaran tentang beban kes yang dilihat di Hospital Daerah Narsingdi Sadar. Namun, tempoh bagi purata itu, pecahan diagnosis atau penjelasan tentang cara kes dikaitkan dengan pendedahan kepada sungai tidak diberikan. Angka itu tidak sepatutnya dijadikan jumlah tahunan atau dianggap sebagai bilangan semua orang yang terjejas di seluruh daerah.

Air hitam dan bau yang kuat merupakan tanda kemerosotan yang dapat dilihat, tetapi tidak mengenal pasti bahan kimia tertentu atau kepekatannya. Tiada keputusan ujian air diberikan bagi kawasan yang terjejas. Hal ini mengehadkan kesimpulan tentang bahan pencemar tertentu, walaupun keterangan penduduk dan penilaian doktor hospital menunjukkan kebimbangan kesihatan awam yang serius.

Sisa isi rumah menambah pencemaran industri

Air sisa industri bukan satu-satunya punca pencemaran sungai itu. Sampah isi rumah, air kotor dari penempatan sekitar dan sisa dari pasar turut memasuki Sungai Haridhoa. Plastik bertimbun di sepanjang tebing dan dalam alur sungai, bersama kiambang dan lapisan kelodak yang mereput.

Huda berkata sisa daripada kegiatan harian penduduk turut menambah pencemaran. Peniaga Boro Bazar, Ariful Islam, turut menggambarkan gabungan pelepasan tanpa rawatan daripada kilang pencelupan, tekstil dan kilang lain, serta air sisa dari rumah dan pasar.

Gabungan ini penting bagi usaha pemulihan. Menghentikan pelepasan dari kilang akan menangani satu sumber pencemaran utama yang dilaporkan, tetapi tidak akan menghalang isi rumah dan pasar daripada terus membuang sisa. Pengorekan boleh menyingkirkan bahan yang terkumpul dan memperbaik alur sungai, namun sampah baharu boleh memasuki kawasan yang sama melainkan amalan pelupusan berubah.

Penduduk juga berkata tiada lagi ikan di sungai itu. Ini merupakan pemerhatian setempat, bukannya hasil tinjauan ikan yang diterbitkan. Tiada bilangan spesies atau penilaian ekologi yang menentukan skala kehilangan itu, tetapi dakwaan tersebut menambah satu lagi dimensi kepada kemerosotan sungai yang suatu ketika dahulu digunakan untuk mendapatkan makanan selain pengangkutan.

Pemulihan mempunyai tarikh akhir dan jeda bermusim

Belanjawan Tk 6.5 crore bersamaan Tk 65 juta. Lembaga Pembangunan Air berkata projek itu bertujuan memperbaik alam sekitar melalui pengorekan semula, perlindungan tebing sungai dan kerja landskap. Kabir menyifatkannya sebagai sebahagian usaha menangani perubahan iklim.

Dengan kira-kira 15 peratus kerja telah disiapkan, lebih kurang 85 peratus masih berbaki. Kabir berkata baki kerja akan dimulakan apabila paras air sungai mula surut dan menyatakan keyakinan bahawa projek itu akan selesai dalam tempoh yang dijadualkan. Tarikh tepat untuk kerja disambung semula tidak diberikan.

Tarikh utama dan pencapaian yang dilaporkan ialah:

• 2024 hingga 2026: Kira-kira 60 struktur dirobohkan dalam 10 operasi pengusiran, menurut Lembaga Pembangunan Air.
• Ogos 2025: Kerja projek pemulihan sungai bernilai Tk 6.5 crore bermula.
• Kemajuan terkini yang dilaporkan: Kira-kira 15 peratus kerja projek telah siap, sementara kerja seterusnya bergantung pada penurunan paras air.
• Jun 2027: Tarikh akhir projek dijadualkan siap.

Angka kemajuan itu sahaja tidak membuktikan bahawa projek tersebut lewat daripada jadual. Kerja pengorekan boleh bergantung pada keadaan sungai, dan tiada program kerja terperinci atau pecahan perbelanjaan diberikan. Namun, angka itu menunjukkan jumlah kerja yang masih perlu disiapkan sebelum tarikh akhir.

Skop projek yang diterangkan tertumpu pada alur sungai dan tebingnya. Tiada bukti bahawa belanjawan itu turut membiayai operasi rawatan kilang, kutipan sisa isi rumah atau program ujian air berterusan. Semua ini merupakan bahagian masalah yang berbeza, walaupun setiap satunya mempengaruhi peluang sungai untuk pulih.

Operasi pengusiran belum membersihkan kedua-dua tebing

Kabir berkata kira-kira 60 struktur dirobohkan dalam 10 operasi pengusiran antara 2024 dan 2026. Walaupun operasi itu telah dijalankan, struktur haram masih kekal di kedua-dua tebing. Jumlah struktur yang masih ada dan jadual untuk pengusiran seterusnya tidak diberikan.

Operasi perobohan itu menunjukkan bahawa penguatkuasaan telah dilaksanakan, tetapi jumlahnya tidak menentukan berapa banyak tanah tebing sungai yang telah diperoleh semula. Tiada ukuran keluasan yang dibersihkan, pencerobohan yang masih tinggal atau lebar alur sungai sebelum dan selepas operasi tersebut.

Haldhar Das, setiausaha agung Shushashoner Jonno Nagorik di Narsingdi, menggesa supaya ETP dikendalikan dengan berkesan dan penceroboh diusir. Hujahnya menghubungkan dua tekanan yang berasingan: pencemaran yang memasuki air dan struktur yang mengambil ruang milik sungai.

Laluan perdagangan merentasi tiga upazila

Sungai Haridhoa membentang kira-kira 40 kilometer dari Alipura Bazar di Shibpur, melalui Palash dan Narsingdi Sadar, lalu bertemu Sungai Meghna berhampiran jeti balai polis lama di Boro Bazar. Laluan sungai itu suatu ketika dahulu menghubungkan penempatan dan peniaga dengan salah satu pasar paling sibuk di daerah tersebut.

Perahu layar dan kapal yang lebih besar membawa barangan ke pasar, manakala pembeli juga datang melalui sungai. Tausif Ahmed, yang berkata beliau telah bekerja di Boro Bazar sejak kemerdekaan Bangladesh, mengenang bagaimana orang ramai datang dari tempat yang jauh dengan membawa barangan dagangan dan pulang menaiki bot selepas membeli-belah.

Pelbagai keterangan menyebut pengangkutan sungai sama ada telah terhenti atau hampir terhenti. Sesetengahnya secara khusus menyatakan bahawa perdagangan melalui air terhenti pada musim kemarau. Mereka sependapat bahawa pencemaran dan kehilangan kebolehlayaran telah menghapuskan peranan sungai itu sebagai laluan pengangkutan yang murah dan mudah seperti dahulu.

Kebolehlayaran merujuk kepada kedalaman dan akses sesuatu laluan air yang mencukupi untuk dilalui kapal. Pada musim kemarau, sebahagian dasar Sungai Haridhoa menjadi beting pasir yang terdedah, manakala bahagian lain masih dipenuhi kelodak busuk dan plastik. Air yang kembali selepas hujan monsun tidak dengan sendirinya memulihkan laluan yang boleh digunakan atau membersihkan sungai.

Tiada angka jumlah kargo, perbandingan kos pengangkutan atau pendapatan pasar diberikan. Oleh itu, kerugian ekonomi tidak dapat dinyatakan sebagai jumlah wang yang boleh dipercayai. Namun, keterangan peniaga mendokumentasikan kehilangan perkhidmatan yang suatu ketika dahulu menjadi asas perkembangan kegiatan perdagangan setempat.

Janji pemantauan diuji dalam pelaksanaan

Pesuruhjaya Daerah Narsingdi, Israt Jahan Keya, berkata pentadbiran bekerjasama dengan pihak berkepentingan untuk melindungi sungai di daerah itu. Beliau berkata pegawai kerap mengadakan pertemuan dengan pemimpin industri, meminta mereka merawat air sisa sebelum dilepaskan dan memantau sama ada ETP mereka terus beroperasi.

Huda juga berkata Jabatan Alam Sekitar memantau kemasukan sisa industri tanpa rawatan ke sungai. Jaminan itu dibuat walaupun pemeriksaan mendapati tiada satu pun loji rawatan di lapan kilang yang dikunjungi sedang beroperasi. Kekerapan tepat pemeriksaan rasmi dan hasilnya tidak diberikan.

Beberapa keputusan masih belum dimuktamadkan: hasil kes Hajipur Drying, masa operasi pengusiran seterusnya dan tarikh kerja pengorekan akan disambung semula. Jun 2027 ialah tarikh akhir yang ditetapkan untuk menyiapkan projek pemulihan itu. Tiada tarikh akhir berasingan diberikan untuk menghentikan pelepasan sisa tanpa rawatan.

Perbezaan utamanya ialah antara memulihkan alur fizikal sungai dengan menghalang pencemaran baharu daripada memasukinya. Pengorekan, perlindungan tebing dan kerja landskap menangani sebahagian daripada kemerosotan itu. Sama ada Sungai Haridhoa kembali mempunyai air yang boleh digunakan dan laluan pengangkutan yang berfungsi turut bergantung pada kilang merawat air sisanya dan masyarakat sekitar tidak lagi menjadikan sungai sebagai tempat pembuangan sampah.

Perkara Utama

• Lapan kilang yang mempunyai ETP telah dikunjungi; tiada satu pun loji beroperasi ketika itu.
• Jabatan Alam Sekitar berkata 17 daripada 18 premis industri di sepanjang sungai mempunyai loji rawatan.
• Hajipur Drying berdepan tindakan mahkamah kerana gagal memasang ETP walaupun telah diberi amaran berulang kali.
• Projek pemulihan bernilai Tk 6.5 crore telah siap kira-kira 15 peratus dan dijadualkan selesai pada Jun 2027.
• Kira-kira 60 struktur dirobohkan dalam 10 operasi pengusiran antara 2024 dan 2026, tetapi pencerobohan masih berterusan.
• Seorang doktor hospital melaporkan merawat purata 14 hingga 16 pesakit setiap hari bagi penyakit yang dikaitkan dengan pencemaran.
• Sisa industri, sampah isi rumah, plastik dan kehilangan kebolehlayaran mengancam pemulihan sungai.