Mari Alkatiri Dinamakan Suspek dalam Siasatan Kapal Haksolok, Perbelanjaan dan Penyerahan Masih Belum Selesai

Kenyataan suspek selepas bertahun-tahun tanpa penyerahan

Mari Alkatiri, bekas presiden Wilayah Pentadbiran Khas Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), memberikan kenyataan kepada pendakwa raya di Dili pada 5 Oktober 2026 sebagai suspek dalam siasatan yang melibatkan pentadbirannya dan pemerolehan kapal Haksolok. Kapal itu dikontrak dengan harga €13.7 juta pada 2014 dan dilancarkan di Portugal pada 26 Mei 2017, tetapi masih belum tiba di Timor-Leste.

Siasatan itu berkaitan dakwaan pentadbiran yang merugikan dan kemungkinan jenayah lain yang berkait dengan pembelian serta pengurusan kapal berkenaan. Sumber dalam Pejabat Pendakwa Raya berkata 58 orang telah ditetapkan sebagai suspek dalam kes yang lazimnya dikenal pasti sebagai NUC 0017/20.PGGCC. Status itu tidak membuktikan kesalahan. Pendakwa raya masih mengumpulkan bukti, dan prinsip anggapan tidak bersalah terpakai sehingga keputusan mahkamah muktamad dibuat.

Perbelanjaan kerajaan melalui RAEOA dilaporkan berjumlah antara US$24 juta hingga US$28 juta. Laporan audit Mahkamah Audit menyatakan pembayaran sepanjang 2014 hingga 2018 berjumlah US$24.5 juta, manakala laporan pengawasan parlimen menghuraikan peruntukan bajet berasingan yang berjumlah hampir US$35 juta. Angka-angka ini mengukur perkara yang berbeza dan tidak boleh dianggap sebagai jumlah yang setara.

Isu utama bukan sekadar kegagalan penyerahan: wang awam telah digunakan untuk membiayai kapal, infrastruktur berkaitan dan usaha menyelesaikan masalah kewangan pembina, namun perkhidmatan penumpang yang dirancang masih belum menjadi kenyataan. Siasatan kini menghimpunkan persoalan mengenai perolehan, pembayaran, pengurusan dan usaha memulihkan projek yang kekal di Portugal selama lebih sembilan tahun sejak dilancarkan.

Apa yang berlaku di pejabat pendakwa raya

Alkatiri hadir ke pejabat pendakwa raya di Colmera bersama peguam persendiriannya, yang namanya disebut dalam laporan sebagai Soraya Marques atau Soraia Marques. Beliau tiba dengan kenderaan persendirian dan diiringi anggota keselamatan peribadi. Laporan berbeza mengenai waktu kehadirannya: beberapa laporan menyatakan beliau hadir kira-kira 10:30 pagi, manakala satu lagi menyebut beliau tiba sekitar 10:00 pagi dan beredar sekitar 11:00 pagi selepas memberikan kenyataan selama hampir sejam.

Alkatiri, yang turut dikenal pasti sebagai setiausaha agung FRETILIN dan presiden sementara, enggan mengulas kandungan kenyataannya. Ketika bercakap kepada wartawan selepas keluar, beliau berkata beliau berniat mengikuti prosiding itu hingga selesai. Kenyataannya, yang diterjemahkan daripada bahasa Tetum, termasuk:

Saya mahu mengikuti proses ini hingga ke penghujungnya, saya tidak berkewajipan untuk bercakap dengan anda.

Bekas Menteri Pengangkutan dan Komunikasi Pedro Lay memberikan keterangan sebagai saksi pada pagi yang sama, dilaporkan pada 8:00 pagi. Lay memegang jawatan menteri itu dari 2007 hingga 2012. Kehadirannya sebagai saksi berbeza daripada status Alkatiri yang dilaporkan sebagai suspek; laporan berkenaan tidak mengenal pasti Lay sebagai suspek.

Siasatan digambarkan 80 peratus selesai

Pada 15 Mei 2026, Pendakwa Raya Agung Nelson de Carvalho berkata siasatan Haksolok telah mencapai tahap 80 peratus selesai. Beliau menyifatkan kes itu sebagai rumit dan berkata pasukan yang ditubuhkannya selepas memegang jawatan sedang meneruskan tugas.

Pada peringkat itu, Perkhidmatan Pendakwaan Awam telah menetapkan lebih 50 orang sebagai suspek. Angka 58 yang dilaporkan pada Oktober adalah lebih tepat, tetapi laporan terdahulu tidak menjelaskan jumlah sebenar individu yang ditambah antara Mei dengan Oktober. Kedua-dua angka itu tidak bermakna semua pihak yang terlibat telah didakwa atau akan dibicarakan.

Rujukan kes yang dilaporkan juga berbeza sedikit. Kebanyakan laporan menggunakan NUC 0017/20.PGGCC, satu laporan menambah akhiran MP, manakala satu lagi mencetak akhiran pejabat yang berbeza. Tanpa dokumen kes yang diterbitkan, perbezaan itu tidak sepatutnya dianggap sebagai bukti wujudnya siasatan Haksolok yang berasingan.

Kehadiran Alkatiri yang berasingan pada 25 Mei berkaitan dakwaan penipuan cukai di bawah NUC 0036/25.PGGCC. Rujukan itu berbeza daripada nombor kes Haksolok. Laporan berkenaan tidak membuktikan bahawa dakwaan cukai dan siasatan kapal itu merupakan satu prosiding yang sama.

Daripada kontrak 2014 kepada tarikh penyerahan yang berulang kali terlepas

Kontrak dengan Atlantic Eagle Ship Building ditandatangani pada 22 September 2014. Kerajaan Perlembagaan Kelima memilih pembina itu, dan projek pembinaan serta peruntukan bajet kemudiannya dipindahkan kepada RAEOA.

Jadual penyerahan tergendala sebelum kapal itu dilancarkan. Laporan audit Mahkamah Audit terdahulu menyatakan 30 Oktober 2015 sebagai tarikh akhir asal, diikuti 22 Januari 2016. Kedua-dua tarikh itu berlalu tanpa penyerahan. Peristiwa penting yang utama dilaporkan ialah:

• 22 September 2014: Kerajaan menandatangani kontrak pembinaan dengan Atlantic Eagle Ship Building.
• 30 Oktober 2015 dan 22 Januari 2016: Tarikh akhir penyerahan berturut-turut berlalu.
• 26 Mei 2017: Haksolok dilancarkan di Figueira da Foz, Portugal.
• Oktober atau November 2017: Laporan menyebut bulan yang berbeza bagi ketibaan yang dirancang di Timor-Leste. Kapal itu tidak tiba pada kedua-dua bulan tersebut.
• 2018: Kapal itu dilaporkan ditahan oleh subkontraktor berhubung bayaran tertunggak.
• 2021 dan 2022: Tarikh penyerahan yang dijanjikan oleh bekas presiden RAEOA Arsenio Paixão Bano berlalu.
• 25 Julai 2025: Suruhanjaya C Parlimen melawat limbungan kapal di Portugal dan melaporkan ketidakaturan.
• 15 Mei 2026: Pendakwa raya agung menyifatkan siasatan itu 80 peratus selesai.
• 5 Oktober 2026: Alkatiri memberikan kenyataan sebagai suspek.

Perbezaan antara pelancaran dengan penyerahan adalah penting. Pelancaran bermaksud kapal diletakkan di dalam air; hal itu tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa pembinaan, ujian, penerimaan atau pemindahan kepada pengendali yang dituju telah selesai.

Perkara yang sebenarnya ditunjukkan oleh angka perbelanjaan

Harga kontrak asal €13.7 juta berasingan daripada perbelanjaan antara US$24 juta hingga US$28 juta yang dilaporkan melalui RAEOA. Perbandingan peratus secara langsung memerlukan kadar pertukaran yang dipersetujui serta takrif perbelanjaan yang sepadan. Jumlah dalam dolar itu juga nampaknya merangkumi kos selain kapal itu sendiri.

Menurut dapatan audit Mahkamah Audit yang dilaporkan bagi RAEOA pada 2016 hingga 2018, pembayaran berkaitan Haksolok sepanjang 2014 hingga 2018 melebihi US$24.5 juta. Kira-kira US$21.38 juta dibayar kepada Atlantic Eagle, termasuk US$18.29 juta yang dikaitkan dengan kapal itu dan US$3.1 juta untuk pontun serta laluan naik kapal.

Laporan audit yang sama menyenaraikan hampir US$1.1 juta dibayar kepada ISQ, US$1.44 juta kepada ENVC/EMPORDEF dan kira-kira US$154,000 kepada Luís Pité, yang dikenal pasti sebagai wakil pemilik kapal. Angka yang dibundarkan itu tidak memberikan penyelarasan lengkap bagi jumlah yang dinyatakan, maka angka tersebut wajar dibaca sebagai pecahan pembayaran yang dilaporkan dan bukannya lejar penuh.

US$21.38 juta yang dikaitkan dengan Atlantic Eagle mewakili kira-kira 87 peratus daripada jumlah audit US$24.5 juta. Perbandingan itu menunjukkan ke mana sebahagian besar wang yang direkodkan disalurkan, tetapi tidak menentukan sama ada mana-mana pembayaran individu menyalahi undang-undang.

Kelulusan bajet tidak sama dengan pembayaran

Suruhanjaya C Parlimen, yang mengendalikan hal kewangan awam, menyatakan kelulusan sebanyak US$17 juta, diikuti US$14 juta dan kemudian hampir US$4 juta untuk pembinaan. Jika dijumlahkan, peruntukan ini berjumlah hampir US$35 juta.

Peruntukan membenarkan wang digunakan; perbelanjaan merekodkan wang yang benar-benar dibayar. Oleh itu, angka suruhanjaya itu tidak boleh begitu sahaja menggantikan angka audit US$24.5 juta atau anggaran perbelanjaan yang lebih luas sebanyak US$24 juta hingga US$28 juta. Laporan berkenaan tidak menjelaskan sama ada semua peruntukan telah dibayar, sama ada sebahagiannya menggantikan jumlah terdahulu atau bagaimana skopnya berbanding pembayaran yang diaudit.

Satu lagi isu yang belum terungkai ialah dokumentasi. Laporan audit 2016 hingga 2018 menyatakan pegawai bertanggungjawab tidak menyerahkan rekod perbelanjaan bagi 2019 hingga 2021. Jurang yang dilaporkan itu mengehadkan keupayaan untuk menjejak perbelanjaan kemudian dan menyelaraskan jumlah yang berbeza. Namun, hal itu sahaja tidak membuktikan bahawa rekod yang hilang menyembunyikan jenayah.

Terdapat juga laporan bahawa jumlah kontrak telah dibayar sepenuhnya pada 2017, sebelum pembinaan selesai. Untuk menilai tanggungjawab, terma pembayaran, peringkat pembinaan yang diwajibkan dan pihak yang meluluskannya perlu dipastikan. Pembayaran penuh dan penyiapan fizikal ialah dua perkara yang berasingan.

Perolehan terus dan kejatuhan kewangan pembina

RAEOA memilih Atlantic Eagle melalui perolehan terus, bukannya tender kompetitif. Satu laporan menyebut Alkatiri dan Luís Pité mencadangkan syarikat itu dan pemilihannya dikemukakan sebagai perkara mendesak.

Perolehan terus tidak semestinya menyalahi undang-undang. Kaedah itu membolehkan pihak berkuasa memilih pembekal tanpa persaingan biasa apabila peraturan yang berkenaan membenarkannya. Isu yang dilaporkan dalam kes ini ialah pembelian kapal itu didakwa tidak memenuhi syarat mendesak atau kecemasan. Tiada penentuan undang-undang muktamad mengenai perkara itu dilaporkan.

Pertikaian kewangan kemudian menyukarkan penyerahan. Subkontraktor dilaporkan menahan kapal itu pada 2018 kerana Atlantic Eagle tidak membayar mereka. Pembina itu kemudiannya muflis, dan subkontraktor dilaporkan menuntut tambahan US$16.9 juta bagi membolehkan kapal itu berlepas.

US$16.9 juta itu ialah tuntutan yang dilaporkan, bukannya bayaran tambahan oleh Timor-Leste yang telah disahkan. Jumlah itu tidak sepatutnya ditambah kepada perbelanjaan awam tanpa bukti bahawa ia telah dibayar. Laporan berkenaan tidak menjelaskan status semasa tuntutan tersebut atau syarat undang-undang untuk melepaskan kapal itu.

Infrastruktur pelabuhan di Timor-Leste juga disebut sebagai punca kelewatan. Laporan kemudian menyatakan pelabuhan kini mempunyai keadaan yang sesuai, tetapi tidak memberikan penilaian terperinci yang mengesahkan kesediaannya menerima Haksolok. Pertikaian kewangan dan isu infrastruktur ialah dua penjelasan yang berasingan, dan penyelesaian salah satunya tidak semestinya menyelesaikan yang satu lagi.

Usaha menyelamatkan Atlantic Eagle

Pada 26 September 2022, Alkatiri dan presiden RAEOA ketika itu, Arsenio Paixão Bano, melawat Figueira da Foz dan bertemu pihak berkuasa tempatan. Perbincangan mereka berkisar tentang menghidupkan semula operasi syarikat yang insolven itu, sekali gus mengaitkan usaha mendapatkan kapal dengan usaha memulihkan pembinanya.

Ketika menjelaskan tujuan operasi itu pada masa berkenaan, Alkatiri berkata usaha itu merupakan cara untuk:

menukar nasib malang menjadi satu rahmat.

Pada 6 Oktober 2022, Perdana Menteri ketika itu Taur Matan Ruak berkata kerajaan telah memperoleh 95 peratus pegangan dalam Atlantic Eagle. Beliau berkata pelaburan itu bertujuan memberikan kerajaan keupayaan untuk mengarahkan syarikat itu menyiapkan Haksolok. Laporan berkenaan tidak menyatakan harga pemerolehan atau menjelaskan kaitannya dengan jumlah perbelanjaan.

Pemilikan 95 peratus saham syarikat tidak bermakna kapal itu 95 peratus siap, dan pemilikan semata-mata juga tidak menyelesaikan tuntutan subkontraktor. Kedua-duanya ialah ukuran yang berbeza: saham berkaitan kawalan terhadap perniagaan, manakala kemajuan pembinaan berkaitan keadaan fizikal kapal.

Perkara yang masih belum terungkai mengenai kapal dan kes itu

Haksolok dilaporkan sepanjang 72 meter dan direka untuk membawa 377 penumpang. Menurut kenyataan yang dikaitkan dengan Timbalan Menteri ketika itu, Inácio Moreira, pada 2017, kapal itu dirancang untuk menyokong hubungan maritim antara Oé-Cusse dengan wilayah lain di Timor-Leste serta melengkapi perkhidmatan Berlin Nakroma.

Laporan tidak sependapat tentang kapasiti kenderaan. Satu laporan menyatakan ruang untuk 23 kereta, manakala satu lagi menyebut 15 kereta. Tanpa spesifikasi yang disahkan, tiada satu pun angka itu boleh dianggap muktamad. Kedua-dua laporan bersetuju tentang kapasiti penumpang.

Pembinaan dilaporkan kira-kira 80 peratus siap. Anggaran itu tidak boleh dikelirukan dengan kenyataan berasingan pendakwa raya agung bahawa siasatan telah 80 peratus selesai pada Mei 2026. Kedua-dua peratusan itu tidak menetapkan tarikh penyerahan atau tarikh keputusan pendakwaan.

Lawatan Suruhanjaya C ke limbungan kapal pada 25 Julai 2025 menambah satu lagi lapisan penelitian. Suruhanjaya itu melaporkan banyak ketidakaturan dan menggesa pendakwa raya memberikan perhatian serius kepada kes tersebut. Pemerhatian itu merupakan sebahagian daripada pengawasan parlimen; penentuan tanggungjawab jenayah ialah proses undang-undang yang berasingan.

Tiada tarikh penyerahan baharu, tarikh perbicaraan, keputusan pendakwaan atau jadual penyelesaian siasatan dikenal pasti. Persoalan segera yang masih belum terjawab ialah pengiraan akhir perbelanjaan awam, status tuntutan subkontraktor, baki kerja yang perlu dilakukan pada kapal itu dan sama ada bukti menyokong prosiding jenayah terhadap mana-mana suspek.

Perkara Utama

• Mari Alkatiri memberikan kenyataan sebagai suspek pada 5 Oktober 2026 dalam siasatan RAEOA dan Haksolok.
• Sumber pendakwaan menyatakan jumlah suspek ialah 58 orang. Pedro Lay hadir secara berasingan sebagai saksi.
• Haksolok dikontrak dengan harga €13.7 juta pada 2014 dan dilancarkan di Portugal pada Mei 2017, tetapi belum diserahkan.
• Perbelanjaan yang dilaporkan sebanyak US$24 juta hingga US$28 juta, jumlah audit US$24.5 juta dan peruntukan bajet hampir US$35 juta merujuk kepada ukuran perakaunan yang berbeza.
• Pertikaian subkontraktor, kebankrapan pembina dan persoalan mengenai perolehan serta pembayaran kekal sebagai isu utama dalam kes ini.
• Tiada tarikh penyerahan atau tarikh mahkamah baharu dilaporkan. Alkatiri dan suspek lain kekal dianggap tidak bersalah.