Protes Projek Sambungan Sungai Ken-Betwa Dedahkan Pertikaian Pampasan, Air dan Hidupan Liar

Projek air berskala besar berdepan tentangan di sepanjang Sungai Ken

Projek sambungan sungai Ken-Betwa menjanjikan pengairan di seluruh Bundelkhand yang terjejas kemarau, namun takungan Daudhan juga akan menenggelamkan kira-kira 9,000 hektar, termasuk 4,141 hektar Taman Negara Panna. Angka yang dinyatakan dalam penilaian alam sekitar Disember 2012 itu menjelaskan mengapa projek yang dipromosikan sebagai talian hayat untuk petani kini menjadi pertikaian mengenai rumah, hutan dan mata pencarian yang bakal terjejas.

Sambungan antara Madhya Pradesh dengan Uttar Pradesh itu dilaporkan menelan belanja 44,605 crore rupee, atau 446.05 bilion rupee. Ia merupakan komponen utama pertama dalam program penyambungan sungai kebangsaan yang lebih luas, dengan kos dianggarkan sekitar US$87 bilion. Laporan mengenai bantahan itu meletakkan kos komponen Ken-Betwa pada kira-kira US$4.6 bilion. Program kebangsaan dan projek ini ialah komitmen perbelanjaan yang berbeza, bukannya anggaran bersaing bagi skim yang sama.

Antara penunjuk perasaan ialah Bitti Bai Kondar, ibu kepada empat anak lelaki dewasa yang turut berdemonstrasi bersamanya. Berdiri di Sungai Ken dengan lumpur disapu pada wajahnya, beliau menggambarkan hubungan keluarganya dengan tanah yang diusahakan mereka selama lebih satu abad. Katanya, kenaikan paras air yang berkaitan dengan kerja projek telah menenggelamkan kampungnya.

Kondar, penduduk yang terjejas dan menuntut pampasan lebih baik serta tempat tinggal, menggambarkan kehilangan itu dengan kata-kata berikut:

Kerajaan mengambil tanah dan air kami tanpa memberi kami tempat lain untuk tinggal.

Wanita yang berbaring di atas unggun pengebumian simbolik dan penduduk yang berdiri di dalam air menjadikan pertikaian pemindahan itu jelas kelihatan. Namun, bantahan di daerah berjiran tidak semuanya berkaitan dengan empangan yang sama. Membezakan gerakan-gerakan itu, serta membezakan bayaran tanah daripada pemulihan sebenar, penting untuk memahami perkara yang masih belum selesai.

Janji pelan kejuruteraan

Ringkasan penilaian alam sekitar Agensi Pembangunan Air Kebangsaan, yang disediakan oleh AFC India Limited pada Disember 2012, menerangkan empangan berhampiran kampung Daudhan, 2.5 kilometer di hulu empang limpah Gangau sedia ada. Cadangan itu merangkumi takungan dengan kapasiti simpanan kasar 2,853 juta meter padu dan terusan sepanjang kira-kira 218.7 kilometer, yang berakhir di Barwa Sagar.

Terusan itu direka untuk membawa 1,074 juta meter padu setahun, dengan 591 juta meter padu disalurkan ke Sungai Betwa. Pemindahan air antara lembangan sungai bermaksud air dialihkan dari satu sistem sungai ke sistem yang lain, bukannya sekadar dibawa ke hilir dalam kawasan tadahan asalnya.

Pelan Fasa I 2012 menyenaraikan pengairan tahunan bagi 323,000 hektar di kawasan perintah baharu di Madhya Pradesh, 252,000 hektar di kawasan perintah sedia ada di Uttar Pradesh, dan 60,294 hektar di sepanjang terusan. Jumlah keseluruhan kategori itu ialah 635,294 hektar. Kawasan perintah ialah tanah pertanian yang dirancang untuk menerima khidmat rangkaian pengairan.

Penilaian yang sama menjangkakan bekalan air minuman untuk kira-kira 1.342 juta orang dan penjanaan 78 megawatt tenaga hidro. Huraian projek yang lebih terkini memberikan sasaran lebih besar: pengairan untuk 904,000 hektar, 103 megawatt tenaga hidro dan 27 megawatt tenaga solar, selain hampir 194 juta meter padu air minuman setahun.

Huraian kemudian itu turut merangkumi Projek Lower Orr, Empang Kotha, Projek Pelbagai Guna Kompleks Bina dan pemulihan Sistem Terusan Ken. Perbezaan skop ini penting: angka Fasa I 2012 dan jumlah projek yang dinyatakan kemudian tidak seharusnya dianggap sebagai janji yang sama atau bukti bahawa manfaatnya sudah disampaikan.

Berapa ramai keluarga berdepan pemindahan?

Penilaian Disember 2012 mengenal pasti kira-kira 1,585 isi rumah terjejas di sepuluh kampung takungan. Penilaian itu memisahkan 806 keluarga yang ditetapkan untuk pemulihan projek daripada 779 isi rumah di empat kampung dalam Rizab Harimau Panna, yang pemindahannya diletakkan di bawah tanggungjawab Jabatan Perhutanan Negeri menurut peruntukan Pihak Berkuasa Pemuliharaan Harimau Kebangsaan. Pembahagian pentadbiran itu tidak mengeluarkan isi rumah berkenaan daripada kiraan kos kemanusiaan.

Pelan pemulihan yang lebih terkini dilaporkan mengenal pasti 1,913 keluarga dan 8,339 orang di sepuluh kampung. Angka itu 328 keluarga lebih banyak berbanding kiraan penilaian terdahulu. Laporan lain memberikan kawasan pengambilan tanah yang lebih luas, melibatkan 7,193 keluarga di 21 kampung, termasuk 14 di Chhatarpur dan tujuh di Panna. Jumlah-jumlah ini merangkumi tempoh atau kawasan berbeza dan tidak boleh digabungkan menjadi satu angka pemindahan.

Penilaian lama itu sendiri mempunyai percanggahan: satu bahagian menyebut 1,585 sebagai jumlah penduduk, manakala bahagian lain mengenal pasti angka itu sebagai bilangan isi rumah dan menyatakan jumlah penduduk kawasan kajian sebanyak 7,224 orang. Daftar terkini yang diselaraskan diperlukan untuk menentukan jumlah akhir penduduk yang terjejas.

Angka keluasan tanah juga perlu diteliti. Penilaian itu menyatakan keseluruhan kawasan takungan yang akan ditenggelami ialah 9,000 hektar, tetapi secara berasingan menyenaraikan 2,171 hektar tanah yang diambil bagi kawasan takungan. Laporan kemudian menghuraikan angka yang lebih kecil itu sebagai tanah kampung dalam kawasan banjir yang lebih luas. Penilaian itu turut menyenaraikan 4,209.67 hektar bagi terusan, terusan tebing kiri Ken dan rumah janakuasa, serta 42.37 hektar bagi kawasan perbandaran dan kemudahan.

Mengapa pampasan lebih tinggi belum menamatkan pertikaian

Pampasan tanah dilaporkan sekurang-kurangnya 1.25 juta rupee sehektar, meningkat daripada tawaran awal sebanyak 500,000 rupee. Itu bersamaan 2.5 kali ganda jumlah terdahulu. Dasar kerajaan pusat yang dinyatakan ialah membayar amaun yang lebih tinggi antara 1.25 juta rupee sehektar dengan jumlah yang dikira di bawah Akta Hak Mendapatkan Pampasan Adil dan Ketelusan dalam Pemerolehan Tanah, Pemulihan dan Penempatan Semula 2013.

Rumah, pokok, telaga dan aset lain sepatutnya dinilai secara berasingan. Laporan menyebut pakej khas pada September 2023 sebanyak 1.25 juta rupee bagi setiap orang dewasa, dengan pasangan suami isteri dikira sebagai satu unit, serta bayaran rumah antara 50,000 hingga 150,000 rupee. Huraian lain menyatakan keluarga yang layak menerima bantuan 700,000 rupee berserta sebidang tanah, atau 1.25 juta rupee tanpa tanah. Laporan-laporan ini menghuraikan manfaat yang berbeza; ia tidak menetapkan satu kadar bayaran seragam untuk setiap isi rumah.

Usha Parmar, pentadbir daerah yang disebut dalam laporan bantahan, berkata lebih 90 peratus penduduk telah dibayar pampasan. Pesuruhjaya Daerah Chhatarpur, Parth Jaiswal, secara berasingan berkata kira-kira 750 crore rupee telah dibayar dan 30 hingga 35 kes di Daudhan masih belum selesai. Kedua-dua kenyataan itu tidak membuktikan bahawa setiap aset dinilai dengan betul atau bahawa perumahan dan perkhidmatan gantian sudah tersedia.

Penduduk berkata nama mereka tercicir, pengelasan isi rumah dipertikaikan dan bayaran tidak mencukupi untuk kos penggantian. Sonu Saur dari Sukvaha berkata beliau menerima 1 juta rupee bagi dua ekar tanah, sedangkan tanah berhampiran dijual pada harga 1.2 juta rupee seekar. Berdasarkan angkanya, pembelian dua ekar tanah setara akan menelan belanja 2.4 juta rupee. Perbandingan itu ialah keterangan penduduk mengenai harga tempatan, bukannya penilaian pasaran yang disahkan.

Vinod Ahirwar dari Kadwara berkata sebuah rumah yang menelan belanja kira-kira 1 juta rupee untuk dibina dinilai sebanyak 131,000 rupee. Penunjuk perasaan lain menuntut layanan sama rata terhadap wanita dan lelaki serta siasatan berhubung dakwaan bayaran kepada orang yang tidak tinggal di kampung terjejas. Dakwaan itu berbeza daripada penemuan salah laku yang telah dibuktikan.

Mata pencarian tidak boleh diukur melalui dinding rumah semata-mata

Penilaian 2012 mendapati kegiatan berasaskan pertanian menyumbang hampir 90 peratus pendapatan isi rumah terjejas, manakala hasil hutan bukan kayu menyumbang lagi 8 peratus. Buruh pertanian merangkumi kira-kira 56.38 peratus pekerja dan kegiatan bercucuk tanam 38 peratus. Oleh itu, pemindahan mengancam akses kepada pekerjaan dan sumber, selain pemilikan bangunan.

Bhagwati Saur, penduduk Mainari, berkata keluarganya mempunyai kira-kira lima ekar tanah dengan pokok mangga, mahua dan jambu batu, tetapi belum menerima pampasan atau notis berkaitan ketika ditemu bual. Penduduk lain berkata bancian terlepas pandang rumah, anak dewasa atau saudara-mara warga emas. Keciciran seperti ini boleh menentukan sama ada sesebuah keluarga menerima hak pemulihan secara berasingan.

Dhaniram Bhatnagar, seorang paderi tempatan, berkata kuil tempatnya bekerja telah ditenggelami air dan pampasan yang diberikan meliputi rumahnya, bukannya pendapatannya yang hilang:

Kuil itu satu-satunya sumber pendapatan saya dan kini ia sudah tiada.

Penilaian alam sekitar mengakui kuil tempatan akan terjejas dan mencadangkan kuil-kuil itu boleh dibina di penempatan baharu. Namun, pembinaan semula kuil tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa pendapatan paderi atau komuniti yang menyokongnya telah dipulihkan.

Penduduk yang ditawarkan lot di Kawar Karondiya, kira-kira 25 hingga 30 kilometer melalui jalan raya dari Daudhan, dilaporkan berdepan bekalan air yang tidak mencukupi. Mereka membayar 500 rupee untuk penghantaran sebuah lori tangki berkapasiti 5,000 liter. Perintah pemulihan bertarikh 4 Oktober 2023 memperuntukkan kemudahan termasuk air, penjagaan kesihatan dan persekolahan. Kebergantungan yang dilaporkan pada lori tangki menunjukkan mengapa rekod bayaran dan pemulihan yang telah dilaksanakan ialah dua ukuran berbeza.

Gerakan bantahan melibatkan lebih daripada satu projek

Bantahan terhadap Ken-Betwa termasuk aksi unggun pengebumian simbolik selama 18 hari pada 2023, mogok lapar dan demonstrasi pada 2026. Penduduk menuntut tanah pertanian gantian, termasuk permintaan tiga ekar bagi setiap keluarga yang dipindahkan, serta tarikh akhir kelayakan pada 2026. Ini ialah tuntutan, bukannya perubahan dasar pampasan yang telah disahkan.

Laporan mengenai Daudhan menyebut perobohan pada 13 Mei 2026. Pegawai berkata mereka merobohkan rumah milik orang yang telah berpindah dan struktur kosong di tanah kerajaan. Penduduk kampung mendakwa amaran yang diberikan tidak mencukupi. Laporan 8 Julai turut menyebut dakwaan pemindahan secara paksa dan perobohan ketika musim monsun, selain tuntutan pemulihan yang adil.

Pada 19 Julai 2026, polis dilaporkan menahan aktivis Amit Bhatnagar dan penunjuk perasaan lain di Kupi, sekali gus menamatkan fasa bantahan itu. Penduduk menyifatkan tindakan tersebut sebagai cubaan menyekat gerakan mereka. Laporan yang berbeza mengenai perobohan dan dakwaan penggunaan kekerasan perlu disiasat, bukannya menganggap mana-mana satu versi telah dibuktikan.

Laporan berasingan bertarikh 9 Oktober 2026 menceritakan bantahan air di daerah Panna terhadap projek pengairan Majhgaon kerajaan Madhya Pradesh. Di Banhari Kalan pada 6 Oktober, wanita memasuki kawasan air dan beberapa orang berbaring di atas unggun simbolik. Laporan itu membezakan gerakan ini daripada bantahan Ken-Betwa sebelumnya di Chhatarpur. Kaedah bantahan dan kebimbangan mengenai pampasan mereka bertindih, tetapi kedua-dua projek tidak wajar disamakan.

Kehilangan hutan telah didokumenkan, bukan sekadar kemungkinan

Penilaian 2012 menganggarkan 5,258 hektar hutan akan ditenggelami air, termasuk 4,141 hektar Taman Negara Panna. Oleh itu, hutan merangkumi kira-kira 58.4 peratus daripada kawasan takungan seluas 9,000 hektar. Bahagian taman negara pula mewakili kira-kira 78.8 peratus daripada kawasan hutan yang terjejas.

Berbanding keluasan taman yang dinyatakan, iaitu 54,300 hektar, penilaian itu menganggarkan pengurangan habitat sebanyak 7.67 peratus. Penilaian tersebut memberi amaran bahawa pembentukan takungan boleh menjejaskan taburan harimau serta mengancam tumbuhan dan haiwan darat. Pertikaian ini melibatkan jumlah tanah yang hilang dan juga kedudukan tanah itu dalam habitat hidupan liar.

Penilaian itu turut mengenal pasti perubahan pada aliran sungai di hilir, kimia air dan suhu. Ia meramalkan peningkatan pengisian semula air bawah tanah di sekitar takungan dan kawasan pengairan, sambil memberi amaran bahawa tempat yang paras air bawah tanahnya sudah kurang daripada dua meter di bawah permukaan selepas monsun mungkin berdepan takungan air dan kemasinan tanah.

Pendirian kerajaan ialah kerosakan alam sekitar tidak dapat dielakkan tetapi boleh dikurangkan melalui langkah seperti penanaman pokok dan pemuliharaan hidupan liar. Penilaian itu memperuntukkan 2,915.06 crore rupee untuk penanaman hutan sebagai pampasan dan 3,543.98 crore rupee bagi pelan pengurusan alam sekitarnya. Angka-angka itu daripada kajian 2012, bukannya laporan perbelanjaan semasa atau hasil pemuliharaan yang telah disahkan.

Keseimbangan air masih dipertikaikan

Hujah utama projek ini ialah air yang tersedia di Sungai Ken boleh membantu mengatasi kekurangan di lembangan Betwa. Himanshu Thakkar, penyelaras Rangkaian Asia Selatan mengenai Empangan, Sungai dan Rakyat, mempertikaikan sama ada premis itu telah dibuktikan:

Kebolehlaksanaan projek ini amat diragui kerana ia berasaskan andaian hidrologi: lebihan air di lembangan Ken dan kekurangan air di lembangan Betwa.

Thakkar menambah:

Andaian itu tidak pernah dibuktikan secara muktamad.

Penilaian 2012 merekodkan peruntukan di bawah perjanjian 25 Ogos 2005 antara kerajaan pusat, Madhya Pradesh dan Uttar Pradesh. Penilaian itu menghuraikan komitmen sebanyak 3,387 juta meter padu dari Sungai Ken di Daudhan, tidak termasuk keperluan ekologi, dengan 1,700 juta meter padu diperuntukkan kepada Uttar Pradesh dan 1,687 juta meter padu kepada Madhya Pradesh.

Penilaian itu kemudian menyatakan peningkatan ketersediaan air yang dikira semasa penyediaan laporan projek terperinci membolehkan Madhya Pradesh menggunakan 2,379.62 juta meter padu. Ini menjadikan anggaran keseimbangan air isu utama: pemindahan yang dirancang mesti mengambil kira pengairan sedia ada, air minuman dan aliran yang diperlukan untuk mengekalkan sungai.

Jurucakap kerajaan tidak segera menjawab soalan mengenai andaian saintifik itu, sebaliknya merujuk kepada kenyataan 21 Ogos mengenai manfaat pengairan, air minuman dan tenaga hidro untuk Bundelkhand. Tahun kenyataan itu tidak dinyatakan dalam laporan. Penilaian itu menjelaskan pengiraan projek, tetapi tidak memuktamadkan cabaran Thakkar mengenai lebihan air yang boleh diharapkan secara konsisten.

Bancian dan prosiding mahkamah masih belum selesai

Pentadbir telah mengarahkan semakan lanjut terhadap senarai pampasan. Pada Mei 2026, Jaiswal berkata pasukan sedang mengesahkan nama yang tercicir. Majistret Subbahagian Bijawar, Vijay Dwivedi, menghuraikan bayaran di 14 kampung Chhatarpur sebanyak 84 crore rupee bagi kawasan berpenduduk dan 267 crore rupee bagi tanah persendirian, selain pakej 464 crore rupee untuk 3,718 keluarga. Kategori ini tidak wajar ditambah kepada jumlah lain yang dilaporkan tanpa menyemak tarikh dan skopnya.

Pesuruhjaya Daerah Mrinal Meena kemudian mengumumkan kelulusan 7.37 crore rupee untuk 59 orang yang terjejas di lima kampung dan mengarahkan bancian tambahan. Laporan yang ada belum menetapkan rekod lengkap mengikut kampung tentang keciciran, penambahan kemudian dan keputusan kelayakan.

Dalam kes Arihant Tiwari lwn Kesatuan India, kes WP/14875/2026, Mahkamah Tinggi Madhya Pradesh meminta jawapan negeri mengenai tindakan berhubung laporan 2019 oleh Jawatankuasa Pemerkasaan Pusat yang dilantik Mahkamah Agung. Petisyen itu berkaitan Rizab Harimau Panna, Santuari Gharial Ken dan komuniti yang dipindahkan. Cabaran terhadap kelulusan hidupan liar itu beralih daripada Tribunal Hijau Kebangsaan kepada Mahkamah Agung, yang merujuknya kepada jawatankuasa berkenaan.

Mahkamah Tinggi menolak permintaan untuk menubuhkan jawatankuasa aduan berasingan, dengan alasan ia akan mewujudkan sistem selari. Mahkamah itu juga enggan menganggap arahan Mahkamah Agung tidak dipatuhi tanpa bukti. Permintaan untuk mendapatkan jawapan bukan keputusan bahawa projek itu menyalahi undang-undang dan tidak menyelesaikan bantahan alam sekitar.

Mahkamah meminta penjelasan tentang prosiding Mahkamah Agung dan jawapan kepada surat bertarikh 21 Januari 2022 daripada Forum Dialog Dasar mengenai Konflik Air di India. Menurut laporan kes 2026 itu, perkara tersebut disenaraikan untuk 13 Oktober; tiada keputusan susulan diberikan. Secara berasingan, syarat kelulusan alam sekitar yang dilaporkan menetapkan bahawa isu pemulihan dan penempatan semula perlu diselesaikan sebelum projek mula beroperasi.

Tarikh yang menjelaskan pertikaian semasa

Projek ini dibangunkan selama beberapa dekad, sementara pakej pampasan dan bantahan mengikut jadual masing-masing. Peristiwa utama yang dilaporkan ialah:

• 25 Ogos 2005: Kerajaan pusat, Madhya Pradesh dan Uttar Pradesh bersetuju menyediakan laporan projek terperinci.
• Disember 2012: Penilaian alam sekitar Fasa I menggariskan pelan kejuruteraan, anggaran pemindahan dan kehilangan hutan.
• 2019: Jawatankuasa Pemerkasaan Pusat mengemukakan laporannya.
• Disember 2021: Kabinet Kesatuan meluluskan projek itu.
• September dan Oktober 2023: Pakej khas pemulihan dan perintah meliputi elaun serta kemudahan diumumkan.
• April 2025: Pembinaan dilaporkan semakin rancak.
• Mei hingga Julai 2026: Perobohan, pengesahan pampasan dan bantahan dilaporkan, diikuti penahanan oleh polis pada 19 Julai.
• Oktober 2026: Bantahan berasingan terhadap Majhgaon dilaporkan di Panna, manakala kes Ken-Betwa di mahkamah disenaraikan untuk 13 Oktober.

Perkara praktikal yang masih perlu diuji ialah daftar keluarga terjejas yang disahkan, penilaian aset yang boleh dipertahankan, perkhidmatan penempatan semula yang berfungsi dan pematuhan terhadap keperluan alam sekitar serta pemulihan. Kemajuan pembinaan dan wang yang telah dibayar ialah sebahagian daripada gambaran itu, tetapi kedua-duanya sahaja tidak membuktikan bahawa isi rumah yang dipindahkan mampu membina semula kehidupan mereka.

Perkara Utama

• Projek Ken-Betwa dilaporkan menelan belanja 44,605 crore rupee dan bertujuan memindahkan air bagi menyokong Bundelkhand.
• Penilaian 2012 menganggarkan 9,000 hektar akan ditenggelami, termasuk 4,141 hektar Taman Negara Panna.
• Angka keluarga berbeza mengikut tarikh dan kawasan projek: 1,585 isi rumah dalam penilaian lama, 1,913 dalam pelan takungan kemudian dan 7,193 di kawasan pengambilan tanah yang lebih luas.
• Penduduk mempertikaikan senarai kelayakan, penilaian aset, pampasan mata pencarian dan keadaan di penempatan gantian.
• Bantahan di Panna terhadap projek Majhgaon berasingan daripada gerakan Ken-Betwa.
• Bancian lanjut dan jawapan mahkamah masih tertangguh menurut laporan, tanpa keputusan perbicaraan kemudian atau pemulihan lengkap yang telah disahkan.