Kemboja dan Thailand Bawa Pertikaian Sempadan Maritim ke Mesyuarat Kedua UNCLOS di The Hague

Lima hari rundingan susulan keruntuhan rangka kerja 2001

Kemboja dan Thailand dijadualkan mengadakan mesyuarat pendamaian maritim kedua mereka dari 14 hingga 18 Oktober 2026 di Peace Palace di The Hague, meneruskan perbincangan undang-undang dan teknikal mengenai tuntutan bertindih yang meliputi kira-kira 10,000 batu persegi di Teluk Thailand. Rundingan itu menyusuli penamatan rangka kerja rundingan dua hala oleh Thailand pada Mei dan keputusan Kemboja untuk memohon pendamaian di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut (UNCLOS).

Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Luar Negeri dan Kerjasama Antarabangsa Kemboja, Prak Sokhonn, berlepas pada malam 11 Oktober bersama delegasi pakar undang-undang. Agensi berita kerajaan Agence Kampuchea Presse mengesahkan keberangkatan dan peranannya sebagai Ejen Kemboja dalam pengumuman 11 Oktober. Sebagai Ejen, beliau mewakili Kerajaan Diraja Kemboja di hadapan suruhanjaya itu.

Mesyuarat itu menyusuli sesi pembukaan di Singapura dari 14 hingga 16 September, dengan menteri luar kedua-dua negara menyampaikan kenyataan pembukaan pada 15 September. Suruhanjaya belum menerima atau menolak tuntutan maritim mana-mana negara, dan tiada penyelesaian diumumkan.

Perbezaan utama sudah jelas. Kemboja mahukan sama ada perjanjian yang menetapkan satu sempadan maritim tunggal atau perjanjian sementara bagi pembangunan bersama dan perkongsian sumber secara saksama. Thailand mengutamakan penetapan sempadan, dengan perkara lain dipertimbangkan kemudian. Penetapan sempadan bermaksud mencapai persetujuan tentang titik berakhirnya hak maritim sesebuah negara dan bermulanya hak negara yang lain.

Walaupun pertemuan berlangsung di lokasi itu, prosiding ini bukan di hadapan Mahkamah Keadilan Antarabangsa (ICJ). Peace Palace menempatkan ICJ dan Mahkamah Timbang Tara Kekal (PCA), namun pertikaian ini dikendalikan oleh suruhanjaya pendamaian UNCLOS yang berasingan. PCA bertindak sebagai sekretariatnya dan menyokong pengurusan prosiding.

Siapa mewakili kedua-dua kerajaan?

Prak Sokhonn diiringi Ejen Timbalan Kemboja, Lam Chea, menteri yang bertanggungjawab ke atas Sekretariat Negeri bagi Hal Ehwal Sempadan, serta pegawai yang mengkhusus dalam hal ehwal undang-undang. Tugas mereka adalah merangka pendirian Kemboja mengenai sempadan dan kemungkinan aturan bagi sumber luar pesisir.

Delegasi Thailand akan diketuai Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Luar Negeri Sihasak Phuangketkeow, yang bertindak sebagai Ejen negara itu. Timbalan Perdana Menteri Pakorn Nilprapunt akan bertindak sebagai penasihat, manakala Songchai Chaipatiyut, ketua pengarah Jabatan Perjanjian dan Hal Ehwal Undang-Undang, ialah Ejen Timbalan Thailand.

Pasukan Thailand turut merangkumi pakar daripada Jabatan Hidrografi dan Jabatan Operasi Tentera Laut Tentera Laut Diraja Thailand, bersama Jabatan Bahan Api Mineral di bawah Kementerian Tenaga. Komposisi itu mencerminkan tugas teknikal yang diperlukan: membandingkan garis tuntutan, meneliti kedudukan geografinya dan mempertimbangkan sumber dalam kawasan yang dipertikaikan.

Selepas mesyuarat di Singapura, Sihasak menjelaskan persiapan yang diperlukan untuk peringkat seterusnya:

"Kita perlu meneliti semua itu. Mulai sekarang, ada kerja rumah yang perlu kita lakukan," katanya.

Bagaimana pertikaian ini dibawa ke proses pendamaian

Pencetus langsungnya ialah penamatan MOU 44, memorandum persefahaman yang ditandatangani pada 2001 untuk memandu rundingan mengenai sempadan maritim dan pembangunan bersama sumber hidrokarbon. Memorandum itu menganggap kedua-dua perkara tersebut sebagai "pakej yang tidak boleh dipisahkan", bukannya rundingan berasingan.

Asia Maritime Transparency Initiative di bawah Center for Strategic and International Studies menghuraikan kronologi itu dalam analisis 30 September. Kemboja meratifikasi UNCLOS lebih awal pada 2026, sekali gus mewujudkan kerangka undang-undang baharu bagi rundingan. Thailand kemudian menamatkan memorandum itu dengan alasan ia tidak menghasilkan kemajuan bermakna selama 25 tahun.

• 5 Mei 2026: Thailand menamatkan MOU 44.
• 26 Mei: Kemboja menarik balik bahagian pengisytiharan UNCLOS yang mengecualikan penetapan sempadan maritim daripada prosedur pertikaian yang mengikat.
• 2 Jun: Kemboja memfailkan pemberitahuan untuk memulakan proses pendamaian.
• 19 Jun: Thailand mengemukakan maklum balas dan menerima prosiding tersebut.
• 14 Ogos: Empat pendamai yang dilantik memilih Katrina Cooper sebagai pengerusi.
• 14 hingga 16 September: Mesyuarat pertama berlangsung di Singapura, dengan kenyataan pembukaan pada 15 September.
• 14 hingga 18 Oktober: Mesyuarat kedua dijadualkan berlangsung di The Hague.

Kedua-dua kerajaan tidak sependapat tentang maksud penamatan memorandum itu. Kemboja berkata tindakan tersebut menamatkan kerangka dua hala sedia ada dan mendorongnya memohon pendamaian. Thailand pula berkata ia bertujuan memulakan semula rundingan berasaskan asas undang-undang bersama, bukan menghentikannya.

Perbezaan tafsiran terhadap rundingan terdahulu

Rekod rundingan di bawah MOU 44 dihuraikan secara berbeza. Analisis Asia Maritime Transparency Initiative mengira lima pusingan rundingan tanpa persetujuan mengenai penetapan sempadan mahupun pembangunan bersama. Dalam huraian Sihasak mengenai kenyataan pembukaan Thailand, beliau menyebut hanya dua pusingan rundingan rasmi sepanjang 25 tahun.

Perbezaan itu mungkin berpunca daripada jenis pertemuan yang dikira, namun tiada penjelasan untuk menyelaraskan angka tersebut diumumkan. Kedua-dua huraian bersetuju tentang hasil utamanya: memorandum itu tidak menghasilkan sempadan maritim yang dipersetujui atau aturan pembangunan bersama.

Sihasak turut berkata Thailand mencadangkan rundingan sempadan secara langsung, diikuti permohonan bersama untuk pendamaian jika tiada persetujuan dapat dicapai dalam tempoh enam bulan. Atas dasar itu, beliau menolak pendirian Kemboja bahawa penamatan memorandum tersebut tidak meninggalkan pilihan lain untuknya.

Perselisihan ini penting dalam menjelaskan secara diplomatik bagaimana prosiding bermula. Namun, ia tidak menentukan kedudukan sempadan atau pilihan penyelesaian yang akan disyorkan oleh suruhanjaya.

Sempadan dahulu atau sumber sebelum garis muktamad?

Kemboja mengemukakan tiga kemungkinan hasil. Matlamat utamanya ialah perjanjian yang menetapkan satu sempadan maritim tunggal untuk semua tujuan, selaras dengan undang-undang antarabangsa. Sebagai alternatif, Kemboja bersedia mencapai persetujuan mengenai pembangunan bersama dan perkongsian sumber secara saksama sementara menunggu penyelesaian muktamad mengenai sempadan.

Jika kedua-dua persetujuan itu tidak dapat dicapai, Kemboja mahukan syor daripada suruhanjaya yang boleh menjadi asas bagi rundingan kemudian. Ini menjadikan pendekatannya lebih luas daripada sekadar menyelesaikan sempadan: ia membuka ruang kepada perjanjian sumber sebelum garis sempadan dimuktamadkan.

Pendirian Thailand meletakkan penetapan sempadan sebagai tumpuan prosiding. Sihasak, Menteri Luar Negeri Thailand merangkap Ejen negara itu, menjelaskan susunan yang diutamakannya selepas mesyuarat di Singapura:

"Pendirian Thailand ialah penetapan sempadan maritim perlu didahulukan, manakala perkara lain dipertimbangkan selepas itu," katanya.

Perbezaan ini merangkumi perkara yang dibincangkan dan waktunya. Pembangunan bersama membolehkan negara bekerjasama dalam pengurusan sumber sambil membiarkan tuntutan sempadan yang bersaing belum diselesaikan. Pendekatan yang dinyatakan Thailand pula akan menangani sempadan sebelum beralih kepada aturan tersebut.

Pendirian pembukaan Kemboja yang diterbitkan merujuk kepada perkongsian saksama, bukan pembahagian 50:50 yang ditetapkan. Tiada formula pembahagian sumber dipersetujui, dan konsep keadilan tidak seharusnya disamakan dengan pembahagian sama rata yang diumumkan.

Perkara yang boleh dicapai melalui pendamaian wajib

UNCLOS menetapkan peraturan yang mengawal hak dan tanggungjawab negara di laut, berserta prosedur untuk menyelesaikan pertikaian. Kemboja dan Thailand menyertai proses yang asas prosedurnya wajib, namun syor suruhanjaya tidak mengenakan penyelesaian yang mengikat.

Menurut penjelasan Asia Maritime Transparency Initiative, Artikel 298 membolehkan negara mengecualikan pertikaian tertentu, termasuk penetapan sempadan maritim, daripada prosedur timbang tara yang mengikat. Thailand membuat pengisytiharan sedemikian pada 2011 dan masih mengekalkan pengecualian itu. Kemboja pada mulanya membuat pengisytiharan serupa ketika meratifikasi UNCLOS, kemudian menarik balik bahagian yang berkaitan pada 26 Mei.

Bagi pertikaian penetapan sempadan yang layak, konvensyen itu tetap menyediakan proses pendamaian wajib di bawah Lampiran V, Bahagian 2. Suruhanjaya membantu pihak-pihak meneliti perbezaan mereka dan mencari persetujuan. Peranannya berbeza daripada mahkamah yang mengeluarkan penghakiman mengikat.

Suruhanjaya mesti mengemukakan laporan dalam tempoh 12 bulan selepas penubuhannya. Laporan itu merekodkan sebarang persetujuan yang dicapai atau, jika tiada persetujuan, kesimpulannya mengenai persoalan berkaitan serta syor untuk penyelesaian secara baik. Negara-negara berkenaan kemudiannya dikehendaki merundingkan persetujuan berdasarkan laporan tersebut. Jika rundingan itu gagal, persetujuan bersama diperlukan untuk beralih kepada penyelesaian pertikaian yang mengikat.

Perbezaan ini membantu menetapkan jangkaan yang munasabah bagi mesyuarat di The Hague. Sesi itu boleh memajukan rundingan, mengecilkan jurang perbezaan atau menyediakan asas bagi syor. Ia bukan tarikh akhir yang diumumkan untuk memuktamadkan sempadan, dan suruhanjaya tidak boleh mengenakan perjanjian perkongsian sumber begitu sahaja.

Lima pendamai dan prosiding sulit

Diplomat Australia Katrina Cooper mempengerusikan suruhanjaya itu. Kemboja melantik Duta Denmark Peter Taksøe-Jensen dan pakar undang-undang antarabangsa dari Perancis, Jean-Marc Thouvenin. Thailand melantik Rüdiger Wolfrum dari Jerman dan Albert Hoffmann dari Afrika Selatan, kedua-duanya bekas presiden Tribunal Antarabangsa bagi Undang-Undang Laut.

Lima anggota itu ialah pendamai, bukan delegasi negara yang berunding bagi pihak kerajaan yang melantik mereka. Menurut prosedur yang dihuraikan oleh Asia Maritime Transparency Initiative, setiap negara memilih dua anggota, yang kemudian memilih pengerusi. Suruhanjaya menetapkan prosedurnya melalui undi majoriti melainkan dipersetujui sebaliknya.

Dalam mesyuarat di Singapura, negara-negara itu menerima pakai Terma Pelantikan dan Peraturan Prosedur, membentangkan pendirian masing-masing dan mengadakan perbincangan lebih terperinci dengan suruhanjaya. Prosiding secara lalai adalah sulit, sekali gus mengehadkan perkara yang boleh diketahui umum tentang cadangan yang dibincangkan sepanjang sesi.

Suruhanjaya telah menjadualkan enam lagi mesyuarat selepas pusingan pembukaan, bermula dengan sesi di The Hague dari 14 hingga 18 Oktober. Tarikh bagi sesi-sesi seterusnya belum dinyatakan dalam laporan awam. Keperluan mengemukakan laporan dalam tempoh 12 bulan juga perlu dibezakan daripada janji bahawa perjanjian akan ditandatangani dalam tempoh itu.

Sumber di teluk dan batasan data kapal

Kawasan tuntutan bertindih itu merangkumi potensi sumber minyak dan gas asli luar pesisir. Thailand dari dahulu memberikan konsesi dalam kawasan itu kepada syarikat termasuk Chevron, PTTEP dan BG Asia, anak syarikat Shell. Konsesi tersebut merupakan sebahagian daripada sejarah komersial pertikaian ini, bukan bukti bahawa kedudukan sempadan mana-mana negara telah dimuktamadkan.

Sempadan kawasan itu sebahagiannya berpandukan tuntutan pelantar benua Kemboja pada 1972 dan tuntutan Thailand pada 1973. Asal-usul sempadan selatannya tidak dinyatakan dalam MOU 44. Asia Maritime Transparency Initiative menghuraikan kemungkinan kaitannya dengan garis sama jarak teori antara Kepulauan Tho Chu di Vietnam dengan Poulo Wai di Kemboja, sambil menyatakan bahawa penggunaan garis itu turut dipertikaikan.

Aktiviti perikanan memberikan satu lagi gambaran tentang penggunaan laut meskipun sempadannya belum diselesaikan. Data Starboard Maritime Intelligence yang dipetik dalam analisis itu merekodkan purata bulanan 57 kapal nelayan Thailand di kawasan tuntutan antara September 2025 hingga September 2026.

Tiada kapal nelayan Kemboja dikesan dalam set data itu, namun analisis berkenaan mengingatkan bahawa kebanyakan nelayan Kemboja tidak mempunyai peralatan sistem pengenalan automatik. AIS memancarkan identiti dan lokasi kapal, maka ketiadaannya dalam set data penjejakan tidak membuktikan bahawa bot Kemboja tiada di laut itu.

Pengesanan kapal lain yang diteliti melalui Global Fishing Watch menunjukkan terdapat aktiviti tanpa isyarat AIS yang sepadan, kebanyakannya tertumpu di sepanjang laluan pelayaran. Negara-negara itu belum bersetuju mengenai sekatan operasi kapal dalam kawasan tuntutan tersebut. Pemerhatian ini menggambarkan aktiviti maritim, namun tidak menentukan hak menangkap ikan atau pemilikan sumber.

Koh Kood dan pertikaian darat yang berasingan

Thailand berkata prosiding itu melibatkan penetapan sempadan maritim di Teluk Thailand, bukannya kedaulatan ke atas wilayah darat, termasuk Koh Kood, yang juga dikenali sebagai Koh Kut. Pulau itu terletak dalam kawasan tuntutan yang lebih luas dan diiktiraf di peringkat antarabangsa sebagai sebahagian daripada Thailand. Pegawai Thailand berulang kali menyatakan bahawa MOU 44 tidak menjejaskan kedaulatan tersebut.

Thailand turut menolak garis tuntutan pelantar benua Kemboja pada 1972 dengan menegaskan bahawa tuntutan itu tidak mempunyai asas undang-undang. Itu ialah pendirian Thailand, bukannya kesimpulan yang dicapai oleh suruhanjaya. Skop prosiding dan hujah undang-undang yang bersaing masih merupakan perkara yang perlu ditangani dalam proses tersebut.

Rundingan maritim itu berlangsung ketika hubungan tegang susulan pertempuran sempadan darat pada 2025. Gencatan senjata pada Disember menghentikan konflik bersenjata utama, manakala perpindahan penduduk selepas gencatan senjata menunjukkan kesan berterusan terhadap orang awam pada awal Januari.

Peristiwa itu menjelaskan suasana diplomatik yang sukar, tetapi prosiding maritim berasingan daripada pertikaian sempadan darat. Dakwaan mengenai serangan roket, periuk api darat dan pelanggaran gencatan senjata yang dibangkitkan dalam kenyataan pembukaan Thailand bukan dapatan suruhanjaya pendamaian.

Preseden, bukan hasil yang dijanjikan

Asia Maritime Transparency Initiative menyifatkan prosiding Kemboja dan Thailand sebagai proses pendamaian wajib kedua di bawah UNCLOS sejak konvensyen itu berkuat kuasa pada 1994. Proses pertama dimulakan oleh Timor-Leste terhadap Australia pada April 2016.

Australia pada mulanya mencabar bidang kuasa suruhanjaya, namun suruhanjaya sebulat suara memutuskan bahawa ia boleh mendengar pertikaian tersebut. Rundingan akhirnya menghasilkan Perjanjian Sempadan Maritim yang ditandatangani pada 6 Mac 2018 dan berkuat kuasa pada 30 Ogos 2019. Perjanjian itu menetapkan sempadan kekal dan rejim khas bagi medan gas Greater Sunrise, termasuk pembangunan bersama dan perkongsian hasil.

Contoh itu menunjukkan bahawa pendamaian boleh membawa kepada perjanjian hasil rundingan yang menangani sempadan dan sumber. Namun, ia tidak menentukan hasil di Teluk Thailand. Dalam kes Laut Timor, proses pendamaian membantu merundingkan penamatan dan penggantian aturan sumber sedia ada. Dalam kes ini, kerangka rundingan ditamatkan terlebih dahulu sebelum prosiding dimulakan.

Ujian segera di The Hague ialah sama ada perbincangan undang-undang dan teknikal yang terperinci dapat merapatkan jurang antara kerajaan mengenai skop dan susunan penyelesaian. Tiada sempadan, pelan pembangunan bersama, pembahagian hasil atau syor suruhanjaya diumumkan setakat ini.

Perkara Utama

• Mesyuarat pendamaian UNCLOS kedua antara Kemboja dan Thailand dijadualkan berlangsung dari 14 hingga 18 Oktober 2026 di Peace Palace di The Hague.
• Prak Sokhonn mewakili Kemboja sebagai Ejen; Sihasak Phuangketkeow mewakili Thailand.
• Pertikaian itu melibatkan kira-kira 10,000 batu persegi tuntutan maritim bertindih di Teluk Thailand.
• Kemboja mahukan satu perjanjian sempadan tunggal atau pembangunan bersama sementara dengan perkongsian sumber secara saksama. Thailand mahu penetapan sempadan didahulukan.
• Thailand menamatkan MOU 44 pada 5 Mei; Kemboja memulakan proses pendamaian pada 2 Jun.
• Syor suruhanjaya tidak mengikat. Prosedur pertikaian mengikat yang menyusul memerlukan persetujuan bersama.
• Tiada penyelesaian muktamad atau formula perkongsian sumber diumumkan.