Kebakaran Kembali Melanda Tujuh Daerah di Sumatera Selatan, Krisis Jerebu Menguji Perlindungan Tanah Gambut

Kebakaran berulang mendedahkan keterbatasan tindak balas kecemasan

Tujuh daerah di Sumatera Selatan yang terbakar semasa bencana kebakaran Indonesia pada 2015 kembali terbakar pada 2026, sementara analisis satelit mengenal pasti 22,690 titik panas dalam konsesi syarikat. Di Palembang, jarak penglihatan merosot kepada kurang daripada 300 meter pada 8 Oktober, menyebabkan 30 penerbangan terganggu. Kebakaran yang kembali berlaku di kawasan sasaran pemulihan tanah gambut menyebabkan usaha pencegahan kerajaan, tanggungjawab korporat dan perlindungan kesihatan awam menjadi perhatian.

Forum Indonesia untuk Alam Sekitar, yang dikenali sebagai Walhi, mengenal pasti daerah terjejas sebagai Ogan Komering Ilir (OKI), Banyuasin, Musi Banyuasin, Muara Enim, Penukal Abab Lematang Ilir (PALI), Musi Rawas dan Musi Rawas Utara. Galang Suganda, ketua advokasi dan kempen Walhi Sumatera Selatan, berkata pada 9 Oktober bahawa sebahagian besar tanah gambut yang terbakar pada 2015 kembali terbakar.

Penurunan pengesanan satelit di peringkat nasional memberi sedikit kelegaan tanpa menamatkan keadaan darurat di wilayah itu. Kenyataan Kementerian Kehutanan pada 9 Oktober merekodkan 130 titik panas berkeyakinan tinggi di Sumatera Selatan pada 9:10 malam Waktu Indonesia Barat, 8 Oktober, turun daripada 224 pada hari sebelumnya. Wilayah itu masih mencatat jumlah tertinggi antara enam wilayah keutamaan.

Persoalan utamanya ialah sama ada pemadaman boleh disusuli perubahan yang memastikan gambut kekal basah dan mengelakkan kitaran kebakaran berulang. Pihak berkuasa sedang menguji bahan pemadam dari Brazil, memperkukuh operasi darat dan mencadangkan pembinaan sekatan kanal. Kumpulan alam sekitar mahu langkah itu disertai audit konsesi, penguatkuasaan dan perlindungan kepada penduduk yang menghirup udara berbahaya.

Apakah yang sebenarnya diukur oleh angka satelit

Analisis spatial Walhi terhadap data SiPongi Kementerian Kehutanan dari 1 September hingga 2 Oktober menemukan 10,411 titik panas merentasi 18 konsesi pemanfaatan hutan atau hutan tanaman industri, dan 12,279 titik panas merentasi 63 konsesi perladangan. Secara berasingan, analisisnya terhadap kesatuan hidrologi gambut Sumatera Selatan menemukan 16,685 titik panas, termasuk 11,845, atau 70.99 peratus, di kawasan kubah gambut.

Kesatuan hidrologi gambut ialah landskap yang saling terhubung dan pergerakan airnya perlu diurus secara bersama. Kubah gambut ialah timbunan gambut yang lebih tinggi dalam landskap itu. Tumpuan pengesanan di kawasan tersebut menjadikan pengurusan air bahagian utama siasatan, dan bukannya menganggap setiap kebakaran yang kelihatan sebagai kejadian terpencil.

Angka ini bukan jumlah kebakaran berasingan atau hektar yang terbakar. Kementerian Kehutanan menyatakan titik panas menunjukkan anomali suhu permukaan yang dikesan satelit. Satu kebakaran boleh menghasilkan beberapa pengesanan, dan pemeriksaan di lapangan diperlukan untuk menentukan keadaan sebenar.

Jumlah lain merangkumi tempoh, kawasan dan tahap keyakinan yang berbeza. Data SiPongi yang dipetik bagi tempoh 1 September hingga 7 Oktober mengenal pasti kira-kira 59,275 pengesanan berkeyakinan sederhana atau tinggi di 17 daerah dan bandar di Sumatera Selatan. Walhi berkata lawatan ke lokasi terpilih mengesahkan kebakaran di tapak yang mempunyai pengesanan berkeyakinan sederhana, tetapi hal itu tidak membuktikan bahawa setiap pengesanan ialah kebakaran.

Gambaran nasional kementerian pada 8 Oktober menggunakan beberapa sistem satelit dan hanya mengira pengesanan berkeyakinan tinggi. Jumlah nasional turun daripada 1,176 kepada 387, iaitu penurunan kira-kira 67 peratus. Penurunan di Sumatera Selatan daripada 224 kepada 130 ialah kira-kira 42 peratus. Perubahan harian ini tidak boleh dibandingkan secara langsung dengan jumlah terkumpul yang dikumpulkan selama beberapa minggu atau bulan.

OKI kekal sebagai tumpuan utama risiko

Hutan Kita Institut (HaKI) merekodkan 4,386 titik panas di kawasan tanah gambut dan bakau Sumatera Selatan antara 1 Januari hingga 4 Oktober, menggunakan data satelit NASA MODIS Terra dan Aqua. OKI mencatat 2,005, iaitu kira-kira 46 peratus daripada jumlah itu.

Selebihnya dikesan di Banyuasin, sebanyak 885; Musi Banyuasin, 619; Muara Enim, 535; PALI, 197; Musi Rawas Utara, 139; dan Musi Rawas, enam. Juruteknik pemetaan HaKI, Bayu Prima, berkata angka tersebut boleh membantu menentukan lokasi usaha pemulihan atau pengurusan mampan perlu dilaksanakan.

Laporan menggambarkan OKI sebagai daerah kebakaran utama di Sumatera Selatan sejak bencana 1997. Anggaran keluasan tanah gambutnya berbeza: satu anggaran menyebut kira-kira 769,000 hektar paya gambut, manakala Gabenor Herman Deru menyebut kira-kira 600,000 hektar daripada keseluruhan 1.26 juta hektar tanah gambut wilayah itu. Takrif dan pemetaan yang menjadi asas anggaran tersebut belum diselaraskan.

Risiko turut meliputi kawasan yang tidak diklasifikasikan sebagai tanah gambut. Ogan Ilir, yang dilaporkan tidak mempunyai paya gambut, mencatat 390 titik panas pada 2026 dan kerap mengalami kebakaran di kawasan pertanian dan perladangan di tanah paya. Asap berhampiran lebuh raya Palembang–Indralaya dan Palembang–Kayuagung mengurangkan jarak penglihatan, khususnya pada waktu pagi dan petang. HaKI mahu Ogan Ilir dimasukkan dalam usaha pemulihan atau pengurusan mampan.

Perkembangan musim kebakaran

Keluasan kawasan terbakar yang dilaporkan meningkat mendadak antara akhir Julai dengan pertengahan September. Menurut satu laporan, jumlah terkumpul di Sumatera Selatan mencecah 1,926.23 hektar pada 31 Julai dan 6,552.31 hektar pada 14 September. Ini peningkatan sebanyak 4,626.08 hektar, menjadikan jumlah itu kira-kira 3.4 kali ganda berbanding paras Julainya.

Angka dalam pelbagai laporan tidak sepenuhnya konsisten. Satu lagi laporan menyebut kira-kira 1,926 hektar sehingga 23 Ogos. Kemas kini operasi pada Oktober merekodkan 73 kejadian melibatkan 390.61 hektar setakat 7 Oktober, tetapi tidak menyatakan tempoh pelaporan yang boleh dibandingkan dengan angka terkumpul September. Angka itu tidak boleh dianggap sebagai pengurangan jumlah kawasan yang terbakar.

• 31 Julai: Keluasan kumulatif kawasan terbakar yang dilaporkan mencecah 1,926.23 hektar.
• 14 September: Anggaran kumulatif meningkat kepada 6,552.31 hektar.
• 2 Oktober: Pemandu Palembang, Hardiansyah, meninggal dunia selepas mengalami kesukaran bernafas; kaitannya dengan asap belum disahkan secara perubatan.
• 6 Oktober: Indeks Standard Pencemar Udara Palembang yang dilaporkan mencecah 832, dalam kategori berbahaya.
• 7 Oktober: Timbalan Menteri Alam Sekitar Diaz Hendropriyono memeriksa lokasi kebakaran dan bertemu syarikat konsesi.
• 8 Oktober: Jarak penglihatan di Palembang merosot kepada kurang daripada 300 meter, sementara jumlah titik panas harian di Sumatera Selatan menurun.
• 9 Oktober: Bahan pemadam dari Brazil diuji di Banyuasin.

Pada September, penyelaras meteorologi Sumatera Selatan Wandayantolis berkata kebanyakan kawasan hampir 60 hari berturut-turut tanpa hujan, manakala Ogan Ilir melebihi 81 hari. Beliau mengaitkan keadaan kering berpanjangan itu dengan El Niño dan menjangkakan hujan semula jadi yang lebih meluas sekitar akhir Oktober atau awal November. Ramalan itu ialah andaian perancangan operasi, bukannya jaminan bahawa kebakaran akan berakhir pada masa tersebut.

Mengapa pasukan darat tetap penting

Pada 14 September, pasukan darat dilaporkan memadamkan kira-kira 289.97 hektar, berbanding kira-kira 30 hektar yang ditangani melalui pelepasan air dari helikopter. Sebanyak 84.25 hektar lagi masih dalam proses pemadaman. Oleh itu, pasukan darat menangani kawasan hampir sepuluh kali lebih luas berbanding keluasan yang dikaitkan dengan pesawat pada hari itu, walaupun ini bukan perbandingan terkawal terhadap prestasi mereka.

Pasukan petugas darat Sumatera Selatan mempunyai 12,285 anggota. Ketua Badan Nasional Penanggulangan Bencana (BNPB), Suharyanto, meminta sekurang-kurangnya satu pasukan tambahan yang terdiri daripada 15 anggota di setiap daerah atau bandar, dengan pengukuhan lanjut jika diperlukan. Gabenor Herman Deru mencadangkan pasukan petugas wilayah untuk menyokong pasukan sedia ada. Dua belas daripada 17 kawasan pentadbiran wilayah itu telah ditetapkan sebagai keutamaan.

Operasi udara diteruskan serentak dengan usaha itu. Kementerian Kehutanan berkata kerajaan menempatkan 61 pesawat dalam keadaan siap siaga di seluruh negara, termasuk 17 untuk rondaan dan pengubahsuaian cuaca serta 44 untuk pengeboman air. Aset itu merupakan sumber nasional, bukannya armada yang ditugaskan sepenuhnya ke Sumatera Selatan. Pengubahsuaian cuaca cuba mencetuskan hujan daripada awan yang sesuai, maka ketiadaan awan sedemikian mengehadkan penggunaannya semasa kemarau.

Gambut menimbulkan masalah yang berbeza daripada kebakaran tumbuh-tumbuhan di permukaan. Bara boleh kekal dan merebak di bawah tanah selepas nyalaan yang kelihatan padam. Ferdian Krisnanto, ketua Pusat Kawalan Kebakaran Hutan bagi wilayah Sumatera, berkata membasahi rongga bawah tanah boleh mengambil masa berpuluh-puluh minit untuk kawasan hanya satu meter persegi. Bekalan air terhad dan akses yang sukar menjadikan pembasahan dan penyejukan berterusan amat penting.

Ujian bahan pemadam dari Brazil menambah satu lagi kaedah

BNPB berkata Realiza Anti-Chamas, bahan pemadam yang dibekalkan Brazil, diuji di Banyuasin pada 9 Oktober. Satu keterangan menyifatkannya sebagai serbuk yang dilarutkan dalam air sebelum disembur, manakala keterangan lain menyebut cecair yang dicampurkan dengan air. Kedua-dua laporan menyatakan campuran itu disembur pada kebakaran untuk menyekat penyebarannya.

Menteri Penyelaras Hal Ehwal Politik dan Keselamatan, Dudung Abdurachman, berkata bahan pemadam itu turut diuji di Kalimantan. Ketika menerangkan bantuan dan ujian tersebut, beliau berkata:

Kami menerima bantuan daripada Brazil dalam bentuk cecair yang disembur dan mendap untuk memadamkan kebakaran. Kami telah menguji cecair ini di Sumatera Selatan dan Kalimantan. Semoga usaha ini dapat memadamkan kebakaran dengan cepat,

Tiada hasil ujian yang diukur, jumlah penggunaan atau penilaian prestasinya terhadap pembakaran gambut bawah tanah didedahkan dalam laporan tersebut. Oleh itu, ujian itu menunjukkan bahawa satu lagi kaedah sedang diuji, bukannya membuktikan kaedah itu telah mengatasi keterbatasan usaha pemadaman sedia ada.

Ketua Staf Presiden, Listyo Sigit Prabowo, berkata Presiden Prabowo Subianto telah mengarahkan tentera, polis, kerajaan tempatan dan kementerian berkaitan supaya meneruskan usaha memadamkan kebakaran. Pihak berkuasa turut memperluas pendidikan awam dan mengkaji semula peraturan. Dudung merancang untuk melawat kawasan terjejas, termasuk Sumatera Selatan, namun jadual tetap belum diberikan.

Pembasahan semula perlu mengambil kira mata pencarian penduduk setempat

Timbalan Menteri Alam Sekitar Diaz Hendropriyono menggesa pembinaan sekatan kanal untuk menaikkan paras air bawah tanah di tanah gambut yang kering. Semasa lawatannya pada 7 Oktober, beliau memeriksa dua lokasi kebakaran gambut di Talang Kelapa dan membincangkan pengubahsuaian cuaca, pengeboman air serta operasi pemadaman darat yang berterusan.

Ketika menjelaskan langkah pencegahan itu, Diaz berkata:

Kita perlu menaikkan paras air bawah tanah di tanah gambut yang mengalami kemarau dengan membina sekatan kanal,

Sekatan kanal memperlahankan pengaliran keluar supaya air kekal dalam landskap gambut. Jika kanal kekurangan air, Diaz mencadangkan supaya air diambil dari sungai berdekatan melalui sistem pengambilan dan dipam ke kanal di kawasan konsesi yang berisiko menggunakan pam empar. Kementerian Alam Sekitar membekalkan lima pam kepada Palembang untuk pihak berkuasa tempatan, agensi pengurusan bencana dan kumpulan pemadam kebakaran komuniti, serta mengagihkan pelitup muka kepada penduduk berhampiran.

Pelaksanaannya bukan sekadar memasang struktur. Pihak berkuasa masih memetakan lokasi sekatan dan sumber air yang sesuai. Diaz berkata sebahagian penduduk membantah infrastruktur itu kerana perubahan pada laluan air boleh menghalang pengangkutan hasil pertanian dan perladangan. Beliau meminta kerajaan desa dan pejabat alam sekitar membincangkan rancangan itu dengan masyarakat.

Satu mesyuarat penyelarasan melibatkan 43 syarikat yang memegang konsesi di kawasan titik panas. Ryllian Chandra, penyelidik politik tadbir urus air di UIN Raden Fatah Palembang, berhujah bahawa mengeringkan gambut seolah-olah tanah mineral mewujudkan keadaan yang mendorong kemarau dan kebakaran. Beliau berkata gambut perlu dikekalkan basah dan tanaman pertanian hendaklah dipilih berdasarkan keupayaannya untuk tumbuh dalam keadaan tersebut. Ini mengaitkan pemulihan dengan keputusan guna tanah, bukan sekadar peralatan pemadaman kebakaran.

Udara berbahaya menjejaskan rumah dan laluan pengangkutan

Jerebu tebal menjejaskan Palembang, Prabumulih dan sebahagian besar PALI selama kira-kira dua minggu, menurut Walhi. Pada 8 Oktober, pemerhatian meteorologi merekodkan jarak penglihatan di Palembang kurang daripada 300 meter pada 6 pagi dan kurang daripada 1,000 meter sehingga 3:30 petang. Lapangan Terbang Sultan Mahmud Badaruddin II melaporkan gangguan terhadap 17 penerbangan berlepas dan 13 penerbangan tiba.

Ferdian berkata imej satelit menunjukkan asap dari OKI bergerak dari tenggara ke barat laut, menjejaskan Palembang dan wilayah jiran sejauh Sumatera Utara. Ini menunjukkan kesan pengurusan tanah di sebuah daerah jauh lebih luas daripada kawasan yang terbakar itu sendiri.

Indeks Standard Pencemar Udara Palembang yang dilaporkan mencecah 832 pada 6 Oktober. Greenpeace dan sukarelawan Perkumpulan Rawang, Zelvan Ramadhan, secara berasingan menyebut kepekatan PM2.5 antara 300 hingga 400 mikrogram bagi setiap meter padu. PM2.5 terdiri daripada zarah yang cukup kecil untuk menembusi jauh ke dalam paru-paru. Ukuran kepekatan dan indeks kualiti udara ini ialah ukuran yang berbeza dan tidak boleh dianggap sebagai angka yang saling boleh ditukar ganti.

Laporan kesihatan juga berbeza. Dinas Kesihatan bandar Palembang dilaporkan merekodkan 17,434 kes jangkitan saluran pernafasan akut pada September. Satu set data sementara wilayah yang berasingan menyenaraikan 10,965 kes di Palembang daripada jumlah 40,555 kes di Sumatera Selatan bagi bulan itu, dengan pelaporan masih berjalan. Perbezaan ini belum dijelaskan.

Dinas Kesihatan wilayah merekodkan 348,708 kes jangkitan pernafasan dari Januari hingga Ogos, termasuk 113,883 kes di Palembang. Tidak semua kes ini boleh dikaitkan dengan asap kerana jangkitan pernafasan mempunyai beberapa punca. Satu kajian Kesihatan Persekitaran pada 2022 menganggarkan pendedahan asap tahunan di seluruh Sumatera dan Kalimantan dikaitkan dengan 33,100 kematian pramatang dalam kalangan orang dewasa dan 2,900 kematian bayi. Anggaran itu menggambarkan beban lebih luas berdasarkan pemodelan, bukannya kematian yang disahkan dalam keadaan darurat semasa di Sumatera Selatan.

Hardiansyah, seorang pemandu berusia 41 tahun di Palembang yang mempunyai sejarah asma, meninggal dunia pada 2 Oktober selepas mengalami kesukaran bernafas. Keluarganya menyifatkan gejalanya semakin teruk semasa jerebu. Walhi turut menyebut dua kematian yang disyaki di Palembang dan OKI, tetapi mengakui pemeriksaan perubatan diperlukan. Gabenor Deru berkata punca kematian Hardiansyah tidak dapat dipastikan tanpa bedah siasat. Tiada jumlah rasmi kematian akibat asap yang disahkan.

Audit konsesi dan kes undang-undang menguji akauntabiliti

Polis Sumatera Selatan mengendalikan 50 kes kebakaran dari Januari hingga September, termasuk 34 yang melibatkan individu dan 16 yang melibatkan syarikat. Enam kes korporat berlaku di OKI. Kesemua 16 kes korporat telah memasuki peringkat penyiasatan, dengan pakar kerosakan tanah dan alam sekitar dari IPB, Basuki Wasis, membantu penyiasat. Penyiasatan tidak membuktikan kesalahan.

Ferdian mendakwa sesetengah kebakaran membersihkan tanah komuniti yang kemudiannya diperoleh melalui konsesi, dan kebakaran berulang di sekitar kawasan pembangunan Palembang disusuli penjualan lot tanah yang telah dibersihkan. Dakwaan ini memerlukan siasatan. Titik panas dalam sempadan konsesi mengenal pasti lokasi yang perlu diteliti, tetapi tidak membuktikan siapa yang menyalakan kebakaran atau sama ada pengendali melanggar tanggungjawabnya.

Gabenor Deru menyokong tindakan tegas terhadap pelanggaran yang terbukti, termasuk pembatalan lesen dalam bidang kuasa wilayah dan cadangan pembatalan jika kuasanya terletak pada kerajaan pusat. Walhi menggesa audit terhadap tanggungjawab pencegahan, pengurusan air, kesiapsiagaan peralatan, rekod kebakaran dan kewajipan pemulihan.

Kes di wilayah itu berasingan daripada kemas kini nasional Kementerian Kehutanan yang menyebut 46 subjek undang-undang di 10 wilayah: 17 pada peringkat penyelidikan awal, 27 dalam siasatan dan dua sedia untuk dibicarakan. Walhi juga melaporkan 372 syarikat kepada pihak berkuasa nasional sebagai berkemungkinan terlibat dalam kebakaran. Kumpulan ini tidak boleh dijumlahkan seolah-olah semuanya satu kumpulan pesalah yang telah dibuktikan.

Laporan pembiayaan kerajaan juga perlu diteliti dengan cara yang sama. Satu laporan menyebut Rp30 bilion untuk Sumatera Selatan tetapi kemudiannya menyenaraikan peruntukan daerah berjumlah Rp70 bilion. Satu lagi menyatakan Rp100 bilion untuk seluruh wilayah: Rp30 bilion untuk kerajaan wilayah, Rp20 bilion setiap satu untuk OKI dan Musi Banyuasin, serta Rp15 bilion setiap satu untuk Ogan Ilir dan Banyuasin. Pecahan kedua membezakan sokongan kepada kerajaan wilayah daripada pakej lebih luas untuk seluruh kawasan.

Agensi gambut baharu berdepan mandat yang belum jelas

Kebakaran berulang itu sekali lagi menarik perhatian kepada cadangan Agensi Pengurusan Gambut dan Bakau Nasional, yang dikenali sebagai BPGMN, susulan pembubaran Agensi Pemulihan Gambut dan Bakau (BRGM) pada penghujung 2024. Laporan berbeza pendapat sama ada BPGMN sudah ditubuhkan atau masih dalam persediaan. Tiada instrumen penubuhan, mandat yang disahkan atau jadual operasi dikenal pasti di sini.

Walhi mahu prestasi institusi itu diukur berdasarkan pemulihan fungsi air gambut, penghentian kebakaran berulang, tanggungjawab korporat dan perlindungan daripada asap, bukannya jumlah program, pam atau sekatan kanal yang dipasang. Tuntutannya turut merangkumi tempat perlindungan bebas asap, perkhidmatan kesihatan yang mudah diakses, perlindungan kepada penduduk rentan serta penerbitan maklumat kualiti udara dan penguatkuasaan.

Kementerian Kehutanan menasihatkan penduduk supaya mengikuti kemas kini rasmi kualiti udara, mengurangkan aktiviti luar apabila keadaan bertambah buruk dan memakai pelitup muka ketika berada di luar. Kanak-kanak, wanita hamil, warga emas serta mereka yang mempunyai penyakit pernafasan atau kronik memerlukan perlindungan khusus. Tindak balas nasionalnya turut merangkumi penyelamatan hidupan liar: sekurang-kurangnya 272 haiwan di Kalimantan telah menerima bantuan, menunjukkan bahawa keadaan darurat ini melangkaui Sumatera Selatan.

Ujian praktikal seterusnya ialah sama ada gambut kekal basah, usaha pemadaman sampai kepada kebakaran bawah tanah yang berterusan, hasil siasatan didedahkan kepada umum dan masyarakat menerima perlindungan kesihatan yang berkesan. Ramalan hujan pada akhir Oktober hingga awal November ialah penanda cuaca seterusnya yang dikenal pasti, tetapi belum ada tarikh tetap diumumkan bagi keputusan kes korporat, hasil ujian bahan pemadam atau operasi penuh agensi baharu itu.

Perkara Utama

• Tujuh daerah di Sumatera Selatan yang terjejas oleh bencana 2015 kembali terbakar pada 2026.
• Walhi mengenal pasti 22,690 titik panas dalam konsesi syarikat, tetapi pengesanan perlu disahkan di lapangan.
• Kira-kira 71 peratus titik panas dalam analisis hidrologi gambut Walhi berada di kawasan kubah gambut.
• Jerebu di Palembang mengganggu 30 penerbangan pada 8 Oktober, manakala angka kesihatan dan kematian yang disyaki perlu ditafsir dengan teliti.
• Pemadaman darat, pembasahan semula gambut dan ujian bahan pemadam dari Brazil sedang dijalankan serentak.
• Enam belas kes kebakaran korporat sedang disiasat di Sumatera Selatan; kesalahan belum dibuktikan.
• Status dan mandat cadangan agensi gambut dan bakau masih belum jelas dalam laporan awam.