Pengembangan Bahan Api Bio Indonesia Menguji Had Pengeluaran Minyak Sawit, Bekalan Makanan dan Perlindungan Hutan

Jurang yang semakin melebar antara cita-cita bahan api dengan bekalan

Cita-cita Indonesia dalam bidang bahan api bio berdepan kekangan asas dari segi bekalan: kajian yang diketuai Yayasan Madani Berkelanjutan menganggarkan bekalan biodiesel dan bioetanol akan mencecah 26.6 juta kiloliter pada 2030, berbanding permintaan unjuran sebanyak 42 juta kiloliter bagi pengangkutan jalan raya sahaja. Ini meninggalkan jurang sebanyak 15.4 juta kiloliter. Walaupun seluruh bekalan itu disalurkan kepada pengangkutan jalan raya, ia hanya mampu memenuhi kira-kira 63% daripada keperluan unjuran, tanpa baki untuk sektor lain.

Dapatan itu muncul ketika Indonesia menuju ke arah B50, campuran diesel yang mengandungi 50% biodiesel, dan merangka rancangan untuk menggantikan lebih banyak petrol dengan etanol. Laporan menyebut B50 berkuat kuasa dari segi undang-undang pada 1 Julai 2026, dilancarkan pada 9 Julai dan mencapai pelaksanaan penuh pada 1 Oktober selepas tempoh peralihan. Kerajaan turut membincangkan B60, manakala rancangan petrolnya merangkumi E10 hingga E50.

Dasar-dasar ini mendukung matlamat keselamatan tenaga yang besar. Menteri Tenaga dan Sumber Mineral Bahlil Lahadalia menganggarkan penggunaan bahan api sekitar 1.6 juta tong sehari dan pengeluaran minyak mentah domestik kira-kira 600,000 tong sehari, sambil menyifatkan jurang import sekitar 1 juta tong. Angka-angka itu menggambarkan skala kebergantungan, namun pengeluaran minyak mentah dan penggunaan bahan api siap ialah ukuran yang berbeza, bukannya imbangan lengkap penapisan.

Dapatan utama penilaian semula Madani ialah kejayaan tidak boleh diukur hanya berdasarkan penggantian bahan api import. Kajian itu, yang dibangunkan bersama Institute for Essential Services Reform (IESR), Koaksi Indonesia dan Landscape Alliance, meneliti pihak yang menerima manfaat ekonomi, pihak yang menanggung kos alam sekitar dan sektor pengangkutan yang paling memerlukan bekalan bahan api bio yang terhad. Kajian itu meletakkan pilihan-pilihan tersebut dalam konteks sasaran Indonesia untuk mencapai pelepasan sifar bersih menjelang 2060.

Dua dekad mandat, hasil yang tidak sekata

Penilaian dasar bahan api bio Madani menjejaki program moden ini kepada Peraturan Presiden No. 5 Tahun 2006 mengenai Dasar Tenaga Nasional dan Arahan Presiden No. 1 Tahun 2006 mengenai Pembekalan dan Penggunaan Bahan Api Bio. Mandat pencampuran menyusul pada 2008. Pembangunan luar bandar merupakan matlamat asal, bersama keselamatan tenaga dan pengurangan kebergantungan pada bahan api fosil.

Hampir dua dekad kemudian, pelaksanaan masih tertumpu pada biodiesel yang dihasilkan daripada minyak sawit. Bioetanol, yang menggantikan sebahagian petrol, dan bioavtur, bahan api penerbangan yang dihasilkan daripada bahan mentah biologi, berkembang dengan lebih perlahan. Madani menyifatkan rantaian bekalan sebagai berpusat pada pengeluaran, bukannya penilaian menyeluruh terhadap permintaan, dengan penyertaan petani dan masyarakat yang terhad serta kebimbangan mengenai tadbir urus insentif.

Urutan dasar ini membantu membezakan piawaian terdahulu daripada pengumuman yang lebih terkini:

• 2006: Dasar tenaga nasional dan arahan presiden meletakkan asas bagi pembangunan bahan api bio.
• 2008: Pencampuran mandatori bermula, pada mulanya dengan campuran biodiesel 2.5% menurut laporan mengenai pelaksanaan B50.
• 2015: Badan Pengurusan Dana Perladangan Kelapa Sawit (BPDPKS) ditubuhkan.
• 2025: B40, yang mengandungi 40% biodiesel, diperkenalkan.
• Julai hingga Oktober 2026: B50 berkuat kuasa dari segi undang-undang, dilancarkan secara rasmi dan memasuki tempoh peralihan pelaksanaan yang dijadualkan.
• 29 September 2026: Madani dan rakan-rakannya melancarkan penilaian semula bahan api bio dan peralihan tenaga yang adil.
• 2027: Bahlil berkata pelaksanaan mandatori etanol dirancang bermula.

Ulasan akademik terdahulu membincangkan B30 dan B35. Rujukan itu menggambarkan peringkat sebelumnya, bukannya piawaian 2026. Perbezaan ini penting kerana setiap peningkatan kadar campuran mengubah permintaan terhadap bahan mentah pertanian, kapasiti pemprosesan dan sokongan kewangan.

Mengapa kapal dan pesawat turut menjadi perhatian

Kajian Madani mengunjurkan permintaan biodiesel dan bioetanol bagi pengangkutan jalan raya meningkat daripada 42 juta kiloliter pada 2030 kepada 81.6 juta kiloliter pada 2050, hampir dua kali ganda. Anggarannya bagi permintaan bahan api bio sektor maritim pada 2030 jauh lebih kecil, iaitu 0.09 juta kiloliter, atau 90,000 kiloliter.

Riza Egi Arizona, ketua program peralihan tenaga komuniti Madani, berhujah bahawa dasar patut lebih menumpukan pengangkutan maritim dan penerbangan kerana elektrifikasi semakin maju di jalan raya, sedangkan penggantian bahan api cecair bagi kapal dan pesawat lebih sukar. Cadangannya ialah memperuntukkan bahan api bio berdasarkan bekalan, tahap kesiapsiagaan teknologi dan ketersediaan kaedah lain untuk mengurangkan pelepasan.

Kajian itu mengetengahkan minyak sayuran terhidroproses (HVO) untuk kegunaan maritim tertentu dan bahan api penerbangan mampan (SAF) untuk pesawat. HVO dihasilkan dengan memproses minyak menggunakan hidrogen. SAF merujuk kepada bahan api penerbangan yang bertujuan mengurangkan pelepasan sepanjang pengeluaran dan penggunaannya berbanding bahan api jet konvensional. Kedua-duanya tidak boleh begitu sahaja menggantikan biodiesel dan etanol yang digunakan dalam mandat pencampuran bahan api jalan raya.

Oleh itu, unjuran 26.6 juta kiloliter tidak boleh dianggap sebagai bekalan bahan api penerbangan yang tersedia untuk digunakan. Penyaluran sumber kepada pesawat atau kapal juga memerlukan kemudahan penukaran yang sesuai dan bahan api yang memenuhi piawaian teknikal berkaitan. Hujahnya berkisar pada cara memanfaatkan bahan mentah biologi yang terhad dengan sebaik-baiknya, bukannya pemindahan segera bahan api jalan raya sedia ada ke tangki pesawat.

Campuran lebih tinggi menambah tekanan terhadap minyak sawit

Anggaran berbeza menunjukkan skala komitmen terhadap minyak sawit, namun tiada satu angka keperluan yang muktamad. Analisis senario Madani menganggarkan permintaan minyak sawit mentah (CPO) bagi B40 sebanyak 14.2 juta tan metrik dan bagi B50 yang dirancang sebanyak 18 juta tan metrik. Laporan lain mengenai program B50 mengunjurkan 16.7 juta hingga 18 juta kiloliter biodiesel memerlukan 15.2 juta hingga 16.3 juta tan metrik CPO.

Ini ialah anggaran berbeza tentang keperluan bahan mentah B50, bukannya angka sepadan yang dinyatakan dalam unit berbeza. Penjelasan yang diberikan tidak memastikan sama ada andaian tentang liputan, hasil pengeluaran atau kecekapan penukaran dalam kedua-dua anggaran itu boleh dibandingkan. Namun, dalam perbandingan Madani sendiri, peralihan daripada B40 kepada B50 meningkatkan permintaan CPO sebanyak 3.8 juta tan metrik, kira-kira 27%.

Persatuan Pengeluar Minyak Sawit Indonesia menganggarkan B60 memerlukan 22 juta hingga 23 juta tan metrik CPO. Badan Pengurusan Dana Perladangan mengunjurkan pengeluaran CPO negara sekitar 60 juta tan metrik menjelang 2045. Angka-angka itu merujuk kepada tempoh berbeza dan tidak dapat menentukan sama ada bekalan mencukupi untuk pelaksanaan B60 lebih awal selepas mengambil kira keperluan makanan dan eksport.

Kertas dasar biodiesel WWF Indonesia, yang dibangunkan bersama penyelidik daripada Fakulti Perhutanan Universiti Gadjah Mada, memberi amaran bahawa peningkatan penggunaan domestik boleh menyebabkan defisit CPO sehingga 5 juta tan metrik menjelang 2030. Antara tekanan yang dikenal pasti ialah kemerosotan produktiviti, penanaman semula yang perlahan, kekurangan tenaga kerja, pengurusan tanah dan nutrien yang tidak mencukupi serta perosak dan penyakit.

Cuaca menambah satu lagi risiko. Industri minyak sawit memberi amaran bahawa El Niño boleh mengurangkan pengeluaran CPO Indonesia sekitar 3 juta tan metrik. Mandat menjamin permintaan terhadap bahan mentah biodiesel, tetapi tidak menjamin hasil tuaian yang diperlukan untuk membekalkannya.

Mampukah ladang sedia ada menghasilkan bekalan yang mencukupi?

Senario alternatif Madani berusaha meningkatkan hasil daripada 3.41 kepada 6 tan metrik sehektar melalui penambahbaikan amalan pertanian dan naik taraf 9 juta hektar ladang yang sudah tua, yang kebanyakannya dimiliki pekebun kecil. Ini merupakan cadangan peningkatan hasil kira-kira 76%, iaitu peningkatan produktiviti yang besar dan bukannya pelarasan kecil.

Dalam senario peluasan berterusan, Madani menganggarkan pertambahan 4.72 juta hektar ladang dan kerugian ekologi serta sosial sehingga $4.72 bilion. Alternatifnya yang berteraskan masyarakat mengunjurkan tiada keperluan untuk peluasan ladang serta tiada kos ekologi atau sosial luaran. Hasil itu ialah unjuran berdasarkan andaian senario, bukannya jaminan bahawa perubahan pemilikan atau bahan mentah akan menghapuskan semua risiko.

Penilaian berasingan oleh Madani, Sawit Watch dan Satya Bumi menganggarkan daya tampung ekologi bagi kelapa sawit Indonesia sebanyak 18.15 juta hektar, dengan 17.3 juta hektar telah pun ditanam. Had yang dicadangkan itu berdasarkan 14 pemboleh ubah yang mengehadkan, termasuk ketersediaan air, kawasan pemuliharaan, tanah gambut dan biodiversiti. Ini ialah anggaran ekologi, bukannya had undang-undang yang dinyatakan bagi keluasan ladang.

Perbezaan antara had anggaran dengan keluasan ladang sedia ada hanya 850,000 hektar. Unjuran peluasan sebanyak 4.72 juta hektar oleh Madani jauh melebihi margin itu. Satu lagi model daripada Clean Transition Coalition menganggarkan B50 mungkin memerlukan tambahan 5.36 juta hektar menjelang 2039, yang berpotensi menyebabkan penebangan hutan seluas 1.5 juta hektar. Anggaran tersebut berbeza dari segi skala dan tempoh, namun kedua-duanya menunjukkan tekanan terhadap tanah.

WWF mengesyorkan peningkatan hasil, mempercepat penanaman semula oleh pekebun kecil dan meningkatkan pengeluaran melalui kumpulan petani perhutanan sosial sebelum mempertimbangkan peluasan sebagai pilihan terakhir. Kertasnya juga menyatakan kira-kira 20% kawasan ladang Indonesia dianggarkan berada dalam kawasan hutan pada 2020. Anggaran sejarah itu menonjolkan masalah tadbir urus tanah; ia tidak menentukan status undang-undang semasa setiap ladang.

Siapa menerima manfaat di kawasan luar bandar?

Cadangan alternatif Madani menyatakan bahawa perusahaan desa dan koperasi boleh menghasilkan sehingga 10% daripada bekalan biodiesel. Ia mengenal pasti minyak masak terpakai, biji getah dan biji nyamplung sebagai alternatif berpotensi kepada minyak sawit, di samping tanaman tempatan lain. Matlamatnya adalah untuk memberikan peranan kepada masyarakat luar bandar dalam pemprosesan dan pembekalan tenaga, bukannya menjadikan mereka sekadar penjual bahan mentah.

Giorgio Budi Indrarto, timbalan pengarah Madani, menjelaskan cadangan itu dalam taklimat media di Jakarta:

Oleh itu, kami menggesa kawasan tempatan menghasilkan biodiesel sendiri daripada komoditi tempatan.

Madani menganggarkan alternatifnya boleh menjana manfaat ekonomi langsung sebanyak $2 bilion di kawasan luar bandar dalam tempoh 10 tahun. Ia turut mengunjurkan manfaat ekonomi bersih sebanyak $37.1 bilion, berbanding $31.36 bilion di bawah senario peluasan berterusan. Menurut analisis itu, manfaat senario berkenaan kebanyakannya akan dinikmati syarikat besar. Jumlah unjuran ini tidak sepatutnya disamakan dengan peningkatan pendapatan petani yang telah diperhatikan.

WWF mencadangkan perubahan institusi khusus: menyemak semula Peraturan Menteri Tenaga dan Sumber Mineral No. 24 Tahun 2021 bagi mengukuhkan peranan petani sebagai pembekal bahan mentah biodiesel, menetapkan piawaian kualiti bagi minyak sawit pekebun kecil dan bekerjasama dengan koperasi petani. Langkah-langkah itu menghubungkan matlamat pembangunan luar bandar dengan sistem pembelian dan pemprosesan sebenar.

Rekod penyelidikan menyokong keperluan meneliti manfaat dengan lebih teliti. Satu ulasan akademik tentang kemampanan di Indonesia dan Malaysia mendapati petunjuk alam sekitar menerima lebih banyak perhatian berbanding aspek sosioekonomi. Ulasan itu mengenal pasti hasil dan pendapatan pekebun kecil, pemilikan tanah dan konflik, bahagian pasaran dan harga serta keselamatan makanan sebagai ukuran kemampanan yang relevan.

Ulasan itu merangkumi kajian yang diterbitkan antara 2000 hingga 2019. Abstraknya melaporkan 96 artikel, manakala sebahagian bahagian kaedah dan hasil menyebut 95. Percanggahan dalaman ini menuntut kewaspadaan terhadap jumlah artikel yang tepat, tetapi tidak mengubah dapatan utamanya tentang perhatian penyelidikan yang tidak seimbang. Ulasan itu turut melaporkan bahawa Indonesia dan Malaysia bersama-sama menghasilkan kira-kira 85% minyak sawit dunia, serta menyifatkan dasar bioenergi Indonesia lebih giat dan dinamik.

Rancangan etanol dan ujian keselamatan makanan

Pengumuman Indonesia mengenai etanol masih belum membentuk satu jadual masa yang konsisten. Bahlil berkata hab pertanian di Jawa, Sumatera dan Papua sedang dipetakan bagi E10, kapasiti industri domestik akan dinilai sehingga 2028 dan persiapan bagi E50 menggunakan tebu, ubi kayu dan jagung sedang dibuat. Katanya, pelaksanaan mandatori akan bermula pada 2027, dengan pembeli khusus dan infrastruktur pemprosesan bagi ubi kayu.

Bahlil, yang turut memegang peranan penyelarasan bagi hiliran dan peralihan tenaga, berkata dasar itu tidak sepatutnya menggantikan kebergantungan pada petrol import dengan kebergantungan pada etanol import:

Sehingga 2028, kami sedang menilai kapasiti industri semasa. Kami mahu memastikan pengenalan mandat ini tidak memaksa kami mengimport etanol. Itu tidak boleh diterima,

Satu pengumuman berasingan oleh Menteri Penyelaras Hal Ehwal Makanan Zulkifli Hasan menetapkan sasaran E20 dalam tempoh lima tahun. Menurut pengumuman itu, Presiden Prabowo Subianto mengarahkan Menteri Pertanian Andi Amran Sulaiman dalam mesyuarat kabinet pada 16 September supaya memperuntukkan 2 juta hektar ladang tebu sedia ada untuk etanol. Dalam laporan itu, tebu dipilih berbanding jagung dan ubi kayu kerana kawasan tanah sedia adanya, manakala BPI Danantara ditugaskan menyediakan industri domestik.

Sementara itu, utusan khas presiden Mari Elka Pangestu berkata lebih 12 juta hektar tanah terdegradasi boleh menyokong pengeluaran makanan dan bahan api bio, sekali gus menjadikan peruntukan 2 juta hektar yang diumumkan sebelum ini tidak perlu. Kenyataan tersebut mungkin merujuk kepada program tanah yang berbeza, namun hubungannya tidak dijelaskan. Pengumuman itu juga belum menjelaskan urutan antara E10, E20 dan E50.

Persaingan terhadap bekalan makanan turut mempengaruhi biodiesel. Minyak sawit membekalkan minyak masak dan juga bahan api. Indeks harga minyak sayuran FAO dilaporkan mencecah paras tertinggi sejak Jun 2022 pada Ogos 2026, sebahagiannya mencerminkan jangkaan bekalan eksport Indonesia yang semakin ketat. Palm Oil Agribusiness Strategic Policy Institute mengunjurkan harga CPO antara $1,650 hingga $1,720 setan metrik. Tekanan ini boleh dirasai oleh isi rumah dan perniagaan makanan kecil, mengimbau krisis minyak masak Indonesia pada 2022 tanpa membuktikan bahawa keadaan yang sama akan berulang.

Penjimatan import bukan gambaran keseluruhan

Kerajaan menganggarkan B50 boleh menjimatkan kira-kira Rp170 trilion, atau $9.5 bilion, kos import bahan api pada 2026. Satu laporan berasingan menganggarkan penjimatan tambahan pertukaran asing hasil peralihan kepada B50 sebanyak Rp36.7 trilion, atau $2.1 bilion. Angka-angka itu nampaknya menggunakan skop berbeza dan tidak sepatutnya dianggap sebagai anggaran yang boleh saling menggantikan bagi manfaat yang sama.

Pengeluaran biodiesel masih bergantung pada input import. Import metanol boleh menelan belanja kira-kira Rp20 trilion, atau $1.1 bilion, setahun. Pengurangan eksport minyak sawit juga boleh menjejaskan pendapatan dan hasil yang digunakan untuk menyokong biodiesel melalui levi eksport, termasuk levi CPO yang dilaporkan sebanyak 12.5%.

Biosolar bersubsidi berharga sekitar Rp6,800 seliter pada Julai 2026. Perbezaan harganya daripada diesel premium tidak boleh dikaitkan sepenuhnya dengan sokongan biodiesel kerana kedua-dua produk melayani pasaran berbeza dan menggunakan aturan penetapan harga yang berbeza. Oleh itu, harga pam yang mampu milik tidak dengan sendirinya menunjukkan keseluruhan kos fiskal program.

Satu ulasan akademik tentang pelaksanaan yang membincangkan piawaian B35 terdahulu mengenal pasti kualiti, jumlah dan kos sebagai aspek penting bagi kemampanan program. Ulasan itu menjelaskan bahawa daya maju ekonomi bergantung pada formula Harga Indeks Pasaran Biodiesel dan dasar fiskal, serta mengesyorkan pertimbangan terhadap cukai karbon dan pengambilan kira kos alam sekitar berasaskan prinsip bahawa pencemar harus membayar.

Peraturan Presiden No. 110 Tahun 2025 dilaporkan mewujudkan rangka kerja penetapan harga karbon yang merangkumi perdagangan karbon, cukai karbon dan bayaran berasaskan hasil. Kewujudan peraturan itu tidak menentukan cara kos alam sekitar biodiesel tertentu akan diukur atau dikenakan. Begitu juga, anggaran penjimatan pelepasan tambahan B50 sehingga 4.8 juta tan metrik karbon dioksida merujuk kepada pembakaran, bukannya pengiraan kitaran hayat penuh. Pembukaan hutan dan pengeringan tanah gambut boleh mengubah imbangan iklim dengan ketara.

Tanah terdegradasi dan alga masih perlu dibuktikan

Mari berkata Menteri Pertanian dan Menteri Kehutanan telah bersetuju untuk menyalurkan pengeluaran bahan mentah pada masa depan ke tanah terdegradasi, di samping program perhutanan bagi penghijauan, penghutanan semula dan pemulihan tumbuh-tumbuhan. Sebagai utusan khas presiden bagi perdagangan antarabangsa dan kerjasama pelbagai hala, beliau berkata:

Kami komited untuk tidak lagi menebang hutan bagi meluaskan pengeluaran makanan. Oleh itu, rancangan memperuntukkan 2 juta hektar yang diumumkan tahun lalu untuk pengeluaran makanan tidak lagi diperlukan,

Angka lebih 12 juta hektar yang dilaporkan ialah potensi, bukannya inventori tanah pertanian yang sesuai dan bebas pertikaian yang telah disahkan. Pengumuman itu tidak mengenal pasti semua lot tanah, kegunaan sedia ada atau cara pengeluaran akan diselaraskan dengan pemulihan hutan. Mari turut menggesa penggunaan benih yang lebih baik, baja serta air yang lebih cekap dan penyelidikan tanaman yang sesuai dengan keadaan lebih panas dan bekalan air terhad.

Bagi penerbangan, utusan iklim dan tenaga Hashim Djojohadikusumo berkata Prabowo mengarahkannya menilai penggunaan mikroalga. Penanaman boleh menggunakan karbon dioksida daripada industri minyak dan gas, manakala minyak yang dihasilkan oleh organisma itu boleh dijadikan bahan api. Minyak masak terpakai turut dipertimbangkan sebagai bahan mentah SAF.

Mikroalga masih merupakan pilihan yang sedang diteroka. Kos penanaman, teknologi pemprosesan, kapasiti dan pelepasan kitaran hayat masih belum dipastikan. Penyerapan karbon dioksida semasa pertumbuhan tidak secara automatik menjadikan bahan api yang dihasilkan neutral karbon kerana penanaman, penukaran dan pembakaran akhirnya juga perlu diambil kira. Hashim turut mengenal pasti makanan haiwan dan produk protein, termasuk Spirulina dan Chlorella, sebagai kegunaan berpotensi yang berkaitan dengan program Makanan Berkhasiat Percuma.

Perkembangan konkrit seterusnya termasuk pelaksanaan penuh B50 yang dijadualkan pada 1 Oktober 2026, mandat etanol yang dicadangkan pada 2027 dan penilaian industri yang berlanjutan hingga 2028. Tiada tarikh rasmi diberikan bagi B100. Keupayaan Indonesia memenuhi mandat yang semakin meluas sambil melindungi bekalan makanan dan hutan bergantung pada hasil yang terbukti, kapasiti pemprosesan yang berfungsi dan perlindungan yang benar-benar sampai kepada petani serta masyarakat.

Perkara Utama

• Unjuran bekalan biodiesel dan bioetanol sebanyak 26.6 juta kiloliter pada 2030 kurang 15.4 juta kiloliter berbanding unjuran permintaan pengangkutan jalan raya.
• B50 berkuat kuasa dari segi undang-undang pada Julai 2026, dengan pelaksanaan penuh dijadualkan pada 1 Oktober.
• Anggaran keperluan minyak sawit bagi B50 berbeza-beza; kadar campuran lebih tinggi menambah tekanan terhadap bekalan makanan, eksport dan bahan api.
• Madani mencadangkan peningkatan hasil ladang, penggunaan bahan mentah alternatif dan pengeluaran oleh masyarakat, bukannya peluasan berterusan.
• Pengumuman E10, E20 dan E50 mempunyai sasaran serta jadual masa berbeza yang masih belum diselaraskan sepenuhnya.
• Pengangkutan laut dan penerbangan dicadangkan sebagai keutamaan kerana pilihan selain bahan api cecair lebih terhad berbanding pengangkutan jalan raya.
• Anggaran penjimatan import dan pelepasan daripada pembakaran tidak merangkumi semua input import, kos fiskal atau pelepasan berkaitan penggunaan tanah.
• Cadangan penggunaan tanah terdegradasi dan mikroalga masih memerlukan bukti tentang kesesuaian, kapasiti komersial dan prestasi alam sekitar.