Darurat KP Letakkan Had Perlembagaan, Penahanan dan Pemerintahan Terpilih di Pusat Pertikaian Pakistan

Dua kuasa perlembagaan, satu kerajaan yang disingkirkan

Gabenor Faisal Karim Kundi mentadbir Khyber Pakhtunkhwa dengan bantuan majlis penasihat 11 anggota selepas Presiden Asif Ali Zardari mengisytiharkan darurat dan pemerintahan gabenor atas nasihat Perdana Menteri Shehbaz Sharif. Kerajaan persekutuan juga menubuhkan mekanisme pentadbiran berasingan bagi 12 daerah yang disifatkannya paling terjejas akibat militansi. Ketua Menteri Sohail Afridi berada dalam tahanan kerajaan, manakala partinya, Pakistan Tehreek-e-Insaf, sedang membuat persiapan untuk mencabar tindakan itu di mahkamah.

Campur tangan itu menggabungkan Perkara 232 dan 234 Perlembagaan Pakistan, iaitu peruntukan yang menangani keadaan darurat berbeza dan mempunyai batas berlainan. Menteri persekutuan berkata kemerosotan keselamatan dan kegagalan tadbir urus berperlembagaan mewajarkan penggunaan kedua-duanya. PTI menolak penjelasan itu, dengan berhujah bahawa keputusan tersebut menyasarkan kerajaan wilayahnya yang dipilih ketika penyokong bersiap untuk berarak ke Islamabad bagi membantah pemenjaraan pengasas parti, Imran Khan.

Pertikaian utama melangkaui soal sama ada Islamabad boleh memperbaiki keselamatan. Ia berkaitan bukti yang diperlukan untuk menyingkirkan pentadbiran wilayah, tempoh penyingkiran itu dan sama ada darurat boleh terus menghalang pegawai terpilih daripada memegang kuasa selepas kuasa berasingan bagi pemerintahan gabenor tamat.

Menteri Undang-Undang Azam Nazeer Tarar berkata Perkara 232 tidak menetapkan had masa. Beliau juga berkata pemulihan kuasa perundangan dewan wilayah selepas enam bulan tidak akan secara automatik memulihkan kerajaan. Tafsiran itu sukar diselaraskan dengan hujah perlembagaan bahawa pentadbiran Afridi disingkirkan buat sementara waktu, bukannya dibubarkan secara sah.

Dalam laporan mengenai campur tangan itu, tiada tarikh untuk menamatkan darurat atau tarikh pendengaran mahkamah diumumkan. Kelulusan Parlimen, cabaran undang-undang yang dijanjikan dan bukti kerajaan mengenai dakwaan kaitan dengan militan akan menentukan bagaimana dakwaan yang saling bertentangan itu diuji.

Siapa yang kini mentadbir wilayah itu?

Majlis penasihat Kundi membantu gabenor menjalankan kuasa wilayah. Pengaturan berasingan bagi 12 daerah itu merangkumi seorang ketua setiausaha tambahan dan satu lagi majlis yang bertujuan menyelaraskan keselamatan, pentadbiran dan pembangunan. Daerah-daerah itu tidak dikenal pasti satu persatu dalam huraian mengenai pengaturan tersebut.

Kerajaan menyifatkan perubahan ini sebagai cara menyelaraskan pasukan keselamatan dengan pentadbiran awam di bawah arahan yang lebih tersusun. Menteri persekutuan menuduh pentadbiran wilayah terdahulu gagal melengkapkan polis, memperkukuh unit yang memerangi keganasan dan bekerjasama secukupnya dengan Islamabad.

Menteri Negara bagi Undang-Undang dan Keadilan, Barrister Aqeel Malik, berkata darurat dan pemerintahan gabenor kedua-duanya sedang berkuat kuasa, dewan wilayah tidak aktif dan speakernya berada dalam tahanan perlindungan. Kenyataan itu menggambarkan gangguan meluas terhadap institusi wilayah yang dipilih, bukannya perubahan yang terhad kepada operasi keselamatan.

Kedua-dua majlis itu turut mewujudkan lapisan pentadbiran yang berbeza dalam wilayah berkenaan. Kuasa terperinci mereka, hubungan antara satu sama lain dan aturan akauntabiliti awam belum dijelaskan dalam pengumuman yang dilaporkan.

Keperluan Perkara 232 dan 234

Perkara 232 memperuntukkan pengisytiharan darurat apabila Pakistan menghadapi perang, pencerobohan luar atau gangguan dalaman yang di luar kemampuan kerajaan wilayah untuk dikawal. Perkara 234 pula menangani keadaan berbeza: kerajaan wilayah yang tidak dapat berfungsi selaras dengan Perlembagaan. Oleh itu, masalah keselamatan yang serius dan keruntuhan kerajaan berperlembagaan bukanlah penemuan undang-undang yang boleh saling menggantikan.

Di bawah Perkara 232, dewan wilayah mengekalkan peranan perundangannya, walaupun kuasa persekutuan diperluas. Perkara 234 membolehkan pengambilalihan fungsi wilayah dan pemindahan kuasa perundangan daripada dewan. Penggunaan kedua-dua peruntukan itu menggabungkan darurat keselamatan dengan campur tangan langsung dalam kerajaan wilayah.

Pindaan Ke-18 menambah perlindungan persetujuan bagi darurat yang berasaskan gangguan dalaman. Resolusi dewan wilayah diperlukan; jika tiada resolusi sedemikian, kedua-dua dewan Parlimen mesti meluluskan pengisytiharan itu dalam tempoh 10 hari. KP tidak memberikan persetujuan melalui resolusi sedemikian.

Penentangan politik atau perarakan yang dirancang tidak dengan sendirinya membuktikan mana-mana syarat perlembagaan itu. Kerajaan persekutuan perlu mengaitkan dakwaan keselamatannya dengan ujian undang-undang yang berkenaan. Kekuatan pilihan raya PTI, yang digambarkan sebagai majoriti dua pertiga dalam dewan wilayah, menjadikan campur tangan itu penting dari segi politik, tetapi pertikaian undang-undang bergantung pada syarat perlembagaan, bukan saiz majoriti itu.

Enam bulan tidak menyelesaikan pertikaian tempoh

Azam Nazeer Tarar, menteri undang-undang persekutuan, menjelaskan tafsiran kerajaan ketika memberi taklimat kepada wakil media asing:

Perlembagaan tidak menetapkan had masa di bawah Perkara 232," kata Tarar. "Bagaimanapun, bagi Perkara 234, setakat berkaitan dewan wilayah dan kuasanya untuk menggubal undang-undang, kuasa itu akan dipulihkan selepas tempoh enam bulan.

Pendiriannya membezakan tiga persoalan: berapa lama darurat berterusan, bila dewan mendapat semula kuasa perundangan dan bila kabinet wilayah kembali memerintah. Katanya, perkara kedua tidak akan secara automatik membawa kepada perkara ketiga. Beliau turut menyifatkan kerajaan wilayah digantung sekurang-kurangnya enam bulan, tanpa menetapkan tarikh tamat darurat.

Malik melangkah lebih jauh dalam kenyataan awam dengan berkata darurat dan pemerintahan gabenor boleh berterusan melebihi enam bulan, bergantung pada keadaan undang-undang dan ketenteraman awam. Kenyataan itu bercanggah dengan tafsiran perlembagaan bahawa kuasa di bawah Perkara 234 tidak boleh berlanjutan melebihi enam bulan. Penerusan darurat di bawah Perkara 232 ialah perkara berasingan dan masih tertakluk kepada keperluan Parlimen.

Ketiadaan had masa maksimum yang tetap di bawah Perkara 232 tidak bermakna tiada kawalan undang-undang. Alasan pengisytiharan darurat, kelulusan Parlimen dan penelitian kehakiman kekal relevan. Kerajaan belum menjelaskan peningkatan keselamatan yang boleh diukur seperti apa yang memadai untuk menamatkan pengaturan semasa.

Status kabinet Afridi juga belum diselesaikan. Dalam kes Pir Sabir Shah lwn Persekutuan pada 1994, pendapat seiring Mahkamah Agung menyatakan bahawa Perkara 234 tidak memberi kuasa kepada presiden untuk memecat ketua menteri dan kabinet wilayah. Pendapat seiring ialah pendapat berasingan seorang hakim yang menyokong keputusan mahkamah; kuasa tepatnya perlu dibezakan daripada keputusan mahkamah yang mengikat. Hujah yang berasaskan pendapat itu ialah penyingkiran di bawah pemerintahan gabenor tidak dengan sendirinya menamatkan kewujudan perlembagaan sesebuah kementerian.

Keputusan terdahulu membezakan pergolakan daripada kegagalan perlembagaan

Tindakan undang-undang pada 1994 itu berpunca daripada usaha kerajaan Bhutto dan Zardari untuk menyingkirkan seorang ketua menteri wilayah. Anggota parti Shehbaz Sharif membantu mendapatkan keputusan tersebut. Relevansinya hari ini ialah perbezaan antara mengambil alih fungsi wilayah buat sementara waktu dengan menyingkirkan secara kekal kerajaan yang masih mendapat kepercayaan perundangan.

Setahun kemudian, apabila Pakistan Peoples Party cuba menyingkirkan Ketua Menteri Punjab Manzoor Wattoo, Mahkamah Tinggi Lahore memutuskan bahawa Perkara 234 memerlukan keruntuhan jentera perlembagaan. Mahkamah mendapati syarat itu tidak wujud di Punjab. Keputusan tersebut menyediakan ujian bagi pertikaian semasa, tetapi tidak dengan sendirinya menentukan sama ada keadaan semasa di KP memenuhi syarat berkenaan.

Tindakan undang-undang berkaitan darurat 1998 memberikan amaran berasingan tentang hak. Perdana Menteri Nawaz Sharif menggunakan Perkara 232 selepas ujian nuklear India dan Pakistan, serta menggantung hak asasi di bawah Perkara 233. Bekas presiden Farooq Leghari dan Imran Khan mencabar langkah itu.

Mahkamah Agung mengekalkan pengisytiharan darurat itu kerana terdapat bahaya pencerobohan luar yang hampir berlaku. Mahkamah menolak keadaan tanpa undang-undang di Sindh dan pembunuhan berunsur mazhab di Punjab sebagai gangguan dalaman yang mencukupi untuk tujuan itu, serta membatalkan penggantungan hak asasi. Hujah Ketua Hakim Ajmal Mian meletakkan kewujudan negara sebagai teras ujian Perkara 232.

Sejarah itu penting kerana Perkara 233 menyediakan laluan untuk mengehadkan perlindungan hak semasa darurat. Sekatan sedemikian tidak secara automatik sah hanya kerana darurat diisytiharkan. Pengumuman semasa tidak menjelaskan perlindungan hak yang mana, jika ada, digantung atau dihadkan secara berasingan di bawah Perkara 233.

Angka keselamatan menunjukkan peningkatan, tetapi masih ada jurang

Menteri Penerangan Attaullah Tarar berkata insiden pengganas yang direkodkan di KP meningkat daripada 2,911 sepanjang 2021 hingga 2024 kepada kira-kira 8,600 sepanjang 2024 hingga 2026. Beliau menyifatkan peningkatan itu sebagai 195 peratus. Berdasarkan jumlah tersebut, peningkatannya kira-kira 195.4 peratus, maka peratusan yang dinyatakan itu konsisten dari segi aritmetik.

Namun, perbandingan itu mempunyai batasan. Tempoh yang dibandingkan berbeza panjang dan kedua-duanya merangkumi 2024 berdasarkan label yang dinyatakan. Tarikh mula dan akhir yang tepat, takrif insiden dan set data asas tidak dinyatakan. Jumlah ini tidak dapat menunjukkan trend tahunan yang boleh dipercayai tanpa butiran tersebut.

Menteri penerangan itu turut menyebut 3,774 insiden di seluruh Pakistan pada 2025 dan 2,857 pada September 2026. Tidak jelas sama ada angka terakhir merujuk kepada September sahaja atau jumlah terkumpul sehingga bulan itu. Membandingkannya secara langsung dengan jumlah setahun penuh berisiko memberikan gambaran yang mengelirukan kepada pembaca.

Malik berkata insiden meningkat selepas Afridi menjadi ketua menteri dan menyokong operasi berpandukan risikan di kawasan terjejas. Namun, angka yang dikemukakan tidak mengasingkan tempoh tersebut. Angka itu menyokong dakwaan kerajaan bahawa wujud masalah keselamatan yang serius, tetapi dengan sendirinya tidak membuktikan pelantikan Afridi menyebabkan peningkatan atau kerajaan wilayah terpilih tidak lagi dapat berfungsi mengikut Perlembagaan.

Kaitan dengan militan masih berupa dakwaan

Attaullah Tarar mendakwa pentadbiran wilayah bekerjasama dengan Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP) yang diharamkan. Beliau turut mendakwa penyokong PTI menerima bantuan militan ketika melalui kawasan berhampiran sempadan Afghanistan. Jurucakap PTI Zulfiqar Bukhari menolak tuduhan itu dan berkata peguam parti sedang menyediakan cabaran terhadap dekri darurat.

Menteri penerangan itu menjelaskan pendirian kerajaan dalam sidang media:

"Kerajaan wilayah di negara ini tidak boleh bersimpati dengan pengganas atau menyokong pengganas," katanya.

Tarar berkata kerajaan mempunyai bukti dan berjanji mendedahkan bahan berkaitan dakwaan hubungan PTI dengan TTP. Tiada bukti yang didedahkan dalam pengumuman tersebut membuktikan kerjasama yang didakwa. Oleh itu, tuduhan itu perlu dibezakan daripada dapatan yang telah dibuktikan.

TTP berbeza daripada Taliban Afghanistan, walaupun mempunyai hubungan rapat dengan kumpulan itu. Islamabad menuduh pihak berkuasa Taliban Afghanistan melindungi anggota TTP; Kabul menafikan dakwaan tersebut. Menteri persekutuan berkata perselisihan dengan KP mengenai Afghanistan dan militansi menghalang dasar bersatu menentang keganasan. PTI berkata dasar persekutuan itu cacat dan usaha mendapatkan pembebasan Khan merupakan isu berasingan daripada keselamatan wilayah.

Penahanan dan tindak balas protes yang lebih kecil

Attaullah Tarar mengesahkan Afridi berada dalam tahanan pencegahan, sambil berkata tiada penangkapan berlaku. Tahanan pencegahan bermaksud menahan seseorang untuk mengelakkan ancaman yang dijangka, dan bukan semestinya melalui penangkapan jenayah biasa. Perbezaan istilah itu tidak menjelaskan asas undang-undang, tempoh yang dibenarkan atau perlindungan yang terpakai terhadap penahanan Afridi.

Dua pegawai polis menyatakan seramai 278 anggota PTI ditahan di KP sejak darurat dikuatkuasakan. Setiausaha Agung PTI Salman Akram Raja secara berasingan berkata ratusan pekerja parti telah ditangkap. Kedua-dua laporan itu secara umum sepadan dari segi skala, meskipun pegawai menyebut penahanan manakala parti menyebut penangkapan.

PTI juga mendakwa polis melepaskan tembakan ke arah penunjuk perasaan yang berhimpun secara aman. Dakwaan itu belum disahkan secara bebas dalam laporan mengenai perkembangan sejurus selepas kejadian. Pihak berkuasa menutup sekolah wilayah selama sehari sebagai langkah berjaga-jaga, manakala jalan raya dan pasar dilaporkan sibuk serta dibuka.

Sambutan terhadap protes lebih kecil daripada yang diramalkan Afridi. Laporan berbeza tentang jumlah kehadiran yang diancamnya, sama ada satu juta atau dua juta orang sekiranya kerajaannya digantung. Angka itu ialah ramalan politik, bukannya jumlah kehadiran sebenar. Demonstrasi selepas pengumuman itu hanya melibatkan kumpulan kecil yang berselerak, kebanyakan penyokong yang berkumpul telah bersurai dan tiada protes PTI dilaporkan di Islamabad pada Isnin.

Rundingan gagal, perhatian beralih kepada Parlimen dan mahkamah

Kerajaan persekutuan dan PTI memberikan penjelasan berbeza tentang rundingan yang berakhir tanpa persetujuan. Azam Nazeer Tarar berkata pegawai tidak meminta PTI membatalkan perarakan ke Islamabad, sebaliknya meminta jaminan bahawa Afridi akan mengutamakan keselamatan wilayah. Katanya, wakil PTI sebaliknya menumpukan perhatian pada pembebasan Khan.

PTI juga mahu Khan, yang dipenjarakan sejak Ogos 2023, menerima rawatan perubatan di hospital swasta. Kerajaan berkata beliau sihat dari segi perubatan dan tidak memerlukan kemasukan ke hospital. Khan dan pasukan guamannya menolak pertuduhan rasuah dan pertuduhan lain terhadapnya sebagai bermotifkan politik.

Raja berkata Perdana Menteri Sharif dan Maulana Fazlur Rehman telah mencapai persetujuan mengenai perkara berkaitan perbincangan itu, termasuk penangguhan mesyuarat kabinet, sebelum kerajaan memaklumkan Fazlur Rehman semasa mesyuarat bahawa ia akan meneruskan langkah tersebut. Raja turut berkata tiada persetujuan pernah dicapai bagi semua isu dan menuduh kerajaan mengubah agenda rundingan. Laporan ini tidak mengesahkan keterangan tersebut dengan peserta lain.

Urutan segera peristiwa adalah seperti berikut:

• Pada minggu sebelumnya, rundingan antara kerajaan persekutuan dengan PTI berakhir tanpa persetujuan.
• Pada Ahad, presiden mengisytiharkan darurat dan pemerintahan gabenor di KP.
• Pada Isnin, menteri mempertahankan campur tangan itu dan membincangkan tempohnya; PTI mengumumkan cabaran undang-undang.
• Pada Selasa jam 6:15 petang waktu tempatan, presiden memanggil sidang Dewan Negara dan Dewan Rakyat di Islamabad.

Tarikh kalendar bagi hari-hari tersebut tidak dinyatakan dalam laporan. Sidang Parlimen diumumkan untuk membincangkan undang-undang dan perkara berkepentingan nasional, tanpa pengesahan tentang undian kelulusan darurat yang khusus. Raja berkata PTI bercadang menghadap mahkamah dalam tempoh sehari, tetapi tiada pemfailan yang selesai atau tarikh pendengaran disahkan di sini.

Pemimpin PTI Shafqat Abbas Awan berkata peletakan jawatan daripada dewan tidak sedang dipertimbangkan oleh parti. Katanya, keputusan muktamad terletak pada Khan. Buat masa ini, tindak balas yang diumumkan tertumpu pada tindakan undang-undang dan bukannya meninggalkan kerusi perundangan.

Campur tangan terdahulu membawa amaran politik

Pada Februari 2009, Zardari mengisytiharkan pemerintahan gabenor di Punjab, sekali gus menyingkirkan kerajaan pimpinan Shehbaz Sharif. Sharif menentang campur tangan itu. Presiden yang sama kini bertindak atas nasihat Sharif terhadap pentadbiran wilayah pesaing, satu perubahan yang menunjukkan bagaimana pendirian parti terhadap campur tangan persekutuan boleh berubah mengikut keadaan politik.

Contoh sejarah yang lebih serius berlaku pada 1973, apabila Zulfikar Ali Bhutto memecat kementerian National Awami Party di Balochistan atas alasan keganasan, ketidaksetiaan dan sokongan kepada kuasa musuh. Kerajaan sekutunya di wilayah yang ketika itu dikenali sebagai North-West Frontier Province, pimpinan Mufti Mahmood, meletak jawatan sebagai bantahan. Pemberontakan selama empat tahun menyusul di Balochistan, bersama keganasan di wilayah sempadan itu.

Rentetan peristiwa itu tidak membuktikan bahawa KP akan mengalami nasib yang sama atau bahawa pemecatan sahaja menyebabkan konflik terdahulu. Namun, ia menunjukkan bahawa penyingkiran kepimpinan wilayah terpilih di kawasan bergolak pernah berlaku seiring dengan keterasingan politik yang lebih mendalam, bukannya kepulangan kepada kestabilan dalam masa singkat.

Kerajaan semasa menjanjikan penyelarasan keselamatan yang lebih baik. Hujah perlembagaannya masih perlu menjelaskan mengapa matlamat itu memerlukan institusi terpilih disingkirkan, bukti yang menyokong dakwaan terhadap PTI dan syarat yang membolehkan pemerintahan wilayah dikembalikan. Ini ialah perkara konkrit untuk Parlimen dan mahkamah, bukannya persoalan yang selesai hanya dengan mengisytiharkan campur tangan itu sementara.

Perkara Utama

• KP tertakluk kepada darurat Perkara 232 dan pemerintahan gabenor Perkara 234, dengan Gabenor Faisal Karim Kundi dibantu majlis 11 anggota.
• Tempoh darurat, had enam bulan berkaitan Perkara 234 dan kepulangan kabinet Afridi ialah isu undang-undang yang berasingan.
• Kerajaan mendakwa PTI mempunyai kaitan dengan TTP; PTI menafikan dakwaan itu dan merancang cabaran di mahkamah.
• Pegawai melaporkan 278 anggota PTI ditahan, manakala Afridi dan speaker dewan wilayah turut dilaporkan berada dalam tahanan.
• Jumlah keselamatan yang dilaporkan menunjukkan peningkatan 195.4 peratus, tetapi tempoh bertindih dan takrif yang tidak jelas mengehadkan perbandingan.
• Tiada tarikh tamat darurat, pendengaran mahkamah yang disahkan atau undian kelulusan Parlimen yang khusus ditetapkan.