24 resort di Sundarbans diarahkan tutup ketika pemilik memohon peraturan pelancongan yang jelas

Arahan penutupan meletakkan pelaburan pelancongan hutan dalam risiko

Jabatan Alam Sekitar Bangladesh mengarahkan 24 resort berhampiran Sundarbans di Khulna, Bagerhat dan Satkhira supaya menghentikan operasi, dengan alasan resort itu dibina tanpa kelulusan alam sekitar yang diwajibkan di kawasan sensitif ekologi. Premis yang dikenal pasti termasuk 18 di Khulna, dua di Bagerhat dan empat di Satkhira. Pemilik juga diarahkan merobohkan struktur mereka, walaupun laporan berbeza tentang sama ada semuanya diberi tempoh 30 hari atau sesetengahnya menghadapi tarikh akhir lebih singkat.

Pertikaian itu berpusat pada perniagaan yang kebanyakannya dibangunkan di luar sempadan hutan, di atas tanah yang menurut pemilik ialah milik persendirian. Banyak yang mula beroperasi dengan lesen perniagaan majlis kesatuan, namun lesen itu tidak memenuhi keperluan berasingan untuk kelulusan alam sekitar dan kebenaran pentadbiran daerah. Pemilik berkata mereka melaburkan jumlah yang besar sambil cuba mengharungi proses kelulusan yang tidak menyediakan laluan praktikal untuk lokasi mereka.

Khondkar Md Fazlul Haque, pengarah pejabat bahagian Khulna Jabatan Alam Sekitar, berkata jabatan itu bertindak selepas notis yang dikeluarkan tidak menerima maklum balas yang memuaskan.

"Pihak berkuasa resort telah disampaikan notis mengikut undang-undang. Oleh sebab tiada maklum balas yang memuaskan diterima, kami telah mengarahkan operasi mereka dihentikan," kata Khondkar Md Fazlul Haque.

Tindakan itu mempertembungkan dua gambaran berbeza tentang pelancongan di pinggir hutan. Pegawai menggambarkan pembinaan tanpa kelulusan, pencemaran dan akses tidak terkawal ke laluan air yang dilindungi. Usahawan pula menggambarkan ekonomi tempatan yang sedang berkembang dan menyokong pekerja, pengusaha bot serta pembekal makanan. Dakwaan tentang peluang pekerjaan mahupun tuntutan supaya peraturan diperjelas tidak menjawab sama ada setiap resort boleh kekal secara sah di lokasi masing-masing.

Jumlah dan tarikh akhir berbeza perlu diperjelas

Laporan peringkat wilayah menyenaraikan 24 resort dan menyatakan struktur perlu dirobohkan dalam tempoh 30 hari. Laporan lebih terperinci tentang tindakan di daerah Khulna menyebut 10 premis diberi tempoh 30 hari dan lapan lagi 15 hari. Perbezaan itu penting kerana 18 premis di bawah pejabat daerah Khulna hanya sebahagian daripada jumlah keseluruhan wilayah, iaitu 24.

Md Harun Or Rashid, penolong pengarah pejabat alam sekitar daerah Khulna, berkata tindakan pejabat itu meliputi Dhangmari, Kailashganj dan Banishanta. Beliau menjelaskan bahawa Chila, Baidyamari dan Chandpai terletak di Bagerhat, jadi pejabatnya tidak mempunyai maklumat mengenai resort di sana. Laporan berasingan menyebut notis melibatkan 23 resort dan kotej, bukannya 24. Tiada senarai yang diselaraskan untuk menjelaskan perbezaan itu.

Urutan peristiwa yang dilaporkan adalah seperti berikut:

• 30 September: Permohonan daripada resort yang sebelum ini telah diberi notis ditolak kerana dokumen yang diminta tidak dikemukakan. Lapan resort baharu secara berasingan diarahkan berpindah ke lokasi yang dibenarkan dalam tempoh tujuh hari.
• 4 Oktober: Arahan bertulis untuk menghentikan operasi dikeluarkan. Laporan terperinci Khulna menyatakan tempoh merobohkan struktur ialah 30 hari bagi 10 resort dan 15 hari bagi lapan resort.
• 6 Oktober 2026: Laporan bertarikh itu menghuraikan arahan di Khulna dan kemungkinan penguatkuasaan melalui mahkamah bergerak, pemotongan bekalan elektrik dan tindakan mahkamah.
• Selepas notis penutupan dikeluarkan: Laporan susulan menyebut pengiklanan masih diteruskan dan usahawan merayu campur tangan kerajaan.

Tarikh-tarikh itu perlu diteliti dengan berhati-hati. Kebanyakan laporan menyebut 30 September dan 4 Oktober tanpa menyatakan tahun, manakala satu laporan secara jelas bertarikh 6 Oktober 2026. Tindakan yang dilaporkan pada 4 Oktober juga berlaku sebelum tempoh tujuh hari yang bermula pada 30 September tamat. Percanggahan ini menghalang pengiraan tarikh akhir muktamad yang boleh dipercayai bagi setiap premis tanpa meneliti notis individu.

Resort mana yang terjejas?

Laporan Khulna secara konsisten menyenaraikan 18 resort, yang kebanyakannya terletak di upazila Dacope. Jumlah itu bersamaan tiga perempat daripada keseluruhan 24 resort di wilayah berkenaan. Bagerhat mempunyai dua premis dan Satkhira empat.

• Khulna: Aronyachhaya, Aronyabari, Keoraban, Mayaban, Gahon, The Forest Retreat, Nikunja Valley, La Silva Cottage, Bonbibi, Sundari, Irawati, Bonmali, Golkanon, Piyali, Mangrove, Janglabari, Bonobas dan Bonlota Eco Cottage.
• Bagerhat: Tiger Point dan Badaban.
• Satkhira: Barsha Resort, Sushilan Resort, Ocean Paradise dan satu lagi nama yang ditulis secara tidak konsisten sebagai Parishad dan Prasad Paradise.

Terdapat satu lagi isu tentang nama. Laporan mengenai permulaan industri itu menyebut sebuah resort bernama Tiger Point di Munshiganj, Satkhira, yang ditubuhkan oleh NGO Sushilon pada 2009. Senarai penutupan wilayah pula meletakkan Tiger Point di Bagerhat. Tidak dapat dipastikan sama ada kedua-duanya perniagaan berasingan dengan nama sama atau terdapat kesilapan lokasi. Ejaan beberapa nama resort juga berbeza antara laporan.

Seberapa pantas industri ini berkembang?

Pembangunan resort komersial berhampiran Sundarbans dikaitkan dengan 2009, apabila Sushilon membina penginapan di Munshiganj untuk mereka yang bekerja di hutan, penyelidik, wakil penderma dan pegawai kerajaan. Barsha Resort, milik NGO Barsa, menyusul pada 2011. Pada 2015, bantuan penderma menyokong 10 resort di Dacope. Daripada kumpulan itu, hanya Golkanon dilaporkan masih beroperasi.

Pengembangan terkini berlaku jauh lebih pantas. Kajian asas oleh dua profesor Universiti Khulna merekodkan tiga kotej eko di kawasan kajiannya pada 2018, tanpa pertambahan sehingga 2021. Menjelang 2023, kajian itu mengira 12 resort dengan 74 bilik dan ruang untuk 260 pelancong. Jumlah hartanah itu empat kali ganda berbanding 2018.

Anggaran kunjungan pelancong meningkat daripada kira-kira 370 pada 2018 kepada 7,562 pada 2023, iaitu sekitar 20 kali ganda. Kajian itu mengunjurkan 20 kotej akan mempunyai kapasiti untuk 560 pelancong menjelang akhir 2024, lebih dua kali ganda kapasiti pada 2023. Unjuran itu merangkumi lapan kotej baharu dengan 58 bilik dan penambahan 42 bilik lagi di tujuh premis sedia ada. Ini ialah ramalan, bukan pengesahan bahawa semua bilik telah siap dibina.

Laporan pada Jun 2024 secara berasingan mengira 14 resort yang telah beroperasi di Khulna dan Satkhira serta lapan yang sedang dibina. Laporan lain menyatakan jumlah keseluruhan sekurang-kurangnya 21 resort dan kotej yang beroperasi, dengan 10 lagi dalam pembinaan. Angka-angka ini merangkumi peringkat dan lokasi yang berbeza, maka tidak wajar dianggap sebagai satu bancian berterusan.

Lesen perniagaan bukan kebenaran alam sekitar

Kawasan sekitar dalam lingkungan 10 kilometer dari sempadan Sundarbans diisytiharkan sebagai kawasan sensitif ekologi pada 1999, menurut laporan. Kawasan sensitif ekologi ialah kawasan yang kepekaan alam sekitarnya memerlukan sekatan terhadap kegiatan yang merosakkan keadaan semula jadinya. Berada di luar sempadan hutan tidak dengan sendirinya mengecualikan sesuatu hartanah daripada sekatan itu.

Surat penutupan dilaporkan merujuk Akta Pemuliharaan Alam Sekitar Bangladesh 1995, yang dipinda pada 2010, serta peraturan berkaitan. Fazlul Haque menyatakan pendirian jabatan itu secara tegas.

"Tiada resort boleh beroperasi di kawasan sensitif alam sekitar," katanya.

Pemilik berhujah bahawa mereka mematuhi Dasar Pelancongan Kebangsaan 2010. Mereka merujuk perenggan 3.2.2, yang menyokong ekopelancongan mampan di sekitar Sundarbans dan mengenal pasti kemudahan seperti rumah persinggahan eko, menara tinjau dan laluan pejalan kaki, yang dibangunkan melalui penyelarasan dengan pihak berkuasa alam sekitar dan hutan. Hala tuju dasar itu bukan kelulusan alam sekitar atau kebenaran pembinaan bagi setiap premis.

Laporan turut menunjukkan perbezaan dalam penjelasan rasmi mengenai peraturan. Md Iqbal Hossain, yang dikenal pasti dalam laporan Jun 2024 sebagai pengarah alam sekitar Khulna, berkata garis panduan kawasan sensitif ekologi melarang pembinaan dalam lingkungan 10 kilometer di sekitarnya. Dalam laporan kemudian, penolong pengarah Khulna Parvez Ahmed berkata infrastruktur yang dibina mengikut undang-undang alam sekitar bukan satu kesalahan dengan sendirinya, tetapi pengusaha berkenaan gagal mematuhi peraturan dan menyebabkan kerosakan. Tiada keputusan undang-undang terperinci yang menetapkan laluan untuk resort terjejas mendapatkan kelulusan.

Kebimbangan pencemaran meliputi habitat ikan lumba-lumba

Kira-kira 10 resort dilaporkan terletak di tepi terusan Dhangmari, sebuah santuari ikan lumba-lumba yang diwartakan dan menjadi habitat ikan lumba-lumba Gangga serta Irrawaddy. Bot pelancong melalui terusan itu, kadangkala tanpa kebenaran, sementara laporan menyebut muzik yang kuat, generator, pencahayaan terang dan air sisa yang mengalir ke laluan air berhampiran.

Dakwaan lain membabitkan penebangan pokok, penambakan tanah lembap dan pembinaan di atas tanah persendirian serta tanah Lembaga Pembangunan Air Bangladesh. Laporan terdahulu menyebut kawasan air ditambak dengan pasir untuk sebuah resort dan sisa plastik dibakar. Beberapa struktur yang dipasarkan sebagai kotej eko dilaporkan mempunyai bahagian konkrit di sebalik bahan luaran seperti buluh, kayu dan daun palma golpata. Label eko sahaja tidak membuktikan prestasi alam sekitar premis berkenaan.

A J D M Hasanur Rahman, pegawai hutan bahagian Hutan Barat Sundarbans, berkata keupayaan Jabatan Hutan untuk melakukan pengusiran secara langsung adalah terhad kerana resort itu terletak betul-betul di luar sempadannya, di atas tanah persendirian. Namun, beliau menyifatkan kemasukan ke hutan tanpa kawalan, bunyi bising, pencahayaan semalaman dan sisa plastik sebagai ancaman kepada hidupan liar dan ekosistem.

Pemilik mempertikaikan sebahagian daripada dakwaan itu. Sudipta Gain, pemilik resort Bonlota dan Nikunja, berkata perniagaannya tidak menjalankan kegiatan yang memudaratkan hutan atau membawa tetamu masuk ke dalamnya. Laporan lain mendakwa sesetengah pengusaha masih meneruskan lawatan ke hutan semasa sekatan kemasukan dari Jun hingga Ogos. Dakwaan itu tidak sepatutnya dikenakan secara automatik terhadap setiap resort yang dinamakan, namun ia menjadikan akses bot dan tingkah laku pengunjung isu penguatkuasaan yang berasingan daripada kelulusan bangunan.

Pemilik menyebut pelaburan, cukai dan pekerjaan tempatan

Jubair Hira, pemilik Irawati dan Bonmali serta setiausaha penganjur persatuan pemilik resort, berkata beliau membelanjakan Tk 12.5 juta bagi setiap hartanah. Pelaburan di Irawati terkumpul selama empat tahun, manakala Bonmali berusia kurang daripada setahun. Beliau berkata sesetengah pemilik lain melaburkan Tk 20 juta hingga Tk 30 juta.

Hira menyebut caj lesen perniagaan sebanyak Tk 4,000 hingga Tk 5,000, bayaran Tk 58,000 ketika memohon kebenaran pentadbiran daerah, purata bayaran VAT bulanan Tk 20,000 dan cukai pendapatan tahunan. Angka-angka ini ialah menurut beliau. Pembayaran cukai dan yuran permohonan tidak membuktikan bahawa keperluan alam sekitar yang berasingan telah dipenuhi.

Beliau turut berkata kelulusan memerlukan lesen kebakaran dan alam sekitar. Menurut keterangannya, Perkhidmatan Bomba memberitahu pemilik bahawa lesen tidak dapat dikeluarkan di kawasan berkenaan, lalu mereka memasang peralatan memadam kebakaran di resort dan bilik. Beliau berkata pegawai alam sekitar memaklumkan bahawa kelulusan tidak dapat dikeluarkan dalam kawasan sensitif ekologi. Tiada penyelesaian yang didokumenkan bagi kedua-dua isu itu.

Hira mempersoalkan mengapa resort tidak boleh mendapat kelulusan sedangkan, menurut dakwaannya, kemudahan termasuk EPZ Mongla dan loji janakuasa terma Rampal terletak dalam zon 10 kilometer yang sama. Lokasi dan syarat kelulusan bagi kemudahan itu tidak dipastikan di sini, maka dakwaan tersebut tidak dapat membuktikan layanan undang-undang yang setara. Hujah ekonominya yang lebih luas ialah resort menyediakan pilihan selain mata pencarian yang bergantung pada hutan melalui pekerjaan dan pembelian daripada kedai serta petani tempatan.

Angka pekerjaan menunjukkan manfaat dan ketidakpastian

Surat terbuka kepada perdana menteri daripada Zakaria Hossain Shaon, setiausaha Persatuan Pemilik Resort Sundarbans dan pengarah urusan Janglabari Mangrove Resort, menyatakan 153 orang bekerja di resort sepanjang kira-kira 17 kilometer pinggir hutan, termasuk 135 penduduk tempatan. Berdasarkan angka itu, penduduk tempatan merangkumi kira-kira 88 peratus tenaga kerja.

Surat itu juga mengira 58 perniagaan kecil berkaitan, termasuk kedai, perkhidmatan bot, pengangkutan, pembekal makanan dan perniagaan ayam itik. Surat itu menyatakan sebahagian besar daripada kira-kira 7,300 penduduk di tiga wad dalam kesatuan Banishanta dan Kailashganj mempunyai kaitan secara langsung atau tidak langsung dengan pelancongan. Namun, surat itu tidak memberikan bilangan tepat penduduk yang terlibat atau penilaian pekerjaan bebas.

Angka tersebut berbeza skala daripada dakwaan Hira bahawa setiap resort memerlukan 20 hingga 25 pekerja tempatan. Angka itu mungkin merujuk kumpulan atau tempoh berbeza, tetapi perbezaannya tidak dijelaskan. Oleh itu, menggandakan anggaran beliau dengan jumlah keseluruhan 24 premis tidak akan menghasilkan jumlah pekerjaan wilayah yang boleh dipercayai.

Pemilikan juga penting ketika menilai pihak yang mendapat manfaat. Laporan terdahulu menyebut banyak kotej baharu sebagai pelaburan perniagaan pelancongan dari luar, kadangkala di atas tanah yang dipajak selama 15 hingga 20 tahun. Golkanon pula digambarkan sebagai model berbeza, dengan pendapatan yang memanfaatkan lapan keluarga tempatan yang bergantung pada hutan. Pekerjaan tempatan, pemilikan tempatan dan perkongsian pendapatan perniagaan ialah ukuran penyertaan komuniti yang berbeza.

Penguatkuasaan dan cadangan laluan kepada kawal selia

Pengiklanan di media sosial dan promosi diskaun dilaporkan masih diteruskan selepas notis penutupan dikeluarkan. Sesetengah iklan didakwa mempromosikan akses ke hutan tanpa kebenaran. Pengiklanan menunjukkan perniagaan masih mencari pelanggan, tetapi tidak membuktikan bahawa setiap resort yang disenaraikan masih beroperasi atau strukturnya belum dirobohkan.

Somen Maitra, penolong pengarah pejabat alam sekitar Satkhira, berkata empat resort di daerah itu telah beroperasi selama bertahun-tahun tanpa kelulusan sah atau kebenaran alam sekitar walaupun notis terdahulu telah dikeluarkan. Beliau berkata tindakan akan diambil melalui majistret eksekutif dan mahkamah bergerak. Di Khulna, notis yang dilaporkan turut memberi amaran tentang pemotongan bekalan elektrik dan tindakan mahkamah. Tiada pengesahan mengenai operasi penutupan di seluruh wilayah atau jumlah perobohan yang telah selesai.

Usahawan menuntut garis panduan ekopelancongan mampan, pusat sehenti bagi permohonan kelulusan, penyelarasan antara jabatan dan semakan sah terhadap pelaburan sedia ada. Rayuan mereka memohon laluan untuk beroperasi secara terkawal, bukannya mengesahkan bahawa arahan penutupan telah ditarik balik.

Dr Wasiul Islam, profesor di Jabatan Perhutanan dan Teknologi Kayu Universiti Khulna serta penyelidik pelancongan alam semula jadi, mencadangkan kesan terhadap hutan dinilai sebelum lokasi operasi resort ditentukan. Beliau juga menyeru supaya daya tampung pengunjung ditetapkan. Ini bermaksud menentukan jumlah pengunjung yang boleh ditampung sesuatu lokasi tanpa menyebabkan kerosakan alam sekitar yang tidak boleh diterima, bukannya menganggap bilangan bilik yang tersedia sebagai had pelancongan yang selamat.

Persatuan industri itu sendiri mengakui kelemahan. Imnul Islam, yang dikenal pasti dalam laporan terdahulu sebagai setiausaha agungnya, mengakui bahawa semua peraturan tidak dipatuhi dengan sewajarnya dan menyebut pengurusan sisa sebagai satu cabaran. Secara keseluruhan, cadangan itu menunjukkan keputusan perlu dibuat tentang lokasi, air sisa, akses bot dan had pengunjung. Tiada garis panduan yang diterima pakai, tarikh akhir kelulusan atau pendengaran yang dijadualkan dilaporkan.

Perkara Utama

• Laporan penutupan wilayah menyenaraikan 24 resort: 18 di Khulna, dua di Bagerhat dan empat di Satkhira.
• Laporan terperinci Khulna menetapkan tempoh 30 hari untuk 10 resort merobohkan struktur dan 15 hari bagi lapan resort, bukannya satu tarikh akhir seragam.
• Laporan berbeza tentang jumlah, beberapa nama premis dan kronologi notis.
• Satu kajian universiti mengira 12 resort pada 2023 berbanding tiga pada 2018, manakala anggaran kunjungan meningkat daripada 370 kepada 7,562.
• Pegawai menyebut ketiadaan kelulusan, pencemaran dan akses ke hutan tanpa kawalan. Pemilik mempertikaikan amalan yang memudaratkan dan menuntut proses kelulusan yang terkawal.
• Surat usahawan mendakwa resort menyediakan 153 pekerjaan, termasuk 135 untuk penduduk tempatan, serta menyokong 58 perniagaan kecil berkaitan.
• Tiada hasil penguatkuasaan wilayah yang disahkan, tarikh akhir muktamad yang diselaraskan atau laluan yang diluluskan untuk resort meneruskan operasi dilaporkan.