Ledakan Nikel di Maluku Utara: Kesihatan, Alam Sekitar dan Kos Kemanusiaan bagi Cita-cita Indonesia dalam Kenderaan Elektrik

Perlombongan Nikel di Maluku Utara: Pedang Bermata Dua

Maluku Utara, sebuah wilayah terpencil di timur Indonesia, telah menjadi pusat global perlombongan dan pemprosesan nikel. Seiring dengan lonjakan permintaan dunia terhadap kenderaan elektrik (EV) dan penyimpanan tenaga boleh baharu, permintaan terhadap nikel—komponen penting dalam bateri litium-ion—turut meningkat. Indonesia, yang kini merupakan pengeluar nikel terbesar di dunia, telah meletakkan Maluku Utara di tengah-tengah cita-cita perindustriannya. Namun, di sebalik janji pertumbuhan ekonomi dan teknologi hijau, krisis yang semakin meruncing sedang melanda masyarakat setempat, alam sekitar dan kesihatan awam.

Bagaimana Nikel Menggerakkan Peralihan Tenaga Global

Nikel penting dalam pembuatan bateri untuk kenderaan elektrik dan sistem penyimpanan tenaga boleh baharu. Ketika pengeluar kereta dan kerajaan di seluruh dunia mendorong peralihan daripada bahan api fosil, permintaan terhadap nikel melonjak. Indonesia membekalkan hampir separuh keperluan nikel dunia, dengan Maluku Utara sebagai salah satu daripada empat hab perlombongan utamanya. Taman Perindustrian Indonesia Weda Bay (IWIP), kompleks seluas 5,000 hektar di Halmahera Tengah, merupakan projek utama dalam usaha ini, yang menarik pelaburan asing berbilion-bilion dolar serta menempatkan kilang peleburan, lombong, pelabuhan laut dan lapangan terbang.

Namun, proses mengekstrak dan menapis nikel menggunakan banyak tenaga serta membebankan alam sekitar. Kebanyakan kilang peleburan di Indonesia, termasuk yang terdapat di IWIP, bergantung pada loji janakuasa arang batu, sekali gus menjejaskan matlamat iklim yang sepatutnya disokong oleh EV. Menurut Pusat Penyelidikan Tenaga dan Udara Bersih (CREA), kapasiti janakuasa arang batu khusus untuk kegunaan sendiri di Indonesia—loji yang dibina khusus untuk membekalkan tenaga kepada kompleks perindustrian—berkembang pesat, dengan Maluku Utara berada di barisan hadapan.

Krisis Kesihatan di Bawah Bayang-bayang Kilang Peleburan Nikel

Bagi penduduk yang tinggal berhampiran IWIP dan kemudahan nikel lain, kesannya dirasai serta-merta dan secara peribadi. Kampung seperti Gemaf dan Lelilef Sawai, yang suatu ketika dahulu dikelilingi hutan menghijau dan sungai yang bersih, kini berada di bawah bayang-bayang cerobong asap dan kawasan penyimpanan arang batu. Udara dipenuhi debu dan abu, manakala langit bercahaya merah pada waktu malam akibat pelepasan industri.

Stesya Tania, seorang ibu muda di Gemaf, menceritakan perjuangan hariannya untuk memastikan rumahnya bersih dan anak perempuannya sihat. Walaupun menyapu dua kali sehari, abu tetap menyelinap ke setiap sudut, sementara anak perempuannya, Putri, yang berusia empat tahun, mengalami masalah pernafasan kronik. Doktor telah mendiagnosisnya menghidap asma, keadaan yang semakin lazim dalam kalangan kanak-kanak setempat.

Asjuati Tawinella, ketua Pusat Kesihatan Lelilef, menjelaskan:

"Menurut data yang saya ada, kes jangkitan saluran pernafasan meningkat setiap tahun dan menduduki tempat pertama setiap tahun."

Data kesihatan daripada Pusat Kesihatan Lelilef menunjukkan gambaran yang membimbangkan: kes jangkitan saluran pernafasan akut meningkat daripada 351 kes pada 2018 kepada lebih 2,700 kes pada 2024. Di Lelilef Sawai sahaja, kes melonjak daripada 434 pada 2020 kepada lebih 10,000 pada 2023. Peratusan penduduk yang sakit di daerah Weda Utara dan Weda Tengah—masing-masing 43.4% dan 20.7%—jauh mengatasi purata wilayah dan negara.

Kanak-kanak dan warga emas paling mudah terjejas. Banyak keluarga, seperti keluarga Stesya, membelanjakan sebahagian besar pendapatan mereka untuk lawatan ke klinik dan ubat-ubatan. Bagi sesetengah keluarga, satu-satunya pilihan ialah memastikan anak-anak berada di dalam rumah, sekali gus mengehadkan pendedahan mereka kepada udara tercemar.

Pencemaran: Udara, Air dan Tanah

Krisis kesihatan ini berpunca daripada pelbagai bentuk pencemaran. Loji janakuasa arang batu mengeluarkan zarah halus (PM10 dan PM2.5), sulfur dioksida (SO2) dan nitrogen oksida (NOx)—yang semuanya diketahui menyebabkan penyakit pernafasan dan kardiovaskular. Kajian oleh Persatuan Pembebasan Rakyat dan Tindakan Ekologi (AEER) serta CREA mendapati paras zarah di sekitar IWIP kerap melebihi piawaian keselamatan Indonesia dan Eropah.

Namun, masalah ini bukan setakat pencemaran udara. Kajian oleh Yayasan Nexus3 dan Universiti Tadulako pada 2024 mendapati sampel darah pekerja dan penduduk di Gemaf dan Lelilef mengandungi merkuri dan arsenik pada paras yang jauh melebihi ambang selamat. Logam berat ini, yang dilepaskan semasa perlombongan dan peleburan, boleh menyebabkan kerosakan saraf, kanser dan gangguan perkembangan pada kanak-kanak.

Annisa Maharani, penyelidik Yayasan Nexus3, melaporkan:

"Daripada 61 sampel darah, 23 menunjukkan paras merkuri dan arsenik yang melebihi ambang selamat. Sembilan penduduk mempunyai kedua-dua bahan pencemar itu dalam tubuh mereka pada masa yang sama."

Sumber air turut tercemar. Sungai yang suatu ketika dahulu digunakan untuk minum, mandi dan menangkap ikan kini mengalir keruh berwarna perang akibat mendapan dan air larian industri. Di sesetengah kawasan, seperti kampung Kawasi di Pulau Obi, dokumen dalaman syarikat yang didedahkan oleh wartawan penyiasatan menunjukkan paras kromium heksavalen—karsinogen kuat—di mata air tempatan mencecah 19 kali ganda had undang-undang. Penduduk yang tidak mampu membeli air botol terus minum daripada sumber tercemar ini, sekali gus berisiko mengalami kesan kesihatan jangka panjang.

Kemerosotan Alam Sekitar: Penebangan Hutan dan Banjir

Perlombongan nikel di Maluku Utara berkait rapat dengan penebangan hutan. Untuk mengakses mendapan nikel cetek, syarikat membersihkan kawasan hutan tropika yang luas, memusnahkan habitat dan melepaskan gas rumah hijau. Imej satelit dan kajian oleh Climate Rights International serta Universiti California, Berkeley, menunjukkan lebih 5,300 hektar hutan telah musnah akibat perlombongan di Halmahera sahaja.

Penebangan hutan ini membawa kesan berantai. Tanpa litupan pokok, hakisan tanah meningkat, sungai dipenuhi kelodak dan banjir menjadi lebih kerap serta teruk. Antara 2020 hingga 2024, banjir setinggi lebih satu meter melanda kawasan perlombongan Weda Bay lebih daripada sedozen kali, menyebabkan ribuan penduduk kehilangan tempat tinggal. Tanah pertanian dan ladang terjejas atau musnah, sekali gus mengancam keselamatan makanan dan mata pencarian.

Ekosistem marin turut terjejas. Air panas dan sisa yang dilepaskan daripada kilang peleburan telah membunuh ikan dan mencemarkan perairan pantai, memaksa nelayan pergi lebih jauh untuk mendapatkan hasil tangkapan yang semakin berkurangan. Logam berat seperti nikel, kromium dan kuprum dikesan dalam sampel air dan ikan pada paras yang melebihi ambang keselamatan kerajaan, sekali gus menimbulkan kebimbangan terhadap keselamatan makanan dan kelangsungan jangka panjang perikanan tempatan.

Kesan Sosial dan Ekonomi: Siapa yang Mendapat Manfaat?

Walaupun berbilion-bilion dolar telah dilaburkan dan pertumbuhan ekonomi pesat dilaporkan di Maluku Utara—melebihi 23% pada suku kedua 2023—kemiskinan dan ketidaksamaan masih berterusan. Halmahera Tengah, lokasi IWIP, mempunyai salah satu kadar kemiskinan tertinggi di wilayah itu. Ramai penduduk tempatan, khususnya mereka yang tidak memiliki kemahiran khusus, tidak mendapat manfaat daripada ledakan perlombongan. Sebaliknya, mereka kehilangan mata pencarian tradisional dalam pertanian dan perikanan, dan kini berdepan kos sara hidup yang lebih tinggi akibat kemerosotan alam sekitar.

Pemerolehan tanah untuk perlombongan dibelenggu kontroversi. Masyarakat Orang Asal, seperti kaum Sawai dan O’Hongana Manyawa (Tobelo Dalam), menyaksikan hutan warisan dan kawasan perburuan mereka dibersihkan tanpa pampasan atau persetujuan sewajarnya. Laporan Climate Rights International dan pertubuhan bukan kerajaan lain mendokumentasikan kes rampasan tanah, intimidasi dan pampasan tidak mencukupi. Sesetengah masyarakat telah dipindahkan ke kampung dengan prasarana yang daif, lalu bergelut untuk menyesuaikan diri dengan cara hidup baharu.

Maklon Lobe, seorang petani Orang Asal Sawai, menceritakan:

"Tanah saya dikorek tanpa persetujuan dan saya ditekan supaya menjualnya pada harga rendah. Syarikat hanya membayar sebahagian dan mengambil selebihnya tanpa memberikan pampasan kepada saya."

Bagi O’Hongana Manyawa, yang budaya dan kelangsungan hidupnya berkait rapat dengan hutan, kehilangan ini mengancam kewujudan mereka. Apabila perlombongan menceroboh wilayah mereka, cara hidup tradisional mereka terancam, manakala usaha untuk memindahkan mereka sebahagian besarnya gagal.

Kos Ekonomi dan Kesihatan: Beban yang Semakin Berat

Kos kesihatan awam dan ekonomi akibat pencemaran industri nikel amat besar. Anggaran oleh CELIOS dan CREA menjangkakan bahawa menjelang 2025, kos rawatan penyakit berkaitan pencemaran di Maluku Utara akan mencecah IDR 8.5 trilion (kira-kira USD 491 juta), dan meningkat kepada IDR 12.3 trilion dalam dekad berikutnya. Tanpa kawalan alam sekitar yang lebih ketat, wilayah itu mungkin menyaksikan 5,000 kematian pramatang dan tambahan beban ekonomi sebanyak IDR 54 trilion menjelang 2030.

Di peringkat negara, jika Indonesia terus memperluas penggunaan janakuasa arang batu khusus untuk kegunaan industri tanpa menamatkan operasi loji lama atau menguatkuasakan piawaian yang lebih ketat, kesan kesihatan terkumpul boleh mengakibatkan 27,000 kematian tambahan dan kerugian ekonomi sebanyak IDR 330 trilion (USD 20 bilion) menjelang 2040.

Desakan untuk Pembaharuan: Bolehkah Indonesia Mengimbangi Pertumbuhan dan Kelestarian?

Ketika krisis semakin meruncing, pemimpin tempatan, pegawai kesihatan dan kumpulan masyarakat sivil menuntut tindakan segera. Saranan daripada penyelidik dan organisasi advokasi termasuk:

• Menghentikan pengeluaran permit baharu bagi kilang peleburan nikel dan loji janakuasa arang batu khusus untuk kegunaan sendiri sehingga tadbir urus alam sekitar bertambah baik
• Menyemak semula peraturan untuk menghentikan penggunaan arang batu secara berperingkat dan menggalakkan tenaga boleh baharu di kompleks perindustrian
• Menguatkuasakan kawalan pelepasan dan pencemaran yang lebih ketat, dengan pemantauan berkala terhadap kualiti udara dan air
• Memberikan pampasan yang adil dan mengadakan rundingan bermakna dengan masyarakat terjejas, khususnya masyarakat Orang Asal
• Melabur dalam prasarana dan akses penjagaan kesihatan bagi kawasan yang terjejas akibat pencemaran
• Memulihkan alam sekitar yang terjejas melalui penghutanan semula dan pemulihan kawasan tercemar

Tekanan terhadap pengeluar kereta dan pengeluar bateri global juga semakin meningkat agar mereka memastikan rantaian bekalan tidak menyumbang kepada kemusnahan alam sekitar atau pencabulan hak asasi manusia. Sesetengah syarikat, seperti Tesla, telah berjanji untuk tidak mendapatkan sumber nikel dari kawasan yang didiami masyarakat Orang Asal yang belum pernah dihubungi, tetapi pelaksanaannya masih terbatas.

Timotius Rafael, penyelidik AEER, menggesa:

"Penyahkarbonan mesti dilaksanakan dengan menghentikan operasi loji janakuasa arang batu dan beralih kepada tenaga boleh baharu, supaya kerosakan di Maluku Utara tidak bertambah buruk."

Ringkasan

• Industri nikel Maluku Utara penting bagi pertumbuhan ekonomi Indonesia dan rantaian bekalan EV global, tetapi kesannya terhadap masyarakat tempatan dan alam sekitar amat besar.
• Pencemaran udara dan air daripada loji janakuasa arang batu serta kilang peleburan telah menyebabkan peningkatan penyakit pernafasan, pencemaran logam berat dan masalah kesihatan lain.
• Penebangan hutan, banjir dan kehilangan mata pencarian tradisional telah menjejaskan keselamatan makanan serta meningkatkan kemiskinan dan ketidaksamaan.
• Masyarakat Orang Asal berdepan ancaman terhadap kelangsungan hidup akibat rampasan tanah dan kemerosotan alam sekitar.
• Kos kesihatan awam dan ekonomi dijangka meningkat dengan ketara tanpa pembaharuan segera dan peralihan kepada amalan perindustrian yang lebih bersih dan mampan.
• Pakar dan pejuang alam sekitar menggesa peraturan yang lebih ketat, peralihan kepada tenaga boleh baharu, pampasan yang adil dan akauntabiliti korporat yang lebih tinggi demi melindungi manusia dan planet ini.