Buli Maut di Sekolah Indonesia: Krisis Semakin Meruncing, Tindakan Segera Diperlukan

Buli Maut di Sekolah Indonesia: Krisis Semakin Meruncing, Tindakan Segera Diperlukan

Indonesia berdepan peningkatan membimbangkan kes buli maut di institusi pendidikannya, dari sekolah rendah hingga universiti. Kematian pelajar baru-baru ini yang mendapat perhatian meluas dan didakwa berpunca daripada buli telah mengejutkan negara serta mendedahkan masalah berakar umbi dalam persekitaran sekolah, sistem kawal selia dan sikap masyarakat terhadap keganasan. Artikel ini meneliti insiden tragis berkenaan, konteks lebih luas buli di Indonesia, tindak balas kerajaan dan keperluan mendesak untuk perubahan sistemik.

Kes Buli Maut Terkini: Tragedi yang Mencetuskan Kemarahan Negara

Pada Mei 2024, dua murid sekolah rendah—Khris Topel Butarbutar, lapan tahun, di Riau dan Muhammad Raja Afnan, 15 tahun, di Sulawesi Selatan—meninggal dunia selepas didakwa diserang rakan sebaya. Khris, murid darjah dua di Sekolah Rendah Negeri SDN 12 Buluh Rampai, dilaporkan berulang kali dibuli kerana agama dan etniknya. Selepas dipukul murid lebih tua, dia mengalami gejala teruk lalu meninggal dunia di hospital. Bapanya, Gimson Butarbutar, menceritakan:

Pada mulanya dia tidak memberitahu saya apa yang menyebabkan dia sakit, tetapi apabila saya bercakap dengan rakan-rakannya, mereka berkata dia telah dipukul oleh empat murid lebih tua kira-kira seminggu sebelumnya.

Kurang seminggu kemudian, Raja, murid darjah enam di Sekolah Rendah Negeri SDN Maccini Sawah di Makassar, meninggal dunia selepas lima hari dirawat di hospital. Keluarganya melaporkan terdapat lebam dan kesan melecur pada tubuhnya, dan Raja akhirnya mendedahkan bahawa dia diserang oleh dua murid sekolah rendah dan seorang murid sekolah menengah pertama. Kedua-dua kes sedang disiasat polis. Pihak berkuasa menyoal siasat ramai saksi dan menjalankan bedah siasat bagi menentukan punca sebenar kematian.

Insiden ini bukan kes terpencil. Pada Februari 2024, Bintang Balqis Maulana, 14 tahun, meninggal dunia selepas dipukul selama tiga hari oleh pelajar senior di sebuah sekolah berasrama Islam (pesantren) di Jawa Timur. Kes itu mencetuskan kemarahan di media sosial dan menonjolkan betapa terdedahnya pelajar kepada bahaya di institusi pendidikan sekular mahupun agama.

Buli Bukan Sekadar di Sekolah Rendah: Masalah Sistemik

Buli di Indonesia tidak terhad kepada kanak-kanak kecil atau sekolah awam. Kes maut dilaporkan di sekolah berasrama Islam, sekolah menengah pertama malah universiti. Pada Ogos 2024, kematian akibat bunuh diri seorang doktor pelatih berusia 30 tahun di Universiti Diponegoro di Semarang, Jawa Tengah, menarik perhatian kepada budaya buli dan ragging yang toksik dalam pendidikan tinggi. Menteri Kesihatan, Budi Gunadi Sadikin, mengakui:

Buli telah menjadi masalah berakar umbi di sekolah-sekolah perubatan di negara ini, kerana beliau menerima banyak laporan mengenai amalan sedemikian.

Tinjauan dalam kalangan doktor pelatih mendapati satu daripada lima mengalami kemurungan, manakala jumlah yang besar mempunyai pemikiran untuk membunuh diri. Hierarki ketat dan budaya senioriti dalam latihan perubatan sering membawa kepada penderaan lisan, beban kerja berlebihan dan eksploitasi kewangan doktor muda oleh doktor senior.

Bukti Statistik: Trend yang Semakin Buruk

Data daripada pelbagai sumber mengesahkan bahawa buli dan keganasan di sekolah Indonesia semakin meningkat:

• Rangkaian Pemantau Pendidikan Indonesia (JPPI) merekodkan 573 kes buli di sekolah dan sekolah berasrama Islam pada 2023, lebih dua kali ganda berbanding 285 kes yang dilaporkan pada 2022.
• Suruhanjaya Perlindungan Kanak-kanak Indonesia (KPAI) melaporkan bahawa kira-kira 21,000 kanak-kanak menjadi mangsa keganasan pada 2024, peningkatan 34 peratus berbanding tahun sebelumnya. Daripada jumlah itu, 17 peratus berlaku di institusi pendidikan, dengan 9 peratus melibatkan buli oleh rakan sebaya.
• Tinjauan Program Penilaian Pelajar Antarabangsa (PISA) 2018 mendapati 41 peratus pelajar Indonesia melaporkan dibuli sekurang-kurangnya beberapa kali sebulan—hampir dua kali ganda purata 23 peratus di negara OECD.
• Persekutuan Kesatuan Guru Indonesia (FSGI) mencatatkan 30 kes buli pada 2023, meningkat daripada 21 kes pada 2022. Kes maut dilaporkan di peringkat sekolah rendah dan sekolah menengah pertama.

Angka ini berkemungkinan tidak menggambarkan skala sebenar masalah kerana banyak kes tidak dilaporkan akibat rasa takut, stigma atau kurang kepercayaan terhadap pihak berkuasa.

Mengapa Buli Begitu Berleluasa di Sekolah Indonesia?

Pakar menyatakan gabungan faktor budaya, institusi dan sistemik menyumbang kepada kadar buli dan keganasan yang tinggi di sekolah Indonesia:

• Ketidakseimbangan Kuasa: Banyak kes buli melibatkan pelajar lebih tua atau lebih berkuasa menyasarkan rakan sebaya yang lebih muda atau lebih terdedah. Ketidakseimbangan kuasa ini sering diperkukuh oleh hierarki sekolah dan kurangnya pengawasan berkesan.
• Dinamika Keluarga dan Sosial: Persekitaran keluarga yang tidak berfungsi, gaya keibubapaan autoritarian atau terlalu permisif, serta pendedahan kepada keganasan rumah tangga boleh meningkatkan risiko kanak-kanak menjadi pembuli atau mangsa. Pengalaman traumatik seperti kehilangan ibu bapa atau perceraian turut memainkan peranan.
• Budaya Sekolah dan Sikap Guru: Sesetengah guru dan pentadbir sekolah gagal memahami keseriusan buli, menganggapnya sebagai usikan tidak berbahaya atau menyalahkan mangsa atas nasib yang menimpanya. Dalam sesetengah kes, guru sendiri menjadi pelaku keganasan, seperti yang terlihat dalam insiden maut melibatkan hukuman keterlaluan.
• Sekolah Agama dan Asrama: Sekolah berasrama Islam (pesantren) menjadi lokasi beberapa kes buli maut. Kekurangan pengawasan, institusi tidak berdaftar dan keengganan pihak berkuasa untuk campur tangan dalam persekitaran agama menyumbang kepada budaya tidak dihukum.
• Halangan untuk Membuat Laporan: Mangsa sering takut akan tindakan balas atau terlalu malu untuk bersuara. Kajian 2022 mendapati hanya 13.54 peratus pelajar yang mengalami buli berasa cukup berani untuk melaporkannya.

Kesan Psikologi dan Sosial Buli

Kesan buli jauh melangkaui kecederaan fizikal. Mangsa sering mengalami kemurungan, keresahan, keyakinan diri yang rendah dan pengasingan sosial. Dalam kes yang teruk, buli boleh membawa kepada bunuh diri atau trauma psikologi jangka panjang. Pelaku juga mungkin bergelut dengan rasa tidak yakin, masalah keluarga atau kesakitan emosi sendiri, lalu menjadikan buli sebagai cara tersasar untuk menegaskan kawalan atau mencari pengiktirafan.

Teori ekologi Bronfenbrenner menjelaskan bagaimana persekitaran kanak-kanak—termasuk keluarga, sekolah dan kumpulan rakan sebaya—membentuk tingkah laku mereka. Sistem keluarga yang tidak berfungsi, kurang komunikasi dan ketiadaan sokongan emosi semuanya boleh menyumbang kepada perkembangan tingkah laku buli, dalam kalangan pelaku mahupun mangsa.

Tindak Balas Kerajaan: Peraturan dan Keterbatasannya

Susulan peningkatan keganasan, kerajaan Indonesia memperkenalkan beberapa peraturan untuk mencegah buli di sekolah. Pada 2023, Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Penyelidikan dan Teknologi mewajibkan penubuhan Pasukan Pencegahan dan Pengendalian Keganasan (TPPK) di semua institusi pendidikan. Pasukan ini sepatutnya melindungi pelajar, menyiasat insiden dan memberikan sokongan kepada mangsa.

Namun, pelaksanaannya tidak konsisten dan sering tidak berkesan. Banyak sekolah belum menubuhkan TPPK, manakala pasukan yang ada sering tidak aktif kecuali selepas kes yang mendapat perhatian meluas berlaku. Pakar pendidikan Anggi Afriansyah dari Agensi Penyelidikan dan Inovasi Nasional (BRIN) berkata:

Banyak sekolah belum menubuhkan TPPK. Pada masa yang sama, banyak TPPK yang ditubuhkan di sekolah tidak berkesan dalam mencegah keganasan di sekolah kerana hanya aktif apabila kes buli berlaku.

Guru sering tidak mendapat latihan untuk mengenal pasti tanda awal buli atau campur tangan dengan sewajarnya. Ada yang masih menganggap buli sebagai tingkah laku biasa kanak-kanak atau menyalahkan mangsa atas apa yang menimpanya. Keluasan dan kepelbagaian Indonesia, dengan pelbagai budaya dan kawasan terpencil, turut menyukarkan pelaksanaan dasar antipembulian secara konsisten.

Buli di Pendidikan Tinggi: Krisis di Sekolah Perubatan

Masalah buli tidak terhad kepada sekolah rendah dan menengah. Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, beberapa kes maut dilaporkan dari sekolah perubatan dan program residensi di Indonesia. Kematian Dr Aulia Risma Lestari, doktor muda di Universiti Diponegoro, serta kes terdahulu seperti Albertus Berfan di Universiti Airlangga, mendedahkan budaya ragging, penderaan lisan dan eksploitasi kewangan yang toksik dalam latihan perubatan.

Tinjauan Kementerian Kesihatan mendapati lebih 22 peratus doktor pelatih mengalami kemurungan, manakala jumlah yang besar terfikir untuk membunuh diri. Struktur hierarki pendidikan perubatan, ditambah waktu kerja yang panjang dan tekanan kewangan, mewujudkan persekitaran yang menormalkan buli dan membuatkan mangsa keberatan untuk bersuara.

Menteri Kesihatan Budi Gunadi Sadikin menggesa agar budaya senioriti yang toksik ditamatkan dan berjanji mengambil tindakan tegas terhadap pembuli. Kementerian itu juga melancarkan pusat panggilan untuk menerima laporan buli dan mengambil tindakan tatatertib terhadap berpuluh-puluh pelaku. Namun, pakar menegaskan bahawa perubahan sebenar memerlukan ketelusan, pengakuan terhadap masalah dan perubahan budaya institusi.

Peranan Guru dan Kakitangan Sekolah: Sebahagian daripada Penyelesaian atau Masalah?

Guru dan kakitangan sekolah memainkan peranan penting dalam sama ada membiarkan buli berterusan atau mencegahnya. Dalam beberapa kes tragis, guru sendiri menjadi pelaku keganasan maut. Sebagai contoh, seorang pelajar berusia 14 tahun di Sumatera Utara meninggal dunia selepas dipaksa melakukan 100 lompatan cangkung sebagai hukuman, manakala seorang pelajar pesantren berusia 13 tahun di Blitar meninggal dunia selepas dipukul guru menggunakan papan kayu.

Pakar berpendapat bahawa ramai guru mengalami tekanan besar akibat beban kerja yang berat, gaji rendah dan ketidakjaminan pekerjaan. Walaupun perkara ini tidak menghalalkan keganasan, ia menunjukkan perlunya sokongan lebih baik dan sumber kesihatan mental untuk pendidik. Retno Listyarti, ketua lembaga penasihat FSGI, berkata:

Undang-undang jelas melarang keganasan terhadap kanak-kanak, tetapi ia terus berlaku kerana masalahnya terletak pada mentaliti. Ramai dalam kalangan [guru-guru ini] pernah menjadi mangsa keganasan semasa membesar, tetapi mereka tidak menyedari bahawa perkara ini satu masalah.

Pemeriksaan kesihatan mental berkala untuk guru, saluran pelaporan yang jelas bagi pelajar dan latihan berterusan dalam pencegahan keganasan merupakan langkah penting ke arah sekolah yang lebih selamat.

Penglibatan Masyarakat dan Keluarga: Membina Budaya Empati dan Pencegahan

Menangani buli memerlukan pendekatan menyeluruh yang melibatkan keluarga, sekolah, masyarakat dan kerajaan. Ibu bapa perlu menggalakkan komunikasi terbuka dengan anak-anak, memupuk nilai moral dan memantau pergaulan mereka. Sekolah perlu melaksanakan dasar antipembulian yang tegas, mendidik pelajar serta kakitangan tentang bahaya buli, dan mewujudkan persekitaran yang menyokong mangsa.

Pembimbing rakan sebaya—pelajar yang dilatih untuk menyokong rakan sekelas—boleh memainkan peranan penting dalam memberikan sokongan emosi dan meningkatkan kesedaran. Pertubuhan masyarakat dan media juga bertanggungjawab mencabar normalisasi keganasan serta menggalakkan budaya empati dan hormat-menghormati.

Apa yang Perlu Berubah? Saranan untuk Masa Depan

Pakar dan pejuang hak kanak-kanak menggesa pelbagai langkah untuk menangani krisis buli maut di sekolah Indonesia:

• Penguatkuasaan Peraturan yang Lebih Tegas: Pastikan semua sekolah, termasuk institusi agama dan berasrama, mematuhi dasar antipembulian serta menubuhkan pasukan pencegahan yang berkesan.
• Latihan dan Sokongan untuk Guru: Berikan latihan berkala kepada guru untuk mengenal pasti dan menangani buli, serta sediakan sumber kesihatan mental bagi mengurangkan tekanan dan mencegah keganasan.
• Pelaporan Telus dan Akauntabiliti: Wujudkan saluran yang selamat dan mudah diakses oleh pelajar serta ibu bapa untuk melaporkan buli, dan pastikan individu serta institusi bertanggungjawab atas kegagalan melindungi kanak-kanak.
• Pendidikan Masyarakat: Lancarkan kempen awam untuk meningkatkan kesedaran tentang bahaya buli dan kepentingan empati, hormat-menghormati serta menolak keganasan.
• Penyelidikan dan Pengumpulan Data: Laburkan dana dalam penyelidikan untuk memahami dengan lebih baik kelaziman, punca dan kesan buli, serta gunakan data untuk membentuk dasar dan amalan.

Kesimpulan

• Kes buli maut di sekolah Indonesia meningkat, dengan kematian pelajar baru-baru ini di institusi sekular dan agama mencetuskan kebimbangan negara.
• Buli ialah masalah sistemik yang menjejaskan semua peringkat pendidikan, termasuk universiti dan sekolah perubatan.
• Bukti statistik menunjukkan peningkatan mendadak dalam kes yang dilaporkan, namun banyak insiden masih tersembunyi akibat rasa takut dan stigma.
• Faktor budaya, institusi dan keluarga menyumbang kepada berleluasanya buli, manakala mangsa dan pelaku sering mengalami trauma psikologi.
• Peraturan kerajaan sudah tersedia tetapi penguatkuasaannya tidak konsisten, dan banyak sekolah tidak mempunyai mekanisme pencegahan serta tindak balas yang berkesan.
• Guru dan kakitangan sekolah memerlukan latihan dan sokongan lebih baik untuk mengenal pasti serta menangani buli, dan kesihatan mental mereka sendiri perlu diberi keutamaan.
• Penyelesaian menyeluruh yang melibatkan keluarga, masyarakat dan kerajaan penting untuk mewujudkan persekitaran pembelajaran yang selamat dan menyokong semua kanak-kanak.
• Tindakan segera diperlukan untuk memutuskan kitaran keganasan dan memastikan sekolah Indonesia memenuhi janjinya sebagai tempat pembelajaran, perkembangan dan keselamatan.