Akta Antikeganasan Bangladesh dan Kehilangan Paksa: Penyalahgunaan Keadilan Secara Sistematik

Pengenalan: Penggunaan Undang-undang Antikeganasan sebagai Senjata di Bangladesh

Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, Bangladesh mendapat perhatian dan penelitian rapi daripada pemerhati dalam dan luar negara berhubung penggunaan undang-undang antikeganasan, khususnya Akta Antikeganasan 2009. Sebuah suruhanjaya siasatan yang ditubuhkan selepas kejatuhan kerajaan Sheikh Hasina pada Ogos 2024 mendedahkan satu pola yang membimbangkan: Akta Antikeganasan disalahgunakan secara sistematik untuk mendakwa mangsa kehilangan paksa, sering kali sebagai alat untuk menekan perbezaan pendapat politik dan membungkam suara pembangkang. Artikel ini meneliti dapatan suruhanjaya, mekanisme penyalahgunaan, peranan agensi keselamatan serta implikasi lebih luas terhadap hak asasi manusia dan kedaulatan undang-undang di Bangladesh.

Bagaimana Akta Antikeganasan Menjadi Alat Penindasan

Akta Antikeganasan yang digubal pada 2009 bertujuan memberikan pihak berkuasa Bangladesh kuasa undang-undang yang mantap untuk menangani ancaman keganasan sebenar. Namun, laporan interim kedua suruhanjaya yang dikemukakan pada Jun 2024 mendapati undang-undang itu paling kerap digunakan bukan terhadap pengganas, tetapi terhadap individu yang diculik secara paksa oleh pasukan negara. Daripada 309 mangsa kehilangan paksa yang dianalisis, 198 didakwa di bawah Akta Antikeganasan—jauh lebih ramai berbanding di bawah mana-mana undang-undang lain. Undang-undang lain seperti Akta Bahan Letupan, Akta Senjata Api, Akta Teknologi Maklumat dan Komunikasi, Akta Keselamatan Digital dan Akta Kuasa Khas turut digunakan, tetapi pada skala yang lebih kecil.

Analisis suruhanjaya mendedahkan pola jenayah sistemik, yang sering dilakukan tanpa bukti khusus terhadap individu. Takrif undang-undang yang luas dan kabur membolehkan pihak berkuasa menggambarkan lawan politik, aktivis dan pengkritik sebagai ancaman terhadap keselamatan negara, sekali gus menghalalkan penahanan dan pendakwaan mereka atas nama usaha memerangi keganasan.

Konteks Politik dan Masa Pendakwaan

Antara dapatan yang paling ketara ialah kaitan antara peristiwa politik dengan pemfailan kes antikeganasan. Peningkatan kes pendakwaan bertepatan dengan tempoh pergolakan politik yang memuncak, seperti pilihan raya umum 2018, bantahan besar-besaran terhadap pemimpin asing dan mobilisasi pembangkang. Sebagai contoh, jumlah kes meningkat ketara pada 2018, seiring dengan tindakan keras terhadap parti pembangkang. Pada 2022, peningkatan kegiatan Parti Nasionalis Bangladesh (BNP) dan Jamaat-e-Islami mendorong pemfailan kes secara berterusan, manakala kes pada 2021 mencerminkan tindak balas kerajaan terhadap bantahan berhubung lawatan Perdana Menteri India Narendra Modi.

Sebaliknya, apabila kegiatan pembangkang beralih kepada pertembungan langsung di jalanan pada 2023, tuduhan antikeganasan kurang digunakan dan jumlah kes baharu menurun. Selepas pilihan raya umum 2024, pemfailan kes merosot lagi apabila kegiatan politik berkurangan. Turun naik ini menunjukkan bahawa penggunaan undang-undang antikeganasan sama sekali tidak berkecuali; sebaliknya, penggunaannya berkait rapat dengan usaha kerajaan menekan perbezaan pendapat dalam tempoh yang sensitif dari segi politik.

Mekanisme Penyalahgunaan: Paksaan, Rekaan Kes dan Keterlibatan Kehakiman

Laporan suruhanjaya memperincikan pelbagai amalan paksaan yang digunakan untuk mendapatkan pengakuan dan mereka-reka kes terhadap mangsa kehilangan paksa. Mangsa sering ditahan di pusat tahanan rahsia, diseksa dan diugut akan dicederakan lagi melainkan mereka menandatangani kenyataan pengakuan yang ditentukan oleh penculik mereka. Kenyataan ini, yang dikenali sebagai pengakuan Seksyen 164, kemudian dikemukakan kepada majistret sebagai pengakuan bersalah secara sukarela.

Pengakuan Paksa dan Ketiadaan Perlindungan Undang-undang

Keterangan yang dikumpulkan suruhanjaya menunjukkan pola yang konsisten dan amat membimbangkan: mangsa dipaksa menghafal skrip yang ditulis pegawai penguat kuasa undang-undang, berlatih dalam keadaan tertekan, kemudian membacakannya di mahkamah. Ramai dinafikan akses kepada peguam, manakala majistret kerap gagal memastikan sama ada pengakuan dibuat secara sukarela. Dalam sesetengah kes, mangsa dipaksa bercakap di hadapan penyeksa mereka tanpa peluang untuk berbincang secara tertutup dengan majistret.

Seorang mangsa berusia 19 tahun menceritakan bahawa dia ditahan di penjara rahsia selama lebih sebulan oleh Unit Pencegahan Keganasan dan Jenayah Rentas Negara (CTTC) pada 2020. Dia dipaksa berlatih mengulang pengakuannya berkali-kali dan, walaupun memberitahu majistret bahawa dia telah dipukul serta dipaksa mengaku, kenyataan itu tetap direkodkan terhadapnya. Seorang lagi mangsa, yang dihilangkan selama setahun oleh Direktorat Jeneral Perisikan Angkatan (DGFI) dan Batalion Tindakan Pantas (RAB), dibawa ke mahkamah dalam keadaan baru dicukur dan berpakaian bersih untuk menampakkan keadaan seperti biasa, sedangkan penderitaan yang dialaminya diketepikan.

Tunggakan Kes Kehakiman dan Pembebasan Beramai-ramai

Suruhanjaya mendapati pengendalian kes antikeganasan oleh sistem kehakiman dipengaruhi tekanan pentadbiran dan bukannya kekuatan bukti. Kes yang hampir mencapai tempoh lima tahun sering diselesaikan secara pukal bagi mengelakkan tanggapan bahawa tunggakan kes semakin bertambah, dan kebanyakannya berakhir dengan pembebasan. Daripada 794 kes yang diselesaikan antara 2017 hingga 2024, hanya 52 berakhir dengan sabitan—kadar sabitan cuma 7 peratus. Kadar yang amat rendah ini menunjukkan bahawa banyak kes tidak mempunyai asas pendakwaan sejak awal lagi, sekali gus menimbulkan persoalan serius tentang piawaian yang digunakan untuk memulakan pendakwaan.

Peranan Agensi Keselamatan dalam Kehilangan Paksa

Siasatan suruhanjaya mengenal pasti beberapa agensi negara sebagai pelaku utama kehilangan paksa: Polis Bangladesh (termasuk Cawangan Detektif dan Cawangan Khas), Batalion Tindakan Pantas (RAB), Unit Pencegahan Keganasan dan Jenayah Rentas Negara (CTTC), DGFI, Perisikan Keselamatan Negara (NSI) dan Pengawal Sempadan Bangladesh (BGB). Setiap agensi memainkan peranan tersendiri dalam jentera penindasan, sering beroperasi melampaui bidang kuasa undang-undang masing-masing dan dengan akauntabiliti yang minimum.

Batalion Tindakan Pantas (RAB): Daripada Membanteras Keganasan kepada Skuad Pembunuh Politik

RAB pada asalnya ditubuhkan untuk membanteras jenayah berat dan keganasan, tetapi dengan cepat sinonim dengan pencabulan hak asasi manusia, termasuk pembunuhan di luar proses kehakiman, penyeksaan dan kehilangan paksa. Suruhanjaya mendokumenkan ratusan kes yang melibatkan RAB, dengan mangsa sering ditemukan mati atau terus hilang. Bahagian risikan RAB menjalankan operasi sulit dan menahan individu di lokasi rahsia seperti sel Pasukan Petugas untuk Soal Siasat (TFI) yang terkenal, tempat tahanan diseksa tanpa henti.

Penelitian antarabangsa meningkat selepas Amerika Syarikat mengenakan sekatan terhadap RAB dan para komandernya pada 2021 atas alasan pencabulan hak asasi manusia yang teruk. Walaupun langkah itu diambil, rekod penyalahgunaan RAB terus menjejaskan kepercayaan orang ramai terhadap penguatkuasaan undang-undang dan menjadi penghalang besar kepada reformasi demokratik.

Polis dan Cawangan Detektif: Dipolitikkan dan Kebal daripada Hukuman

Polis Bangladesh, khususnya Cawangan Detektifnya, didapati memainkan peranan utama dalam kehilangan paksa, terutama ketika pergolakan politik. Polis semakin dipolitikkan dan berfungsi sebagai pelaksana dasar kerajaan, bukannya institusi berkecuali. Mangsa termasuk aktivis politik, pelajar, guru, ahli perniagaan dan pengkritik kerajaan. Penyeksaan dalam tahanan berleluasa, manakala pembunuhan di luar proses kehakiman—yang sering dilabel sebagai insiden “tembak silang”—menjadi ciri utama operasi polis.

CTTC dan DGFI: Agensi Risikan sebagai Alat Penindasan

CTTC, yang ditubuhkan pada 2016, dan DGFI, agensi risikan tentera utama Bangladesh, kedua-duanya dikaitkan dengan kehilangan paksa, penyeksaan dan penahanan sewenang-wenangnya. Suruhanjaya mendapati agensi-agensi ini sering mengendalikan pusat tahanan rahsia, seperti “Aynaghor” (Rumah Cermin) yang terkenal, tempat tahanan ditahan tanpa hubungan dengan dunia luar dan didera dengan kejam. Ketiadaan pengawasan dan penglibatan agensi-agensi ini yang semakin meluas dalam urusan awam menyumbang kepada budaya bebas daripada hukuman serta kemerosotan tadbir urus demokratik.

NSI dan BGB: Pengawasan dan Penculikan Merentas Sempadan

NSI, agensi risikan awam utama Bangladesh, dan BGB, yang bertanggungjawab menjaga keselamatan sempadan, turut dikaitkan dengan kehilangan paksa. NSI dituduh memantau dan menekan pembangkang politik, masyarakat sivil serta wartawan, sering kali tanpa pengawasan undang-undang. BGB pula dikaitkan dengan pemindahan paksa merentas sempadan; sesetengah mangsa diserahkan kepada agensi keselamatan asing, sekali gus menyukarkan usaha memastikan akauntabiliti.

Pusat Tahanan Rahsia: Infrastruktur Penyalahgunaan

Suruhanjaya mengenal pasti sekurang-kurangnya 16 pusat tahanan rahsia di seluruh Bangladesh, termasuk kemudahan di Dhaka, Chattogram, Narayanganj, Rajshahi dan bandar-bandar lain. Pusat-pusat ini, yang sering terletak dalam kompleks polis atau agensi risikan, digunakan untuk menahan mangsa tanpa hubungan dengan dunia luar selama beberapa minggu atau bulan. Kaedah penyeksaan termasuk merendam mangsa dalam air, renjatan elektrik, menggantung mangsa secara terbalik dan penderaan psikologi. Kewujudan pusat-pusat ini menegaskan sifat sistematik kehilangan paksa serta keterlibatan pelbagai agensi negara.

Kesan terhadap Mangsa dan Keluarga

Kos kemanusiaan akibat penyalahgunaan ini amat besar. Mangsa kehilangan paksa mengalami penyeksaan, trauma psikologi dan stigma apabila dilabel sebagai pengganas atau penjenayah. Ramai menjadi sasaran kerana menyuarakan perbezaan pendapat dalam talian, menyertai bantahan atau sekadar mempunyai kaitan dengan parti pembangkang. Keluarga bukan sahaja menanggung derita kerana tidak mengetahui nasib orang tersayang, malah turut memikul beban kewangan yang besar; purata kos guaman mencecah Tk 7 lakh bagi setiap kes.

Sesetengah mangsa tidak pernah pulang; yang lain dibebaskan tetapi dibungkam oleh ketakutan. Suruhanjaya mengesahkan dan meneliti lebih 1,350 kes kehilangan paksa, dengan sekurang-kurangnya 345 individu masih hilang. Ketiadaan keadilan dan akauntabiliti menyebabkan keluarga terus hidup dalam ketidakpastian dan kesedihan yang berpanjangan.

Tindak Balas Antarabangsa dan Desakan untuk Reformasi

Organisasi hak asasi manusia antarabangsa, termasuk Human Rights Watch, Amnesty International dan Persekutuan Antarabangsa untuk Hak Asasi Manusia (FIDH), berulang kali mengecam penggunaan undang-undang antikeganasan oleh Bangladesh untuk membungkam perbezaan pendapat dan melakukan kehilangan paksa. Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu serta kerajaan negara penderma menggesa siasatan bebas, pembubaran unit yang melakukan penyalahgunaan seperti RAB, dan reformasi menyeluruh untuk memulihkan kedaulatan undang-undang.

Perkembangan Politik Terkini dan Perubahan Perundangan

Selepas penyingkiran kerajaan Hasina, pentadbiran interim yang diketuai pemenang Nobel Muhammad Yunus berikrar untuk memulihkan prinsip demokrasi dan menghormati hak asasi manusia. Namun, inisiatif perundangan terkini, termasuk larangan sementara terhadap Liga Awami dan pindaan kepada Akta Antikeganasan, mengundang kritikan kerana mencerminkan taktik penindasan rejim terdahulu. Human Rights Watch dan kumpulan lain memberi amaran bahawa langkah-langkah ini berisiko menjejaskan kebebasan asasi dan gagal membawa keadilan bagi penyalahgunaan lampau.

Suruhanjaya siasatan kehilangan paksa telah merekodkan lebih 1,676 aduan. Dapatan awalnya menggambarkan adanya “rancangan sistematik” di sebalik kehilangan tersebut, yang kebanyakannya menyasarkan lawan politik. Suruhanjaya menggesa reformasi segera, termasuk penubuhan mekanisme pengawasan bebas, pendakwaan terhadap pelaku dan sokongan kepada keluarga mangsa.

Implikasi Lebih Luas: Kemerosotan Ruang Sivik dan Kedaulatan Undang-undang

Penyalahgunaan Akta Antikeganasan dan amalan kehilangan paksa telah menimbulkan kesan gentar terhadap ruang sivik di Bangladesh. Wartawan, pembela hak asasi manusia dan rakyat biasa berdepan gangguan, pengawasan serta keganasan kerana bersuara menentang penyalahgunaan kuasa kerajaan. Undang-undang seperti Akta Keselamatan Digital dan Akta Keselamatan Siber digunakan untuk menjadikan perbezaan pendapat dalam talian sebagai kesalahan jenayah dan menyekat kebebasan bersuara.

Walaupun sekatan antarabangsa dan usaha advokasi dilaksanakan, penyalahgunaan terus berlaku, dengan pasukan keselamatan sering bertindak tanpa dikenakan hukuman. Ketiadaan akauntabiliti telah menghakis kepercayaan orang ramai terhadap institusi serta menjejaskan asas demokrasi dan kedaulatan undang-undang.

Ringkasan

• Akta Antikeganasan 2009 disalahgunakan secara sistematik oleh pihak berkuasa Bangladesh untuk mendakwa mangsa kehilangan paksa, terutamanya lawan politik dan mereka yang menyuarakan perbezaan pendapat.
• Agensi negara termasuk polis, RAB, CTTC, DGFI, NSI dan BGB dikaitkan dengan pencabulan hak asasi manusia yang meluas, termasuk penyeksaan, penahanan rahsia dan pembunuhan di luar proses kehakiman.
• Pengakuan sering diperoleh di bawah paksaan, dengan keterlibatan pihak kehakiman serta ketiadaan perlindungan undang-undang bagi mangsa.
• Masa dan jumlah pendakwaan berkait rapat dengan peristiwa politik, menunjukkan undang-undang antikeganasan digunakan sebagai alat penindasan dan bukannya langkah keselamatan yang tulen.
• Organisasi antarabangsa menggesa siasatan bebas, pembubaran unit yang melakukan penyalahgunaan serta reformasi undang-undang dan institusi secara menyeluruh.
• Perubahan perundangan terkini oleh kerajaan interim menimbulkan kebimbangan bahawa taktik penindasan akan berterusan, meskipun reformasi demokratik telah dijanjikan.
• Ketiadaan akauntabiliti dan keadilan yang berterusan bagi mangsa kehilangan paksa terus menjejaskan hak asasi manusia dan kedaulatan undang-undang di Bangladesh.