Bangladesh Meluluskan Dasar Tenaga Boleh Baharu yang Ambisius di Tengah-tengah Desakan agar Pelan Hala Tuju Lebih Jelas

Bangladesh Meluluskan Dasar Tenaga Boleh Baharu yang Ambisius di Tengah-tengah Desakan agar Pelan Hala Tuju Lebih Jelas

Bangladesh secara rasmi meluluskan Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 yang baharu, iaitu kemas kini penting kepada kerangka berusia 17 tahun yang bertujuan mengubah landskap tenaga negara itu secara drastik. Dasar tersebut, yang mendapat persetujuan Majlis Penasihat, menetapkan sasaran ambisius untuk menjana sekurang-kurangnya 20% tenaga elektrik negara daripada sumber hijau menjelang 2030 dan 30% menjelang 2041. Bagi mencapai matlamat ini, kerajaan memperkenalkan pelbagai insentif kewangan yang agresif, termasuk pengecualian cukai korporat selama 10 tahun kepada pengeluar tenaga boleh baharu serta pengecualian duti import bagi komponen penting. Namun, walaupun dasar ini menandakan langkah besar ke arah masa depan yang mampan, ia menerima pelbagai reaksi, daripada optimisme berhati-hati hinggalah kritikan keras daripada pakar tenaga, kumpulan masyarakat sivil dan pemerhati antarabangsa. Mereka memberi amaran bahawa sasaran ambisius sahaja tidak mencukupi tanpa pelan pelaksanaan yang konkrit dan boleh dilaksanakan.

Dasar baharu ini bertujuan mengurangkan kebergantungan terhadap pasaran bahan api fosil yang tidak menentu, menurunkan harga elektrik dan memperkukuh keselamatan tenaga bagi salah sebuah negara yang paling terdedah kepada perubahan iklim di dunia. Dasar ini memperkenalkan mekanisme pasaran tenaga moden dan memberi kuasa kepada lebih ramai pihak, daripada syarikat besar hingga pemilik rumah. Namun, cabaran utama masih kekal: menterjemahkan matlamat yang berniat baik ini kepada megawatt sebenar dalam grid nasional, sesuatu yang gagal dicapai oleh dasar-dasar terdahulu. Perbahasan kini tertumpu pada sama ada dasar baharu ini cukup berkesan untuk mengatasi kelembapan yang berakar sejak sekian lama dan halangan struktur yang telah lama membantutkan peralihan hijau Bangladesh.

Kerangka Baharu bagi Tenaga Hijau: Cadangan Dasar

Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 merupakan rombakan menyeluruh terhadap pendekatan negara itu kepada tenaga bersih. Dasar ini melangkaui pernyataan umum dengan menetapkan mekanisme khusus yang direka untuk menarik pelaburan, memupuk inovasi dan mempelbagaikan sumber penjanaan kuasa. Matlamat utamanya adalah untuk mewujudkan pasaran tenaga boleh baharu yang dinamik dan berdaya saing, yang boleh berkembang pesat bagi memenuhi permintaan tenaga negara yang semakin meningkat.

Insentif Kewangan dan Pelaburan

Teras dasar ini ialah pakej rangsangan kewangan yang kukuh untuk mengurangkan risiko pelaburan serta menarik modal dalam dan luar negara. Semua pengeluar tenaga boleh baharu, sama ada kerajaan atau swasta, akan diberikan pengecualian penuh cukai korporat untuk 10 tahun pertama operasi, diikuti pengecualian separa selama lima tahun lagi. Langkah ini disertai cadangan untuk mengecualikan komponen tenaga boleh baharu dan bahan mentahnya daripada duti import serta Cukai Nilai Tambah (VAT), bagi mengurangkan kos permulaan projek. Selain itu, dasar ini memperkenalkan insentif bagi perdagangan karbon, termasuk kemungkinan pengecualian cukai pendapatan atas hasil yang diperoleh, sekali gus mewujudkan satu lagi potensi sumber pendapatan bagi projek hijau.

Memperkasa Pengguna dan Mempelbagaikan Sumber Kuasa

Satu pembaharuan penting dalam dasar 2025 ialah tumpuannya terhadap pemencaran. Buat pertama kalinya, semua jenis pelanggan—kediaman, industri dan komersial—digalakkan secara jelas untuk memasang sistem tenaga boleh baharu sendiri di atas bumbung atau di premis masing-masing. Melalui Garis Panduan Pemeteran Bersih yang sedia ada, mereka boleh menjual lebihan elektrik kepada grid. Dasar ini turut menggalakkan perdagangan rakan-ke-rakan (P2P), iaitu model terpencar yang membolehkan pengguna yang mempunyai panel solar menjual lebihan elektrik secara langsung kepada pengguna lain melalui rangkaian pengagihan. Bagi kawasan terpencil yang tidak praktikal untuk disambungkan kepada grid nasional, dasar ini menggalakkan pembangunan grid mini, mikro dan nano solar, yang boleh dikendalikan oleh syarikat pengagihan awam serta sektor swasta secara berdaya saing.

Kerangka Kawal Selia dan Tadbir Urus

Bagi memastikan pematuhan dan mendorong penggunaan tenaga boleh baharu, dasar ini memperkenalkan beberapa instrumen kawal selia utama. Kewajipan Pembelian Tenaga Boleh Baharu (RPO) akan diwajibkan, dengan menghendaki semua utiliti kuasa dan entiti lain yang ditetapkan mendapatkan peratusan tertentu bekalan elektrik mereka daripada sumber boleh baharu. Bagi memudahkan pelaksanaannya, pasaran Sijil Tenaga Boleh Baharu (REC) akan diwujudkan. Setiap REC mewakili ciri alam sekitar bagi satu megawatt-jam (MWh) elektrik hijau, sekali gus mewujudkan komoditi boleh dagang yang membolehkan entiti yang tertakluk kepada kewajipan memenuhi sasaran mereka. Pihak Berkuasa Pembangunan Tenaga Mampan dan Boleh Baharu (SREDA) ditetapkan sebagai agensi penyelaras utama, dengan tanggungjawab menyelaraskan semua projek tenaga boleh baharu, membangunkan pelan hala tuju pelaksanaan yang terperinci, menggalakkan pembuatan peralatan tempatan dan menubuhkan makmal kawalan kualiti nasional bagi memastikan kebolehpercayaan komponen import dan keluaran tempatan.

Sejarah Kegagalan Mencapai Sasaran: Sebab Pakar Berhati-hati

Walaupun skop dasar ini luas dan ambisius, masyarakat pakar masih dibayangi keraguan mendalam yang berpunca daripada rekod Bangladesh yang gagal mencapai matlamat tenaga boleh baharu. Dasar Tenaga Boleh Baharu pertama, yang dirangka pada 2008, menyasarkan 5% tenaga boleh baharu menjelang 2015 dan 10% menjelang 2020. Sasaran seterusnya dalam Rancangan Lima Tahun Ketujuh dan Kelapan juga tidak tercapai. Pada 2024, tenaga boleh baharu hanya menyumbang kira-kira 5-8% daripada permintaan dan kurang daripada 5% daripada jumlah kapasiti terpasang, sekali gus mengingatkan dengan jelas tentang jurang antara dasar dengan realiti. Pengkritik berhujah bahawa tanpa menangani punca asas kegagalan terdahulu, dasar 2025 berisiko menjadi satu lagi dokumen yang menjanjikan sesuatu tetapi tidak ditunaikan.

Pelan Hala Tuju ke Mana?

Kritikan paling berterusan terhadap dasar baharu ini ialah ketiadaan pelan hala tuju pelaksanaan yang jelas, terperinci dan terikat pada tempoh masa. Walaupun dasar ini menetapkan sasaran jangka panjang sebanyak 6,145 MW menjelang 2030 dan 17,470 MW menjelang 2041, ia tidak menetapkan pencapaian tahunan atau lima tahun untuk menilai kemajuan. Hasan Mehedi daripada Rangkaian Tindakan Alam Sekitar dan Mata Pencarian Pantai (CLEAN) menyorot kelemahan penting dalam metrik yang digunakan. Beliau berkata:

Kapasiti terpasang tidak menggambarkan sumbangan sebenar tenaga boleh baharu kepada grid. Kita memerlukan sasaran berasaskan penjanaan yang disokong pelan hala tuju tahunan dan lima tahun, tetapi draf dasar ini langsung tidak mempunyainya.

Perbezaan ini amat penting. Kapasiti terpasang merujuk kepada jumlah maksimum tenaga yang berpotensi dijana oleh loji kuasa, tetapi faktor seperti ketersediaan cahaya matahari bagi tenaga solar atau kelajuan angin bermakna jumlah elektrik sebenar yang dijana selalunya jauh lebih rendah. Pengkritik berhujah bahawa tumpuan terhadap kapasiti boleh menyembunyikan prestasi yang lemah dan peralihan yang perlahan. Khondaker Golam Moazzem daripada Pusat Dialog Dasar (CPD) turut menegaskan bahawa keseluruhan pendekatan ini tidak berasas tanpa rancangan untuk menghentikan penggunaan bahan api fosil secara berperingkat. Beliau menyifatkan usaha mengembangkan tenaga boleh baharu dalam kerangka ekonomi yang terus memihak kepada dan memberi subsidi besar kepada tenaga konvensional sebagai "tidak praktikal".

Dasar yang Terasing: Ketidakselarasan dan Jurang Rundingan

Kebimbangan turut dibangkitkan tentang proses penggubalan dasar dan penyelarasannya dengan strategi nasional yang lain. Draf dasar itu dibuka untuk rundingan awam selama hanya 21 hari, tempoh yang dianggap tidak mencukupi oleh ramai pihak berkepentingan bagi dokumen sepenting ini. Hal ini mencetuskan dakwaan bahawa dasar tersebut dibangunkan secara terasing, tanpa input yang mencukupi daripada masyarakat sivil, penganalisis dan pemain industri utama. Pakar menunjukkan ketidakselarasan ketara antara Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 dengan kerangka utama lain seperti Pelan Kemakmuran Iklim Mujib (MCPP), Sumbangan Ditentukan Negara (NDC) yang dikemukakan di bawah Perjanjian Paris, serta Pelan Induk Tenaga dan Kuasa Bersepadu (IEPMP). Menurut mereka, ketidakselarasan ini boleh mengelirukan pelabur, mencetuskan pertindihan peraturan dan akhirnya menjejaskan keberkesanan keseluruhan peralihan tenaga.

Persoalan Berbilion Dolar: Membiayai Peralihan

Pada akhirnya, kejayaan cita-cita hijau Bangladesh bergantung pada usaha mendapatkan pelaburan besar yang berterusan. Insentif kewangan dalam dasar ini jelas mengakui hakikat tersebut, tetapi pakar mempersoalkan sama ada insentif itu mencukupi untuk mengatasi halangan kewangan dan struktur yang telah lama berakar. Perbincangan kini tertumpu pada cara merapatkan jurang pembiayaan yang amat besar dan memastikan modal disalurkan kepada projek yang tepat.

Merapatkan Jurang Pelaburan

Walaupun Bank Bangladesh telah memperluas skim pembiayaan semula hijaunya, penganalisis seperti Shafiqul Alam daripada Institut Ekonomi Tenaga dan Analisis Kewangan (IEEFA) menunjukkan keterbatasan skim tersebut. Sebagai contoh, pinjaman untuk taman solar tidak boleh melebihi Tk 0.3 bilion (kira-kira $2.5 juta), jumlah yang tidak mencukupi walaupun untuk projek kecil berkapasiti 10 MW. Untuk mencapai sasaran, Bangladesh perlu mencari sumber di luar negara selain pembiayaan domestik, serta giat mendapatkan pembiayaan pelbagai hala, bon hijau dan ekuiti swasta. Dorongan besar datang daripada pengumuman komitmen €1.3 bilion Kesatuan Eropah khusus untuk menyokong peralihan tenaga hijau Bangladesh. Komitmen besar daripada EU ini dianggap sebagai pemangkin penting, namun turut disertai jangkaan terhadap pembaharuan sistemik dan tadbir urus yang baik. Pakar IEEFA mencadangkan agar kerajaan memperluas kerangka pembiayaannya dengan menyatakan secara jelas visi penggunaan pelbagai sumber pembiayaan ini dan memudahkan prosedur kelulusan untuk menarik pelabur.

Medan Persaingan yang Tidak Seimbang

Jurang ketara dalam struktur insentif dasar ini mengundang kritikan. Syarikat menerima pengecualian cukai yang besar, sedangkan rakyat biasa yang memasang sistem solar atas bumbung tidak menerima subsidi langsung dan masih dikenakan cukai sebanyak 26-56% ke atas aksesori import seperti penyongsang. Keadaan ini amat berbeza daripada negara seperti India, yang menawarkan subsidi langsung sehingga 30% bagi penggunaan solar kediaman. Hal ini boleh membantutkan pertumbuhan pasaran tenaga terpencar yang ingin dipacu oleh dasar tersebut. Sektor Pakaian Siap Pakai (RMG), yang menyumbang lebih 80% daripada eksport, mempunyai potensi besar yang sebahagian besarnya belum diterokai. Banyak kilang menghadapi tekanan daripada pembeli antarabangsa untuk mengurangkan pelepasan karbon, tetapi berdepan cabaran seperti kekurangan tanah, kos penyongsang yang tinggi dan akses terhad kepada pembiayaan hijau. Pakar berpendapat bahawa dengan insentif bersasar dan infrastruktur yang lebih baik, sektor RMG boleh menjadi peneraju peralihan tenaga boleh baharu negara itu.

Membina Masa Depan: Teknologi, Infrastruktur dan Sokongan Antarabangsa

Ke hadapan, kejayaan dasar ini bukan sahaja bergantung pada pembiayaan dan peraturan, tetapi juga pada penggunaan teknologi, pemodenan infrastruktur dan kerjasama antarabangsa yang berterusan. Kerangka ini direka agar merangkumi pelbagai teknologi dan kekal relevan pada masa depan, dengan mengambil kira pelbagai sumber tenaga bersih serta sistem yang diperlukan untuk menyokongnya.

Melangkaui Solar: Campuran Tenaga yang Pelbagai

Walaupun tenaga solar dijangka menjadi sumber boleh baharu yang utama, dasar ini secara jelas merangkumi pelbagai teknologi. Antaranya ialah tenaga angin darat dan luar pesisir, kuasa hidro dan biojisim, serta penyelesaian baharu seperti hidrogen hijau, tenaga pasang surut dan ombak, serta projek penukaran sisa kepada tenaga. Dasar ini turut menggalakkan penyelesaian inovatif dalam penggunaan tanah seperti agri-voltaik (menggabungkan pertanian dengan panel solar) dan ladang solar terapung di kawasan berair bagi menangani kekurangan tanah. Untuk menyokong visi ini, dasar tersebut menekankan keperluan membangunkan keupayaan pembuatan peralatan tenaga boleh baharu tempatan. IEEFA mengesyorkan agar kerajaan memetakan sumber mineral penting untuk menilai kebolehlaksanaan rantaian bekalan domestik dan mengurangkan kebergantungan pada import.

Memodenkan Grid

Mengintegrasikan tenaga boleh baharu berselang-seli seperti solar dan angin dalam jumlah besar ke dalam grid nasional merupakan cabaran teknikal yang besar. Grid yang moden, fleksibel dan pintar amat diperlukan. Menyedari perkara ini, Bangladesh bekerjasama dengan Agensi Perdagangan dan Pembangunan A.S. (USTDA) serta Boston Consulting Group (BCG) untuk membangunkan pelan hala tuju grid pintar nasional. Inisiatif ini bertujuan mengautomasikan grid, mengurangkan kehilangan tenaga dalam penghantaran dan pengagihan, serta meningkatkan kebolehpercayaan. Dasar ini turut mengiktiraf peranan penting sistem penyimpanan tenaga bateri, yang boleh menyimpan lebihan tenaga boleh baharu untuk digunakan ketika permintaan memuncak atau apabila tiada cahaya matahari, sekali gus memastikan bekalan kuasa yang stabil.

Kesimpulan

Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 menandakan detik penting bagi Bangladesh. Dasar ini menetapkan visi yang ambisius dan perlu untuk masa depan tenaga bersih, disokong insentif kerajaan yang besar. Namun, kejayaannya belum terjamin. Langkah seterusnya memerlukan peralihan daripada dasar yang bersifat umum kepada pelan terperinci yang boleh dilaksanakan.

• Sasaran Ambisius: Dasar yang kini diluluskan Majlis Penasihat ini menyasarkan 20% bekalan elektrik daripada tenaga boleh baharu menjelang 2030 dan 30% menjelang 2041, sekali gus mengemas kini kerangka berusia 17 tahun.
• Insentif Kewangan yang Kukuh: Dasar ini menawarkan pengecualian cukai korporat selama 10 tahun serta pengecualian duti import dan VAT bagi komponen tenaga boleh baharu untuk menarik pelaburan.
• Mekanisme Pasaran Moden: Dasar ini memperkenalkan konsep progresif seperti perdagangan tenaga rakan-ke-rakan (P2P), Kewajipan Pembelian Tenaga Boleh Baharu (RPO) dan Sijil Tenaga Boleh Baharu (REC) yang boleh didagangkan.
• Kritikan Utama Berterusan: Pakar memberi amaran bahawa dasar ini tidak mempunyai pelan hala tuju pelaksanaan yang terperinci, menggunakan sasaran yang berpotensi mengelirukan berasaskan kapasiti terpasang dan bukannya penjanaan sebenar, serta dirangka dengan rundingan awam yang terhad.
• Pembiayaan Adalah Kunci: Walaupun komitmen €1.3 bilion daripada EU memberikan dorongan besar, jurang pembiayaan untuk projek berskala besar dan kekurangan insentif bagi rakyat biasa kekal sebagai halangan utama.
• Pelaksanaan Menentukan Segalanya: Pada akhirnya, kejayaan dasar ini bergantung pada keupayaan SREDA untuk merangka pelan hala tuju yang konkrit, menyelaraskannya dengan rancangan nasional lain, memodenkan grid dan menterjemahkan sasaran ambisius kepada tenaga hijau sebenar untuk negara.