Bhutan di Garisan Hadapan: Bagaimana Krisis Iklim Asia Mencairkan Glasier, Mengganggu Monsun dan Mengancam Keselamatan Air

Krisis Iklim Asia: Rantau yang Memanas pada Kadar Membimbangkan

Perubahan iklim berlaku di Asia pada kadar hampir dua kali ganda purata global, dengan 2024 disahkan sebagai antara tahun paling panas pernah direkodkan di rantau ini. Menurut Pertubuhan Meteorologi Sedunia (WMO), suhu purata di seluruh Asia telah mencecah 1.04°C melebihi garis dasar 1991–2020. Pemanasan pesat ini bukan sekadar statistik—kesannya dapat dilihat melalui banjir yang memecahkan rekod, gelombang haba, kehilangan glasier yang semakin pantas dan kenaikan paras laut. Kesannya amat ketara di rantau Hindu Kush Himalaya (HKH), termasuk Bhutan, yang kini berdepan impak cuaca ekstrem yang semakin buruk dan merebak ke seluruh ekosistem serta masyarakat.

Suhu permukaan laut di perairan Asia juga mencecah paras tertinggi yang belum pernah berlaku, dengan kadar pemanasan hampir dua kali ganda kadar global. Keadaan ini menyumbang kepada kejadian cuaca yang lebih kerap dan teruk, termasuk kemarau, banjir dan banjir limpahan tasik glasier (GLOF). Kesannya tidak terhad di satu tempat; ia merentasi sempadan, menjejaskan jutaan penduduk dan mengancam kestabilan seluruh rantau.

Bhutan: Negara Kecil Berdepan Risiko Iklim yang Besar

Bhutan, yang terletak di Himalaya Timur, sering diraikan kerana alam semula jadinya yang masih terpelihara, litupan hutannya yang luas dan komitmennya terhadap neutraliti karbon. Namun, walaupun sumbangannya kepada pelepasan gas rumah hijau global hampir sifar, Bhutan berada di barisan hadapan krisis iklim. Geografi unik negara itu—daripada dataran subtropika di selatan hingga puncak Himalaya yang menjulang tinggi di utara—menjadikannya amat terdedah kepada kesan dunia yang semakin panas.

Lebih 70% tanah Bhutan dilitupi hutan, dan lebih separuh daripada kawasan negara itu diwartakan sebagai kawasan perlindungan. Perlembagaan menetapkan bahawa sekurang-kurangnya 60% negara mesti kekal berhutan, sasaran yang sentiasa dicapai Bhutan. Komitmen ini menjadikan Bhutan negara pertama di dunia yang neutral karbon, dengan hutannya menyerap lebih banyak karbon daripada jumlah yang dilepaskan negara itu. Namun, pencapaian alam sekitar ini tidak melindungi Bhutan daripada akibat kegagalan tindakan iklim global.

Pengunduran Glasier: Menara Air Asia yang Semakin Cair

Glasier Bhutan merupakan komponen penting hidrologi rantau ini, bertindak sebagai takungan semula jadi yang membebaskan air ketika musim kering. Glasier ini mengalirkan air ke 567 tasik glasier dan membekalkan air kepada lima sistem sungai utama serta lima sistem sungai kecil, di samping ribuan mata air. Air cairan glasier menyokong pertanian, bekalan air minuman dan tenaga hidro—tulang belakang ekonomi Bhutan.

Namun, perubahan iklim mendorong pengunduran glasier dengan pantas. Kajian saintifik menunjukkan glasier di Bhutan mengecil pada kadar hampir dua kali ganda berbanding glasier di bahagian tengah Himalaya. Glasier yang dilitupi serpihan batu mencair pada kadar 30 hingga 35 meter setahun, manakala glasier bersih mengundur pada kadar 12 hingga 15 meter setahun. Bilangan tasik proglasier—takungan air yang terbentuk di hujung glasier yang mengundur—semakin meningkat. Kini, 22% glasier Bhutan berakhir di tasik, berbanding 14% pada tahun 2000. Tasik ini mempercepat pengunduran glasier dengan meningkatkan suhu air di hujung glasier dan menambah pencairan di dasar.

Unjuran bagi senario pemanasan 2.5°C meramalkan pengurangan lebih 50% kawasan berglasier dan pengurangan lebih 90% bekalan air cairan glasier. Hal ini membawa kesan besar terhadap keselamatan air, pertanian dan penjanaan tenaga hidro, bukan sahaja di Bhutan tetapi juga kepada 1.6 bilion penduduk di hilir yang bergantung pada sungai Himalaya.

Banjir Limpahan Tasik Glasier (GLOF): Ancaman yang Semakin Meningkat

Apabila glasier mengundur dan tasik proglasier meluas, risiko GLOF turut meningkat. Banjir mengejut yang dahsyat ini berlaku apabila empangan semula jadi yang menakung tasik glasier runtuh, lalu melepaskan air dalam jumlah besar ke kawasan hilir. Bhutan telah mengalami 18 kejadian GLOF dalam tempoh 70 tahun lalu, dengan kejadian terbaharu berlaku pada 2019 dari tasik glasier Thorthormi. Pada masa ini, 17 tasik glasier di Bhutan dianggap berpotensi berbahaya.

GLOF boleh memusnahkan komuniti dan infrastruktur serta mengorbankan nyawa. Memandangkan kebanyakan penduduk dan infrastruktur Bhutan tertumpu di lembah sungai, risikonya amat besar. Sebagai contoh, musim monsun 2024 membawa hujan lebat yang mencetuskan banjir dan tanah runtuh, memaksa penduduk berpindah serta merosakkan rumah, sekolah dan kemudahan kesihatan.

Gangguan Monsun: Daripada Banjir kepada Kemarau

Monsun Asia Selatan ialah nadi pertanian dan sistem air Bhutan, dengan membawa kira-kira 70% daripada jumlah hujan tahunan negara itu antara Jun hingga September. Namun, perubahan iklim menjadikan monsun semakin tidak menentu. Pada 2024, Bhutan menerima purata 1,161 mm hujan sepanjang musim monsun—di bawah paras normal 1,269 mm—namun kesannya jauh daripada biasa. Musim itu menyaksikan jalan terputus, tanah runtuh, banjir kilat dan gangguan besar kepada kehidupan seharian.

Pola hujan semakin berubah-ubah, dengan tempoh hujan lebat disusuli kemarau. Ketidakstabilan ini menjejaskan kebolehpercayaan bekalan air, hasil tanaman dan meningkatkan risiko banjir serta kekurangan air. Pusat Hidrologi dan Meteorologi Kebangsaan (NCHM) melaporkan bahawa hampir 69 mata air dan 149 sublembangan telah kering, manakala 1,586 lagi sumber air sedang mengering. Perubahan ini mengancam mata pencarian petani dan keselamatan makanan masyarakat luar bandar.

Keselamatan Air: Krisis yang Semakin Membarah

Walaupun kaya dengan sumber air, Bhutan berdepan krisis air yang semakin meruncing. Pengunduran glasier dan pengeringan mata air mengurangkan sumber air penting. Perdana Menteri Tshering Tobgay memberi amaran bahawa perubahan ini mengancam bukan sahaja 240 juta penduduk yang tinggal di Himalaya, tetapi juga 1.6 bilion penduduk di hilir yang bergantung pada sungai Himalaya.

Tenaga hidro, yang menyumbang 99% daripada bekalan elektrik Bhutan dan merupakan eksport utama ke India, amat terdedah. Pengurangan pencairan glasier dan hujan monsun yang tidak menentu boleh mengganggu aliran sungai, sekali gus menjejaskan penjanaan elektrik dan ekonomi negara. Kerajaan sedang meneroka projek tenaga hidro baharu serta kerjasama dengan India dan Assam, namun kemampanan jangka panjang usaha ini bergantung pada kestabilan bekalan air.

Kesan Sosioekonomi dan Alam Sekitar

Kesan perubahan iklim di Bhutan melangkaui isu air dan tenaga. Pertanian, yang menyediakan pekerjaan kepada lebih separuh penduduk, amat sensitif terhadap perubahan suhu dan hujan. Hasil tanaman terancam akibat kemarau, banjir dan kehilangan tanah subur akibat hakisan. Risiko penyakit bawaan vektor seperti malaria dan denggi semakin meningkat apabila suhu yang lebih panas membolehkan penyakit ini merebak ke kawasan yang lebih tinggi.

Kepelbagaian biologi Bhutan yang kaya juga berisiko. Perubahan iklim dan guna tanah mengubah habitat, mengancam spesies tumbuhan dan haiwan endemik serta meningkatkan risiko kebakaran hutan. Hubungan saling bergantung antara ekosistem bermakna gangguan di satu kawasan boleh membawa kesan berantai ke seluruh rantau, dari pergunungan hingga ke hutan bakau Bangladesh dan India.

Penyesuaian dan Daya Tahan: Tindakan Bhutan

Menyedari betapa mendesaknya krisis ini, Bhutan melaksanakan pelbagai strategi penyesuaian. Antaranya termasuk pelan pengurusan bencana, sistem amaran awal bagi banjir dan GLOF, pengurusan kebakaran hutan berasaskan komuniti serta usaha memperkukuh pemuliharaan air. Program Tindakan Penyesuaian Kebangsaan (NAPA) negara itu mengenal pasti kerentanan utama dan mengutamakan projek dalam pengurusan risiko bencana, bekalan air tawar, perkhidmatan maklumat iklim, pertanian, kesihatan dan perhutanan.

Namun, usaha penyesuaian turut berdepan cabaran. Bentuk muka bumi yang bergunung-ganang menyukarkan pemantauan glasier dan tasik glasier, selain kekurangan ahli glasiologi terlatih dan sumber. Sistem amaran awal hanya dipasang di beberapa lembangan sungai kerana isu kos dan penyelenggaraan. Sokongan antarabangsa dan pembiayaan iklim amat penting untuk memperluas usaha ini dan membina daya tahan jangka panjang.

Bhutan juga melabur dalam infrastruktur berdaya tahan iklim, tenaga boleh baharu termasuk tenaga angin dan solar, serta pertanian organik. Kerajaan meningkatkan kesedaran rakyat dan memperkukuh undang-undang alam sekitar. Di peringkat antarabangsa, Bhutan menyertai pakatan G-Zero negara neutral karbon dan menggesa peningkatan pembiayaan iklim serta tindakan global.

Implikasi Serantau dan Global

Cabaran yang dihadapi Bhutan mencerminkan cabaran seluruh rantau HKH dan Asia Selatan. Himalaya Timur, yang sering digelar "kutub ketiga" kerana simpanan aisnya yang luas, memanas lebih pantas berbanding hampir semua tempat lain di Bumi. Sungai yang berpunca dari kawasan ini—Brahmaputra, Ganges dan anak-anak sungainya—menampung kehidupan lebih satu bilion penduduk. Apabila glasier berundur dan pola monsun berubah, kebolehpercayaan sumber air ini turut terancam.

Kerjasama serantau amat penting. Inisiatif seperti projek "Mountains to Mangroves" bertujuan memulihkan hutan, melindungi kawasan tadahan air dan membina daya tahan di Bhutan, Nepal, Bangladesh dan India. Pusat Antarabangsa bagi Pembangunan Gunung Bersepadu (ICIMOD) bekerjasama dengan negara anggota untuk menggalakkan tindakan awal, penyelesaian berasaskan alam semula jadi dan tindak balas di peringkat komuniti terhadap risiko iklim.

Konteks Saintifik: Kehilangan Glasier yang Semakin Pantas dan “Kutub Ketiga”

Penyelidikan saintifik terkini memberikan gambaran yang membimbangkan tentang perubahan yang sedang berlaku. Glasier Himalaya telah kehilangan sekurang-kurangnya 40% daripada keluasannya sejak Zaman Ais Kecil (400–700 tahun lalu), dengan kadar kehilangan ais meningkat sepuluh kali ganda dalam beberapa dekad kebelakangan ini. Himalaya Timur, termasuk Bhutan, mengalami antara kadar pengunduran glasier terpantas akibat peningkatan suhu dan perubahan taburan hujan monsun.

"Kutub Ketiga"—rantau altitud tinggi yang merangkumi Hindu Kush, Karakoram dan Himalaya—menyimpan takungan ais glasier terbesar di luar kawasan kutub. Pencairan glasier ini mengancam keselamatan air, pertanian dan pengeluaran tenaga di seluruh Asia Selatan. Walaupun pemanasan global dihadkan kepada 1.5°C, satu pertiga daripada ais Himalaya dijangka lenyap menjelang akhir abad ini.

Melangkah ke Hadapan: Dekad Terakhir untuk Bertindak

Pakar memberi amaran bahawa dunia sedang memasuki dekad terakhir untuk bertindak bagi memelihara sumber penting planet, termasuk glasier. Ketua Pengarah ICIMOD, Dr. Pema Gyamtsho, menegaskan ketidakadilan apabila komuniti rentan menanggung kesan paling berat perubahan iklim walaupun sumbangan mereka kepada masalah ini kecil. Beliau menggesa usaha serantau dan global yang diselaraskan bagi memastikan peralihan yang adil serta melindungi ekosistem paling rapuh di dunia.

Pembiayaan iklim ialah bahagian penting dalam penyelesaian. Pada COP29, pemimpin dunia bersetuju untuk meningkatkan pembiayaan iklim bagi negara membangun sebanyak tiga kali ganda, dengan sasaran AS$300 bilion setahun menjelang 2035. Bhutan dan negara rentan lain menggesa sokongan yang lebih besar untuk melaksanakan strategi penyesuaian dan mitigasi, membina daya tahan serta menjamin masa depan yang mampan.

Ringkasan

• Asia memanas pada kadar hampir dua kali ganda purata global, dengan 2024 antara tahun paling panas pernah direkodkan.
• Glasier Bhutan mengundur dengan pantas, mengancam keselamatan air, pertanian dan tenaga hidro.
• Banjir limpahan tasik glasier (GLOF) semakin berisiko, dengan 17 tasik berbahaya dikenal pasti di Bhutan.
• Pola monsun semakin tidak menentu, menyebabkan banjir dan kemarau serta mengeringkan sumber air penting.
• Walaupun neutral karbon, Bhutan berdepan kesan iklim yang teruk dan melabur dalam strategi penyesuaian serta daya tahan.
• Kerjasama serantau dan peningkatan pembiayaan iklim penting untuk menangani kesan berantai perubahan iklim di Himalaya dan kawasan sekitarnya.
• Bukti saintifik menunjukkan kehilangan glasier semakin pantas di Himalaya Timur, dengan implikasi besar terhadap lebih satu bilion penduduk di hilir.
• Dekad akan datang amat penting untuk tindakan global bagi memelihara glasier, menjamin sumber air dan melindungi komuniti rentan.