Mahkamah Hague Putuskan India Tidak Boleh Menggantung Perjanjian Air Indus Secara Sepihak: Implikasinya terhadap Asia Selatan

Pertikaian Perjanjian Air Indus: Titik Panas Baharu dalam Hubungan India-Pakistan

Perjanjian Air Indus (IWT) yang telah berusia beberapa dekad, tonggak perkongsian air dan diplomasi antara India dengan Pakistan, kini menjadi pusat pertikaian undang-undang antarabangsa dan diplomatik yang besar. Pada Jun 2025, Mahkamah Timbang Tara Tetap (PCA) di The Hague mengeluarkan keputusan tambahan, memutuskan bahawa India tidak boleh menggantung atau menangguhkan pelaksanaan perjanjian itu secara sepihak. Keputusan ini disambut baik oleh Pakistan dan ditolak sekeras-kerasnya oleh India, sekali gus meningkatkan ketegangan antara dua negara jiran yang memiliki senjata nuklear itu.

Keputusan itu dibuat ketika permusuhan meningkat susulan serangan maut di Kashmir yang ditadbir India, yang dipersalahkan oleh India ke atas Pakistan. Sebagai tindak balas, India mengumumkan bahawa ia akan menangguhkan pelaksanaan IWT, langkah yang disifatkan Pakistan sebagai "tindakan perang" dan pelanggaran undang-undang antarabangsa. Keputusan PCA menegaskan semula kesahan perjanjian itu serta bidang kuasa mahkamah, sekali gus membuka ruang kepada pertarungan undang-undang dan diplomatik selanjutnya.

Apakah Perjanjian Air Indus?

Ditandatangani pada 1960 selepas rundingan selama sembilan tahun dan diusahakan oleh Bank Dunia, Perjanjian Air Indus merupakan antara perjanjian perkongsian air paling berjaya di dunia. Perjanjian itu membahagikan air enam sungai di Lembangan Indus antara India dengan Pakistan:

• Sungai Timur (Sutlej, Beas, Ravi): Diperuntukkan kepada India untuk digunakan tanpa sekatan.
• Sungai Barat (Indus, Jhelum, Chenab): Diperuntukkan kepada Pakistan, dengan India dibenarkan menggunakannya secara terhad bagi tujuan bukan penggunaan habis seperti jana kuasa hidro.

Perjanjian itu mengandungi peruntukan terperinci mengenai perkongsian data, pembinaan empangan dan mekanisme penyelesaian pertikaian yang mantap, melibatkan pakar neutral dan, jika perlu, Mahkamah Timbang Tara. Selama lebih enam dekad, IWT bertahan mengharungi peperangan dan krisis politik, sekali gus menyediakan saluran dialog yang jarang wujud antara kedua-dua negara.

Latar Belakang: Serangan di Kashmir dan Tindak Balas India

Pada 22 April 2025, serangan pengganas di Pahalgam, Kashmir yang ditadbir India, mengorbankan 26 orang. India segera menyalahkan Pakistan kerana menyokong keganasan rentas sempadan, dakwaan yang dinafikan Islamabad. Sebagai tindak balas, India mengumumkan bahawa ia akan menangguhkan pelaksanaan Perjanjian Air Indus, dengan menggantung kewajipannya di bawah perjanjian itu sehingga Pakistan "secara meyakinkan dan tanpa boleh ditarik balik meninggalkan sokongannya terhadap keganasan rentas sempadan."

Ini merupakan kali pertama dalam sejarah perjanjian itu mana-mana negara cuba menggantung atau mengubah pelaksanaannya secara sepihak. Pakistan menyifatkan langkah itu sebagai tidak sah, dengan menyatakan bahawa perjanjian tersebut tidak mengandungi sebarang peruntukan untuk penggantungan sepihak, dan mengancam tindakan undang-undang di bawah Konvensyen Vienna mengenai Undang-Undang Perjanjian 1969.

Pertarungan Undang-Undang: Kes Pakistan di The Hague

Pakistan secara rasmi memulakan prosiding timbang tara di PCA, mencabar tindakan India dan memohon penjelasan tentang bidang kuasa mahkamah. Pertikaian itu turut berpusat pada bantahan teknikal yang dibangkitkan Pakistan mengenai reka bentuk projek hidroelektrik Kishenganga dan Ratle milik India di Jammu dan Kashmir, yang menurut Islamabad melanggar terma perjanjian.

Keputusan tambahan PCA yang dikeluarkan pada 27 Jun 2025 menjawab dua persoalan utama:

• Adakah mahkamah mempunyai bidang kuasa untuk mendengar pertikaian itu walaupun India menggantung perjanjian tersebut?
• Bolehkah India menggantung atau menangguhkan pelaksanaan perjanjian itu secara sepihak?

Keputusan PCA: Penggantungan Sepihak Tidak Dibenarkan

PCA memutuskan sebulat suara bahawa Perjanjian Air Indus kekal sah dan berkuat kuasa, dan keputusan sepihak India untuk menangguhkan pelaksanaannya tidak mempunyai kesan undang-undang. Mahkamah mendapati bahawa:

• Perjanjian itu tidak mengandungi sebarang peruntukan bagi penggantungan atau penangguhan pelaksanaan secara sepihak.
• Perjanjian itu terus berkuat kuasa sehingga ditamatkan dengan persetujuan bersama kedua-dua pihak.
• Penggantungan sepihak akan menjejaskan proses penyelesaian pertikaian wajib oleh pihak ketiga yang termaktub dalam perjanjian itu.

Kenyataan media PCA menyebut:

Mahkamah terlebih dahulu meneliti terma Perjanjian (IWT), yang tidak memperuntukkan ‘penangguhan’ atau ‘penggantungan’ Perjanjian secara sepihak; sebaliknya, menurut terma perjanjian itu, ia terus berkuat kuasa sehingga ditamatkan dengan persetujuan bersama India dan Pakistan.

Mahkamah turut menegaskan bahawa bidang kuasanya untuk mendengar kes itu kekal, tanpa mengira bagaimana India menggambarkan tindakannya di bawah undang-undang antarabangsa.

Penolakan India: Kedaulatan dan Hujah Undang-Undang

India menolak sekeras-kerasnya keputusan tambahan PCA serta kesahihan mahkamah itu sendiri. Kementerian Hal Ehwal Luar (MEA) mengeluarkan kenyataan tegas yang menyatakan bahawa:

• India tidak pernah mengiktiraf kewujudan dari segi undang-undang bagi apa yang dipanggil Mahkamah Timbang Tara itu.
• Penubuhan badan timbang tara itu, pada pandangan India, merupakan pelanggaran serius terhadap Perjanjian Air Indus.
• Mana-mana prosiding atau keputusan mahkamah itu dianggap tidak sah dan terbatal.

MEA berhujah selanjutnya bahawa India, sebagai sebuah negara berdaulat, berhak di bawah undang-undang antarabangsa untuk menggantung kewajipan perjanjiannya sebagai tindak balas terhadap tindakan keganasan. Kementerian itu menyifatkan tindakan PCA sebagai "sanduiwara atas permintaan Pakistan" dan menuduh Islamabad menggunakan forum antarabangsa untuk mengelak daripada dipertanggungjawabkan atas keganasan.

Pendirian India ialah pertikaian itu patut diselesaikan menerusi mekanisme pakar neutral dalam perjanjian tersebut, bukannya melalui timbang tara, dan penglibatan PCA itu sendiri merupakan pelanggaran terma perjanjian.

Tindak Balas Pakistan: Pengesahan Pendirian dan Seruan untuk Berdialog

Pakistan menyambut baik keputusan PCA sebagai kemenangan besar dari segi undang-undang dan diplomatik. Pejabat Luar menyatakan bahawa keputusan itu "mengesahkan pendirian Pakistan bahawa Perjanjian Air Indus kekal sah dan berkuat kuasa, serta India tidak berhak mengambil tindakan sepihak mengenainya."

Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Luar Ishaq Dar menegaskan pentingnya mematuhi perjanjian antarabangsa:

Keputusan ini mengesahkan bahawa Perjanjian Air Indus (IWT) kekal sah sepenuhnya. India tidak boleh menangguhkan pelaksanaannya secara sepihak. Negara dinilai berdasarkan kepatuhan mereka terhadap perjanjian antarabangsa. IWT mesti dipatuhi dari segi huruf dan semangatnya.

Pakistan menggesa India supaya segera menyambung semula pelaksanaan biasa perjanjian itu dan memenuhi kewajipannya. Kerajaan turut mengulangi kesediaannya untuk mengadakan dialog bermakna mengenai semua isu tertunggak, termasuk air, perdagangan, keganasan dan status Jammu dan Kashmir.

Mengapa Perjanjian Air Indus Penting

Perjanjian Air Indus bukan sekadar perjanjian teknikal perkongsian air; ia merupakan instrumen penting bagi keamanan dan kestabilan di Asia Selatan. Sungai-sungai di Lembangan Indus menjadi nadi pertanian dan ekonomi Pakistan, manakala India bergantung padanya untuk jana kuasa hidro dan pengairan di negeri-negeri utaranya. Sebarang gangguan terhadap perjanjian itu boleh membawa akibat kemanusiaan, ekonomi dan keselamatan yang serius kepada kedua-dua negara.

Mekanisme penyelesaian pertikaian yang mantap dalam perjanjian itu dari segi sejarah telah membantu menghalang pertikaian air daripada meningkat menjadi konflik terbuka. Namun, kebuntuan semasa menguji batas mekanisme tersebut dan menimbulkan persoalan tentang masa depan kerjasama air rentas sempadan di rantau yang sudah berdepan tekanan iklim dan pertumbuhan penduduk.

Projek Kishenganga dan Ratle: Pertikaian Teknikal dan Implikasi Lebih Luas

Di tengah-tengah pertarungan undang-undang semasa ialah dua projek hidroelektrik India:

• Projek Hidroelektrik Kishenganga: Dibina di anak sungai Jhelum, Pakistan membantah reka bentuknya kerana bimbang projek itu akan mengurangkan aliran air ke wilayahnya.
• Projek Hidroelektrik Ratle: Terletak di Sungai Chenab, projek ini turut menimbulkan kebimbangan Pakistan mengenai pengalihan air dan kapasiti simpanan.

Pada awalnya, Pakistan memohon penyelesaian menerusi proses pakar neutral dalam perjanjian itu, namun kemudian meminta timbang tara penuh dengan alasan isu tersebut terlalu rumit untuk ditangani oleh pakar teknikal sahaja. Sementara itu, India berkeras mahu menggunakan laluan pakar neutral dan menganggap tindakan Pakistan membawa perkara itu ke timbang tara sebagai pelanggaran perjanjian.

Bank Dunia, selaku pengantara perjanjian itu, melantik seorang pakar neutral dan menubuhkan Mahkamah Timbang Tara pada 2022, sekali gus membawa kepada prosiding selari dan merumitkan lagi pertikaian tersebut.

Undang-Undang Antarabangsa dan Konvensyen Vienna

Pakistan memetik Konvensyen Vienna mengenai Undang-Undang Perjanjian 1969, yang mengawal pembentukan, tafsiran dan penamatan perjanjian antarabangsa. Di bawah konvensyen itu, sesuatu pihak tidak boleh menggantung atau menamatkan perjanjian secara sepihak melainkan perjanjian itu sendiri membenarkan tindakan sedemikian atau berlaku pelanggaran material. Keputusan PCA selaras dengan prinsip ini, sekali gus mengukuhkan pandangan bahawa IWT hanya boleh diubah atau ditamatkan dengan persetujuan bersama.

Kepentingan Geopolitik dan Alam Sekitar yang Lebih Luas

Pertikaian Air Indus berlaku dalam suasana persaingan geopolitik yang lebih luas dan tekanan alam sekitar. India dan Pakistan sangat bergantung pada Lembangan Indus untuk keselamatan makanan, tenaga dan mata pencarian. Perubahan iklim sudah menjejaskan aliran sungai, pencairan glasier dan corak hujan, sekali gus meningkatkan risiko kekurangan air dan konflik.

Pakar memberi amaran bahawa keruntuhan perjanjian itu boleh mencetuskan senario "perang air", dengan kesan buruk kepada jutaan orang. Keputusan PCA, walaupun mengikat dari segi undang-undang, tidak menjamin pematuhan atau menyelesaikan ketegangan politik yang menjadi punca pertikaian. Keperluan untuk berdialog dan bekerjasama tidak pernah menjadi lebih mendesak.

Apa yang Berlaku Seterusnya?

Keputusan tambahan PCA mengikat, tetapi penguatkuasaannya bergantung pada kesediaan kedua-dua pihak untuk mematuhinya. Penolakan mutlak India terhadap kuasa mahkamah itu menimbulkan persoalan tentang masa depan proses timbang tara dan keberkesanan mekanisme undang-undang antarabangsa dalam menyelesaikan pertikaian sedemikian.

Pakistan berharap keputusan mahkamah itu akan membuka jalan kepada penyambungan semula dialog bermakna. Fasa timbang tara seterusnya akan meneliti merit bantahan Pakistan terhadap projek Kishenganga dan Ratle, dengan pendengaran dijadualkan berlangsung di The Hague. Hasilnya boleh menetapkan duluan penting bagi undang-undang air antarabangsa dan tafsiran perjanjian.

Ringkasan

• Mahkamah Timbang Tara Tetap memutuskan bahawa India tidak boleh menggantung atau menangguhkan pelaksanaan Perjanjian Air Indus secara sepihak.
• Mahkamah mengesahkan bidang kuasanya untuk mendengar pertikaian di bawah perjanjian itu, walaupun India membantah.
• India menolak sekeras-kerasnya kuasa mahkamah dan keputusan tambahan itu, dengan mengemukakan hujah kedaulatan dan undang-undang.
• Pakistan menyambut baik keputusan itu sebagai pengesahan pendiriannya dan menggesa supaya pelaksanaan biasa perjanjian itu disambung semula dengan segera.
• Pertikaian itu berpusat pada bantahan teknikal terhadap projek hidroelektrik India serta isu lebih luas melibatkan keganasan, kedaulatan dan undang-undang antarabangsa.
• Perjanjian Air Indus kekal sebagai instrumen penting bagi keamanan, kestabilan dan keselamatan air di Asia Selatan, namun masa depannya tidak menentu ketika ketegangan meningkat dan cabaran alam sekitar bertambah.