Empangan Mega China di Yarlung Tsangpo: Keajaiban Kejuruteraan atau Titik Panas Serantau?

Empangan Mega China yang Bercita-cita Besar di Tibet: Era Baharu bagi Tenaga Hidro dan Ketegangan Serantau

China secara rasmi memulakan pembinaan empangan hidroelektrik yang bakal menjadi terbesar di dunia, terletak di kawasan terpencil dan sensitif dari segi ekologi di tenggara Tibet. Projek yang dikenali sebagai Stesen Hidroelektrik Motuo atau Empangan Yarlung Tsangpo ini bukan sahaja pencapaian kejuruteraan, malah turut menjadi punca kontroversi geopolitik dan alam sekitar yang besar. Dengan anggaran kos 1.2 trilion yuan (kira-kira $167 bilion), empangan itu akan mengatasi Empangan Three Gorges, pemegang rekod China ketika ini, dari segi skala dan kapasiti, serta dijangka menjana elektrik tiga kali ganda lebih banyak.

Sungai Yarlung Tsangpo, yang menjadi Brahmaputra apabila mengalir ke India dan Jamuna di Bangladesh, ialah nadi kehidupan bagi jutaan penduduk di seluruh Asia Selatan. Oleh itu, pembinaan empangan itu mencetuskan kebimbangan di India dan Bangladesh, yang bimbang akan keselamatan air, kestabilan ekologi dan juga kedaulatan negara mereka. Sementara itu, China menggambarkan projek ini sebagai tonggak cita-cita tenaga bersih dan rancangan pemulihan ekonomi Tibet.

Mengapa Membina Empangan Terbesar di Dunia di Sini?

Sungai Yarlung Tsangpo mengukir laluan melalui ngarai terdalam dan terpanjang di dunia ketika membuat pusingan U yang dramatik mengelilingi Gunung Namcha Barwa di Tibet. “Great Bend” ini bukan sahaja keajaiban geografi, malah menawarkan peluang unik untuk menjana tenaga hidro, berikutan penurunan curam sungai itu kira-kira 2,000 meter sepanjang laluan 50 kilometer. Dengan memanfaatkan tenaga ini, empangan baharu itu dijangka berkapasiti tahunan 300 bilion kilowatt-jam, cukup untuk membekalkan tenaga kepada seluruh wilayah dan memenuhi keperluan tenaga China yang semakin meningkat.

Barisan kepimpinan China, termasuk Perdana Menteri Li Qiang dan Presiden Xi Jinping, menyokong projek itu sebagai sebahagian daripada strategi lebih luas yang dikenali sebagai xidiandongsong (menghantar elektrik dari barat ke timur). Matlamatnya adalah memanfaatkan potensi tenaga hidro Tibet dan wilayah barat lain untuk membekalkan tenaga kepada bandar-bandar di timur China yang memerlukan banyak elektrik, mengurangkan pelepasan karbon dan menyokong ikrar negara itu untuk mencapai neutraliti karbon menjelang 2060.

Bagi merealisasikan matlamat ini, jurutera merancang untuk membina lima stesen janakuasa bertingkat dan menggali beberapa terowong sepanjang 20 kilometer menembusi banjaran Namcha Barwa, dengan mengalihkan sebahagian aliran sungai bagi memaksimumkan pengeluaran tenaga. Elektrik yang dijana akan disalurkan keluar dari Tibet, dengan sebahagiannya diperuntukkan untuk kegunaan tempatan.

Pencapaian Kejuruteraan atau Pertaruhan Alam Sekitar?

Walaupun cita-cita teknikal projek ini tidak dapat dinafikan, risiko terhadap alam sekitar juga amat besar. Grand Canyon Yarlung Tsangpo ialah kawasan tumpuan biodiversiti yang menempatkan lebih 4,500 spesies tumbuhan, pokok tertinggi di Asia dan pelbagai haiwan pemangsa besar yang luar biasa, termasuk harimau bintang salji, harimau Bengal dan beruang perang Tibet. Kawasan ini juga merupakan rizab alam semula jadi negara dan mempunyai kepentingan kerohanian yang mendalam bagi masyarakat Tibet, yang menganggap sungai itu suci.

Ahli alam sekitar memberi amaran bahawa pembendungan sungai itu boleh mengubah ekosistem secara kekal, menenggelamkan lembah yang terkenal dengan biodiversitinya dan mengganggu keseimbangan rapuh flora dan fauna di rantau ini. Tapak pembinaan itu juga terletak di zon seismik aktif, sekali gus mencetuskan kebimbangan tentang bencana akibat gempa bumi yang boleh mengancam keutuhan empangan dan masyarakat di hilir.

Pengalaman lalu dengan pembinaan empangan China di sungai utama lain seperti Mekong menunjukkan empangan di hulu boleh menyebabkan kemarau, mengurangkan populasi ikan dan mengganggu aliran mendapan yang penting untuk pertanian serta kestabilan delta. Empangan Yarlung Tsangpo juga boleh memerangkap mendapan dalam jumlah besar, mengancam keselamatan makanan di Bangladesh dan India, mempercepat hakisan pantai di Sundarbans (hutan bakau terbesar di dunia) dan menjejaskan jutaan penduduk yang bergantung pada sungai itu untuk mata pencarian.

Kesan Geopolitik: India, Bangladesh dan Persenjataan Air

Sifat rentas sempadan sungai Yarlung Tsangpo/Brahmaputra menjadikan empangan itu titik panas ketegangan serantau. India dan Bangladesh, kedua-duanya negara di hilir, menyuarakan kebimbangan mendalam tentang kemungkinan projek itu mengganggu bekalan air, menjejaskan pertanian dan malah digunakan sebagai alat strategik ketika konflik.

Para pegawai India, termasuk Ketua Menteri Arunachal Pradesh Pema Khandu, memberi amaran bahawa empangan itu boleh menimbulkan “ancaman kewujudan” kepada suku kaum tempatan dan mata pencarian mereka. Khandu malah menyifatkan empangan itu sebagai kemungkinan “bom air” yang berupaya mencetuskan banjir besar jika China melepaskan air secara tiba-tiba ketika krisis. Kementerian Hal Ehwal Luar India secara rasmi menyuarakan kebimbangannya kepada Beijing, dengan menekankan perlunya ketelusan, rundingan dan perlindungan kepentingan negara di hilir.

Bangladesh, tempat sungai itu dikenali sebagai Jamuna, turut meminta maklumat lanjut daripada China dan menekankan risiko terhadap lembangan Brahmaputra yang padat penduduk, dengan kira-kira 70% penduduknya bergantung pada sungai itu untuk air, pertanian dan perikanan.

Walaupun terdapat kebimbangan ini, China menegaskan bahawa projek itu telah melalui penilaian saintifik dan tidak akan menjejaskan alam sekitar atau hak air negara-negara di hilir. Pegawai China berhujah bahawa empangan itu sebenarnya akan membantu mengawal banjir bermusim dan menyediakan tenaga bersih, sambil berjanji untuk terus berkomunikasi dengan negara jiran yang terjejas.

Kebuntuan Diplomatik: Ketiadaan Perjanjian Perkongsian Air

Salah satu aspek paling membimbangkan dalam projek Empangan Yarlung Tsangpo ialah ketiadaan perjanjian perkongsian air yang mengikat antara China, India dan Bangladesh. Berbeza dengan Sungai Indus, yang ditadbir oleh perjanjian antara India dan Pakistan, atau Danube di Eropah, yang diuruskan melalui konvensyen antara 14 negara, lembangan Brahmaputra tidak mempunyai mekanisme rasmi untuk kerjasama atau penyelesaian konflik.

China telah membekalkan data hidrologi kepada India dan Bangladesh sejak pertengahan 2000-an, tetapi pakar berpendapat aturan ini tidak mencukupi untuk mencegah pertikaian atau mengurus risiko pembinaan empangan secara unilateral. Ketiadaan perjanjian menyebabkan negara di hilir terdedah kepada keputusan yang dibuat di hulu, sekali gus menyemarakkan rasa tidak percaya dan kemungkinan ketegangan meningkat.

Sebagai tindak balas, India menghidupkan semula rancangannya untuk membina empangan besar di Sungai Siang (nama Brahmaputra di Arunachal Pradesh), yang bertujuan menjadi penampan sekiranya China melepaskan air secara tiba-tiba dari empangannya. Namun, pakar memberi amaran bahawa projek India itu mungkin membawa kesan alam sekitar dan sosial yang serupa, termasuk menenggelamkan kampung dan mencetuskan bantahan penduduk setempat.

Perspektif Tibet: Pemindahan Penduduk, Kehilangan Budaya dan Penentangan

Bagi masyarakat Tibet, empangan itu merupakan satu lagi babak dalam sejarah panjang pengambilan sumber dan peminggiran. Yarlung Tsangpo bukan sekadar sungai, tetapi entiti suci yang dipercayai melambangkan Dewi Dorje Phagmo. Lembah dan gunung di rantau ini dihiasi tapak yang penting dari segi kerohanian dan budaya, dan banyak daripadanya berisiko ditenggelami atau tidak lagi dapat dikunjungi akibat empangan serta takungannya.

Ribuan penduduk Tibet telah dipindahkan secara paksa bagi memberi laluan kepada empangan, operasi perlombongan dan projek infrastruktur. Tanah ragut tradisional telah ditenggelami atau rosak, menyebabkan kehilangan mata pencarian dan mempercepat hakisan budaya. Protes terhadap pembinaan empangan telah dibalas dengan tindakan keras, termasuk penangkapan dan keganasan, menurut laporan kumpulan masyarakat Tibet dalam buangan dan media antarabangsa.

“Kerosakan ekologi terkumpul bukan sahaja mengancam biodiversiti Tibet di altitud tinggi, malah kesihatan sistem sungai yang menyara masyarakat di seluruh Asia Selatan dan Asia Tenggara,” menurut laporan Tibetan Review. Aktivis berhujah bahawa suara dan hak masyarakat tempatan diabaikan dalam usaha pantas membangunkan sumber Tibet.

Pertimbangan Strategik China: Tenaga, Keselamatan dan Pertumbuhan Ekonomi

Dari perspektif Beijing, Empangan Yarlung Tsangpo ialah aset strategik dalam pelbagai aspek. Projek ini menyokong peralihan China kepada tenaga bersih, membantu memenuhi permintaan elektrik yang semakin meningkat di bandar-bandar timurnya dan merangsang pertumbuhan ekonomi di Tibet, salah satu wilayah termiskin negara itu. Projek ini juga dilihat sebagai cara untuk memperkukuh kawalan di kawasan sempadan yang bergolak dan menegaskan kedaulatan China ketika berdepan pertikaian wilayah dengan India.

Naib Perdana Menteri Zhang Guoqing menyifatkan penubuhan China Yajiang Group milik negara, yang akan mengawasi pembinaan empangan itu, sebagai “keputusan strategik demi keselamatan negara dan tenaga”. Empangan itu dijangka mula beroperasi secara komersial menjelang 2033, dengan sebahagian besar tenaganya disalurkan keluar dari Tibet untuk menyokong matlamat pembangunan China yang lebih luas.

Namun, skala dan lokasi projek itu menimbulkan cabaran kejuruteraan yang besar. Pengangkutan peralatan ke tapak terpencil, penggalian terowong menembusi banjaran Namcha Barwa dan pengurusan jeram sungai yang deras semuanya memerlukan teknologi canggih serta pelaburan besar. Risiko pembengkakan kos, kelewatan dan kesan alam sekitar yang tidak dijangka kekal tinggi.

Pengajaran Global: Keperluan Kerjasama dan Pembangunan Mampan

Empangan Yarlung Tsangpo mencerminkan cabaran lebih luas dalam pengurusan sungai rentas sempadan di Asia dan di tempat lain. Ketika perubahan iklim mempercepat pencairan glasier dan mengubah corak hujan, kepentingan keselamatan air, pengeluaran makanan dan kestabilan serantau semakin meningkat. Lebih 1.3 bilion penduduk di 10 negara bergantung pada sungai yang berpunca dari Dataran Tinggi Tibet, menjadikan kerjasama penting untuk pembangunan mampan.

Pakar dan ahli alam sekitar menggesa China, India dan Bangladesh mencapai perjanjian perkongsian air tiga hala, berasaskan contoh yang berjaya seperti Konvensyen Danube di Eropah. Perjanjian sedemikian boleh membantu memastikan akses air yang saksama, melindungi ekosistem dan mencegah konflik. Namun, rasa tidak percaya yang mendalam, kepentingan negara yang bersaing dan ketiadaan kerangka perundangan bersama menyukarkan kemajuan.

Ketika China meneruskan projek empangan mega itu, dunia akan memerhatikan sama ada projek ini menjadi lambang kemajuan teknologi dan kerjasama serantau atau titik panas kemusnahan alam sekitar dan persengketaan geopolitik.

Ringkasan

• China telah memulakan pembinaan empangan hidroelektrik terbesar di dunia di Sungai Yarlung Tsangpo, Tibet, dengan anggaran kos $167 bilion.
• Empangan itu akan menjana elektrik tiga kali ganda lebih banyak berbanding Empangan Three Gorges dan menjadi teras kepada matlamat tenaga bersih serta ekonomi China.
• India dan Bangladesh, kedua-duanya negara di hilir, bimbang tentang keselamatan air, kestabilan ekologi dan mata pencarian mereka, serta memberi amaran tentang kemungkinan “persenjataan air”.
• Ahli alam sekitar menekankan risiko terhadap biodiversiti dan aliran mendapan, serta bahaya pembinaan di kawasan seismik aktif.
• Masyarakat Tibet berdepan pemindahan penduduk, kehilangan budaya dan kerosakan ekologi, dengan penglibatan yang amat terhad dalam pembangunan projek itu.
• Tiada perjanjian perkongsian air yang mengikat antara China, India dan Bangladesh, sekali gus meningkatkan risiko konflik.
• Desakan untuk kerjasama serantau dan pengurusan sungai yang mampan semakin meningkat, namun rasa tidak percaya yang mendalam masih berterusan.