Zon Merah Rabies Diisytiharkan di Bali: Perkara yang Perlu Diketahui Pelancong dan Penduduk Tempatan Ketika Kes Meningkat

Wabak Rabies di Bali: Kawasan Pelancongan Popular Diisytiharkan sebagai Zon Merah

Bali, destinasi percutian Indonesia yang terkenal di seluruh dunia, sedang menghadapi krisis kesihatan awam yang kembali memuncak apabila pihak berkuasa mengisytiharkan beberapa kawasan pelancongan popular—termasuk Kuta Selatan, Nusa Dua, Jimbaran dan sebahagian Canggu—sebagai zon merah rabies. Langkah itu diambil susulan peningkatan kes gigitan haiwan dan kes rabies yang disahkan dalam kalangan anjing, sekali gus mencetuskan kempen vaksinasi segera, amaran kesihatan awam yang lebih tegas dan nasihat perjalanan antarabangsa. Wabak ini menonjolkan cabaran berterusan menangani rabies di pulau itu, meskipun usaha kawalan telah dilakukan selama bertahun-tahun dan Bali terus popular dalam kalangan pelancong dari seluruh dunia.

Apakah Zon Merah Rabies dan Mengapa Bali Mengisytiharkannya?

Di Bali, “zon merah” ialah kawasan tempat rabies sedang merebak dalam kalangan haiwan, biasanya anjing, dan tindakan segera diperlukan. Menurut protokol tempatan, satu kes rabies yang disahkan di sesebuah kampung sudah memadai untuk menjadikannya zon merah. Pendekatan ini bertujuan mencegah penularan pantas virus maut itu, yang boleh merebak dengan cepat jika tidak dibendung.

Dalam beberapa minggu kebelakangan ini, sekurang-kurangnya satu hingga dua ekor anjing di setiap satu daripada beberapa kampung terjejas disahkan positif rabies. Pemangku ketua kesihatan haiwan di Dinas Pertanian dan Pangan Badung, Anak Agung Istri Brahmi Witari, menjelaskan bahawa kepadatan anjing liar yang tinggi serta bentuk muka bumi—terutamanya di Kuta Selatan, tempat belukar menjadi kawasan bersarang bagi anjing liar—meningkatkan risiko. "Walaupun hanya terdapat satu atau dua kes di setiap kawasan, kami mengambilnya dengan serius. Kami segera menjalankan vaksinasi dan operasi pemeriksaan. Yang penting bukanlah jumlah kes, tetapi potensi penularannya," kata Witari.

Kawasan Manakah yang Terjejas?

Zon merah merangkumi:

• Kuta Selatan (termasuk Tanjung Benoa, Nusa Dua, Teluk Jimbaran)
• Sebahagian Daerah Mengwi (meliputi Pantai Pererenan di Canggu dan Seseh)
• Hab pelancongan lain seperti Ubud dan Kabupaten Gianyar turut melaporkan kes

Kawasan ini termasuk beberapa pantai, pusat peranginan dan tapak kebudayaan yang paling kerap dikunjungi di Bali, sekali gus menimbulkan kebimbangan terhadap penduduk tempatan dan pelawat antarabangsa.

Sejauh Manakah Seriusnya Situasi Rabies di Bali?

Rabies ialah penyakit virus yang menyerang sistem saraf pusat dan hampir selalu membawa maut selepas gejala muncul. Penyakit ini paling lazim menular melalui gigitan atau cakaran haiwan yang dijangkiti—terutamanya anjing, tetapi juga monyet dan mamalia lain. Bali mencatat jumlah kes rabies tertinggi di Indonesia, dengan kebanyakan kes dalam kalangan manusia berpunca daripada gigitan anjing.

Dari Januari hingga Mac tahun ini sahaja, lebih 13,000 kes rabies dilaporkan dan sekurang-kurangnya 25 kematian berlaku selepas mangsa digigit haiwan yang dijangkiti. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) menyatakan bahawa rabies masih endemik di 26 provinsi Indonesia, dengan Bali kekal sebagai kawasan berisiko tinggi. Faktor sosial dan persekitaran unik di pulau itu—seperti populasi besar anjing liar dan anjing komuniti serta sikap yang lebih longgar terhadap kawalan haiwan—menjadikan usaha membasmi penyakit ini amat mencabar.

Pada 2024, kementerian kesihatan provinsi Bali melaporkan lebih 39,000 orang digigit haiwan pembawa rabies, dengan kira-kira 90 peratus gigitan berpunca daripada anjing. Kanak-kanak sering menjadi mangsa, dan ada kes yang tidak dilaporkan, khususnya dalam kalangan kumpulan sosioekonomi lebih rendah yang mungkin mempunyai kesedaran dan akses kepada penjagaan kesihatan yang terhad.

Mengapa Rabies Sukar Dikawal di Bali?

Beberapa faktor menyumbang kepada penularan rabies yang berterusan di pulau itu:

• Anjing Liar dan Anjing Komuniti: Dianggarkan terdapat 500,000 ekor anjing liar di Bali. Banyak anjing tidak mempunyai pemilik rasmi tetapi hidup dalam komuniti, berkeliaran bebas dan bercampur dengan haiwan peliharaan serta anjing liar lain.
• Kadar Vaksinasi Rendah: Hanya kira-kira 55 peratus populasi anjing telah divaksin, jauh di bawah paras 70 peratus yang diperlukan untuk imuniti kelompok. Kos vaksinasi haiwan yang tinggi dan penguatkuasaan yang lemah menyukarkan ramai penduduk tempatan melindungi haiwan peliharaan mereka.
• Sikap Orang Awam: Sesetengah penduduk tidak menganggap rabies sebagai ancaman serius, manakala kanak-kanak mungkin tidak melaporkan gigitan. Ada juga kecenderungan meninggalkan anjing yang sakit kerana takut, sekali gus menambah jumlah anjing liar yang tidak divaksin.
• Pergerakan dan Perdagangan Anjing: Penjualan tidak rasmi anjing yang tidak divaksin serta penternak yang menjual anjing tanpa vaksinasi sewajarnya menjejaskan usaha kawalan.

Usaha mengawal rabies merangkumi kempen vaksinasi besar-besaran dan tindakan memusnahkan anjing liar yang menimbulkan kontroversi. Vaksinasi terbukti berkesan mengurangkan kes, namun tindakan pemusnahan sering mengganggu imuniti kelompok dan mengundang kritikan daripada kumpulan kebajikan haiwan serta pelancong.

Bagaimanakah Pihak Berkuasa Menangani Wabak Ini?

Susulan peningkatan kes terbaharu, kerajaan Bali melancarkan kempen vaksinasi besar-besaran dan pensterilan kecemasan yang menyasarkan anjing liar dan anjing peliharaan di kawasan zon merah. Kumpulan kebajikan haiwan bekerjasama dengan pegawai untuk memberi vaksin dan mensterilkan anjing, khususnya di kawasan tumpuan pelancong seperti Nusa Dua dan Teluk Jimbaran.

Menurut Anak Agung Istri Brahmi Witari, jika liputan vaksinasi di sesuatu kawasan jatuh di bawah 70 peratus, pasukan kecemasan akan dihantar untuk menjalankan vaksinasi tambahan. "Vaksinasi melindungi kita dan haiwan peliharaan. Kami menggesa orang ramai supaya tidak membiarkan anjing mereka berkeliaran. Jika anda mempunyai anjing, ia mesti dikawal atau diikat. Vaksinasi rabies juga perlu dilakukan setiap tahun," tegas Witari.

Bali turut mengaktifkan 103 pusat rawatan rabies di seluruh pulau itu bagi memastikan vaksin dan imunoglobulin tersedia di hospital serta klinik utama. Namun, bekalan mungkin berbeza-beza, khususnya di kawasan luar bandar, dan kekurangan bekalan pernah dilaporkan sebelum ini. Pulau itu mengikuti rangka kerja Pendekatan Berperingkat untuk Penghapusan Rabies (SARE) WHO, dengan tumpuan pada penyelarasan pelbagai sektor, pemantauan dan tindak balas pantas terhadap wabak.

Apakah yang Berlaku Apabila Zon Merah Diisytiharkan?

Apabila haiwan yang dijangkiti rabies dikenal pasti, protokol tempatan merangkumi:

• Kawalan segera kawasan dan sekatan pergerakan haiwan
• Vaksinasi besar-besaran haiwan dalam lingkungan tertentu
• Peningkatan pemantauan dan ujian terhadap haiwan
• Kempen kesedaran awam dan nasihat kesihatan
• Pemusnahan terpilih anjing liar yang disyaki dijangkiti rabies dalam sesetengah kes

Langkah-langkah ini bertujuan membendung wabak dan mencegah penularan selanjutnya kepada manusia serta haiwan lain.

Amaran Perjalanan Antarabangsa dan Nasihat untuk Pelancong

Wabak ini mendorong beberapa negara, termasuk Amerika Syarikat, United Kingdom dan Australia, mengeluarkan nasihat perjalanan. Nasihat tersebut menggesa pelancong supaya berhati-hati, mengelakkan sentuhan dengan haiwan dan mempertimbangkan vaksinasi rabies sebelum terdedah kepada risiko—terutamanya bagi mereka yang merancang untuk tinggal lebih lama, mengunjungi kawasan luar bandar atau melakukan aktiviti yang mungkin membawa mereka berdekatan dengan haiwan.

Pusat Kawalan dan Pencegahan Penyakit Amerika Syarikat (CDC), Pejabat Luar Negeri, Komanwel dan Pembangunan United Kingdom (FCDO), serta Jabatan Hal Ehwal Luar Negeri dan Perdagangan Australia (DFAT) semuanya mengesyorkan:

• Memastikan insurans perjalanan melindungi pendedahan kepada rabies dan rawatannya
• Mendapatkan rawatan perubatan segera jika digigit atau dicakar haiwan
• Membasuh luka dengan teliti menggunakan sabun dan air selama sekurang-kurangnya 15 minit
• Melaporkan sebarang gigitan atau cakaran haiwan kepada pihak berkuasa kesihatan tempatan
• Berada di kawasan bandar yang mempunyai kemudahan perubatan lebih mudah diakses

Pihak berkuasa Australia menekankan peningkatan kes rabies di kawasan pelancongan dan menggesa pelancong supaya mengelakkan sentuhan dengan haiwan serta segera melaporkan sebarang gigitan atau cakaran. United Kingdom memberi amaran bahawa vaksin rabies mungkin sukar diperoleh di kawasan terpencil, lalu menasihati pelancong supaya berada di kawasan bandar atau membawa ubat-ubatan penting.

Apakah yang Perlu Dilakukan Pelancong untuk Kekal Selamat?

Pakar kesihatan mengesyorkan langkah berjaga-jaga berikut kepada sesiapa sahaja yang berkunjung ke Bali:

• Elakkan daripada bersentuhan dengan semua haiwan—termasuk anjing, kucing, monyet dan mamalia lain, walaupun haiwan itu kelihatan jinak atau merupakan sebahagian daripada tarikan pelancong (seperti Hutan Monyet Ubud atau Kuil Uluwatu).
• Pertimbangkan vaksinasi rabies sebelum perjalanan jika anda merancang untuk tinggal lebih lama, mengunjungi kawasan luar bandar atau melakukan aktiviti luar.
• Jika digigit atau dicakar: Basuh luka dengan teliti menggunakan sabun dan air mengalir selama sekurang-kurangnya 15 minit, sapukan bahan pembasmi kuman dan segera dapatkan rawatan perubatan untuk profilaksis selepas pendedahan (PEP).
• Ketahui lokasi kemudahan perubatan berhampiran yang boleh menyediakan vaksin rabies dan imunoglobulin. Pusat utama di Bali termasuk Hospital Besar Sanglah, Hospital BIMC, Hospital Kasih Ibu dan Pusat Jagaan Trishnanda.

Rabies boleh dicegah dengan rawatan yang segera dan sewajarnya. Profilaksis selepas pendedahan biasanya melibatkan beberapa suntikan vaksin rabies dan, dalam kes yang teruk, pemberian imunoglobulin rabies manusia.

Kesan terhadap Manusia: Kisah dari Barisan Hadapan

Krisis rabies di Bali bukan sekadar soal statistik—kesannya terhadap manusia amat besar. Dalam satu kes baru-baru ini, seorang wanita berusia 54 tahun di Klungkung rebah selepas digigit anjing peliharaannya sendiri yang dijangkiti rabies. Beliau menerima serum antirabies dan vaksin, namun kejadian itu menunjukkan bahawa pemilik haiwan peliharaan juga berisiko. Pihak berkuasa bertindak dengan memberi vaksin kepada 120 ekor anjing di kampungnya dan menamatkan riwayat 16 ekor anjing jalanan yang disyaki menghidap rabies.

Dalam satu lagi kejadian tragis, kematian seorang kanak-kanak berusia empat tahun yang digigit anjing liar di Gianyar menyerlahkan ancaman berterusan terhadap penduduk Bali yang paling terdedah. Kisah-kisah ini menjadi peringatan jelas bahawa rabies kekal sebagai ancaman maut yang berterusan di pulau itu.

Usaha Masyarakat dan Kerajaan

Bagi membendung wabak itu, kerajaan Bali menubuhkan pasukan petugas khas untuk merawat luka gigitan, menyediakan vaksin dan mendidik masyarakat. Kerajaan Australia turut menyokong usaha tempatan dengan memberikan 200,000 dos vaksin setahun sebagai sebahagian daripada program kawalan rabies dua hala. Namun, pakar menegaskan bahawa penglibatan masyarakat yang lebih meluas serta kawalan lebih ketat terhadap pembiakan dan vaksinasi diperlukan untuk membendung penyakit itu.

Organisasi kebajikan haiwan seperti Persatuan Kebajikan Haiwan Bali memainkan peranan penting dalam kempen vaksinasi besar-besaran dan pendidikan awam. Usaha mereka menunjukkan bahawa vaksinasi—bukan pemusnahan—ialah cara paling berkesan untuk mengawal rabies. "Program seluruh pulau kami berjaya mengurangkan rabies anjing sebanyak 86 peratus, kemudian kerajaan mengambil alih dan kembali memusnahkan anjing, sekali gus kehilangan imuniti kelompok yang amat diperlukan dan telah kami bina," kata Janice Girardi, pengasas bersama persatuan itu.

Mengapa Rabies Berterusan di Bali?

Walaupun usaha kawalan telah dilakukan selama bertahun-tahun, rabies masih berleluasa di Bali disebabkan gabungan beberapa faktor:

• Jumlah anjing liar dan anjing komuniti yang tinggi
• Kadar vaksinasi rendah dan penguatkuasaan tidak konsisten
• Sikap orang awam dan kurangnya kesedaran
• Pergerakan haiwan yang tidak divaksin antara wilayah
• Kekurangan vaksin dan imunoglobulin dari semasa ke semasa

Pakar bersetuju bahawa rabies boleh dicegah sepenuhnya dengan vaksin, tetapi komitmen berterusan, penglibatan masyarakat dan sumber yang mencukupi penting untuk menghapuskannya.

Ringkasan

• Bali mengisytiharkan beberapa kawasan pelancongan popular sebagai zon merah rabies susulan peningkatan kes gigitan haiwan dan kes rabies yang disahkan dalam kalangan anjing.
• Zon merah merangkumi Kuta Selatan, Nusa Dua, Jimbaran, sebahagian Canggu dan hab pelancongan lain.
• Pihak berkuasa melancarkan kempen vaksinasi besar-besaran dan pensterilan kecemasan, manakala 103 pusat rawatan rabies beroperasi di seluruh pulau itu.
• Nasihat perjalanan antarabangsa menggesa pelancong supaya mengelakkan sentuhan dengan haiwan, mempertimbangkan vaksinasi sebelum terdedah kepada risiko dan segera mendapatkan rawatan perubatan jika digigit atau dicakar.
• Rabies kekal sebagai cabaran berterusan di Bali disebabkan populasi anjing liar yang besar, liputan vaksinasi yang rendah dan sikap orang awam.
• Rabies boleh dicegah dengan vaksinasi dan rawatan segera—kesedaran dan kewaspadaan penting bagi penduduk tempatan serta pelawat.