Insiden Denggi di Yogyakarta 76% Lebih Rendah, UGM Kaji Perluasan Wolbachia

Lima tahun pemantauan menunjukkan perlindungan berkekalan

Insiden denggi di Yogyakarta adalah 76 peratus lebih rendah berbanding bandar-bandar lain di pulau Jawa, Indonesia, yang tidak menjalankan intervensi Wolbachia sepanjang lima tahun pemantauan selepas pelaksanaannya di seluruh bandar itu. Dapatan tersebut kini menjadi panduan kepada SHIELD, sebuah projek penyelidikan yang mengkaji cara Indonesia dapat memperluas intervensi nyamuk itu sambil mengekalkan manfaatnya dari semasa ke semasa.

Katie Anders dari Universiti Monash, salah seorang penyiasat utama sokongan bagi SHIELD, berkata kesan di Yogyakarta kekal ketara sehingga tujuh tahun selepas nyamuk pembawa Wolbachia dilepaskan. Pemantauan pada 2023 dan 2024 mendapati bakteria itu terdapat pada 89 peratus populasi nyamuk Aedes aegypti tempatan.

Angka-angka itu menggambarkan dua aspek program yang saling berkait: sama ada Wolbachia terus bertapak dalam nyamuk dan sama ada lebih sedikit orang dijangkiti denggi. SHIELD akan mengkaji kedua-duanya, selain kos, pelaksanaan tempatan dan kesan cuaca panas melampau.

Projek itu, yang diketuai Pusat Perubatan Tropika Universitas Gadjah Mada, mengambil iktibar daripada pelaksanaan di lima bandar Indonesia. Penyiasat utamanya, Dr. Citra Indriani, berkata matlamatnya adalah untuk membangunkan strategi bagi peluasan di peringkat nasional dan global. Mesyuarat pelancaran diadakan pada 22 Oktober 2026.

Cara intervensi nyamuk ini berfungsi

Wolbachia ialah bakteria yang secara semula jadi terdapat pada banyak serangga. Di Yogyakarta, penyelidik memperkenalkan strain bernama wMel, yang asalnya diperoleh daripada lalat buah, ke dalam Aedes aegypti, iaitu nyamuk yang menyebarkan denggi antara manusia.

Di dalam tubuh nyamuk, Wolbachia mengganggu keupayaan virus denggi untuk berkembang. Oleh itu, nyamuk yang membawa bakteria itu kurang berupaya menyebarkan virus melalui gigitan. Nyamuk betina boleh mewariskan Wolbachia kepada anak-anaknya, sekali gus membolehkannya tersebar dalam populasi nyamuk tempatan selepas pelepasan dilakukan.

Oleh itu, pendekatan Yogyakarta memberi tumpuan kepada perubahan keupayaan nyamuk menyebarkan penyakit, bukannya sekadar mengurangkan bilangannya. Keberkesanannya yang berterusan bergantung pada Wolbachia kekal lazim dalam populasi nyamuk, sebab itu penyelidik terus mengukur kehadirannya bertahun-tahun selepas pelaksanaan.

Pakar entomologi UGM, Warsito Tantowijoyo, menjelaskan dalam penjelasan pada November 2023 oleh universiti itu bahawa nyamuk yang digunakan di Yogyakarta bukan hasil kejuruteraan genetik. Penyelidik memperkenalkan bakteria itu ke dalam Aedes aegypti tanpa mengubah suai gen nyamuk tersebut.

Perkara yang diukur dalam percubaan awal di Yogyakarta

Satu kajian yang diterbitkan pada 11 Mei 2020 dalam Gates Open Research memberikan huraian terperinci tentang pelaksanaan terdahulu. Kajian percubaan Yogyakarta itu menerangkan pelepasan nyamuk setiap dua minggu, dalam 13 hingga 15 pusingan sepanjang tujuh bulan pada 2016 dan 2017.

Intervensi itu meliputi kawasan seluas lima kilometer persegi dengan kira-kira 65,000 penduduk. Penyelidik memilih kawasan perbandingan tanpa rawatan di bahagian bertentangan bandar itu, meliputi tiga kilometer persegi dengan kira-kira 34,000 penduduk. Usaha libat urus masyarakat dilakukan sebelum pelepasan.

Sepanjang 24 bulan selepas pelaksanaan, pemantauan merekodkan 34 kes denggi di kawasan intervensi dan 53 kes di kawasan perbandingan. Kajian itu menggunakan notifikasi pesakit denggi yang dimasukkan ke hospital. Selepas mengambil kira saiz populasi dan tempoh pemerhatian, insidennya ialah 26 berbanding 79 kes bagi setiap 100,000 orang-tahun.

Orang-tahun menggabungkan bilangan orang yang diperhatikan dengan tempoh mereka dipantau. Contohnya, 50,000 orang yang dipantau selama dua tahun bersamaan 100,000 orang-tahun. Ukuran ini membantu penyelidik membandingkan kawasan dengan populasi berbeza.

Model statistik menganggarkan pengurangan 73 peratus dalam insiden denggi yang dikaitkan dengan intervensi itu. Selang keyakinan 95 peratus ialah antara 49 hingga 86 peratus, yang menggambarkan ketidakpastian dalam anggaran tersebut. Analisis penerokaan yang merangkumi enam bulan pemerhatian tambahan menganggarkan pengurangan 76 peratus, dengan selang keyakinan 60 hingga 86 peratus.

Mengapa dapatan merangkumi beberapa peratusan

Angka Yogyakarta yang kerap dipetik datang daripada penilaian berbeza. Kajian awal menganggarkan pengurangan 73 peratus sepanjang tempoh susulan utamanya. Pemantauan kemudian di seluruh bandar mendapati insiden 76 peratus lebih rendah berbanding bandar perbandingan di Jawa dalam tempoh lima tahun. UGM turut memetik penyelidikan terdahulu yang menunjukkan 77 peratus lebih sedikit kes denggi dan pengurangan 86 peratus dalam kadar kemasukan ke hospital.

Kajian 2020 membandingkan satu kawasan intervensi dengan kawasan tanpa rawatan serta menganalisis perubahan dari semasa ke semasa. Penyelidik menyebutnya reka bentuk kuasi eksperimen: mereka menggunakan perbandingan tersusun untuk menganggarkan kesan intervensi, bukannya menetapkan secara rawak kawasan yang menerima pelepasan nyamuk.

Angka yang diperoleh kemudian merangkumi pelaksanaan lebih luas dan tempoh pemerhatian lebih panjang. Menyatakan tempoh kajian dan kumpulan perbandingan bagi setiap angka membantu menjelaskan perkembangan bukti, daripada pelaksanaan yang lebih kecil kepada pemantauan di seluruh bandar.

Angka 89 peratus mengukur perkara yang berbeza sama sekali: bahagian nyamuk Aedes aegypti yang disampel dan membawa Wolbachia pada 2023 dan 2024. Daripada setiap 100 nyamuk yang diwakili oleh ukuran itu, kira-kira 89 membawa bakteria tersebut. Penyelidik menjejaki angka ini bersama-sama penyakit dalam kalangan manusia kerana perubahan berkekalan dalam populasi nyamuk menjadi asas perlindungan berterusan melalui intervensi itu.

Perkembangan bukti

Pengalaman Yogyakarta merangkumi pelepasan, penilaian dan susulan selama beberapa tahun. SHIELD dibina berasaskan perjalanan itu, bukannya bermula dengan intervensi baharu yang prestasi tempatannya belum diketahui.

• 2016 dan 2017: Penyelidik melepaskan nyamuk pembawa wMel selama tujuh bulan di kawasan seluas lima kilometer persegi di Yogyakarta.
• 11 Mei 2020: Gates Open Research menerbitkan kajian yang melaporkan anggaran pengurangan 73 peratus dalam insiden denggi bagi analisis utamanya.
• 27 November 2023: UGM menerbitkan jawapan penyelidik terhadap kebimbangan orang ramai, termasuk soalan tentang keselamatan dan kes denggi yang masih berlaku.
• 2023 dan 2024: Pemantauan mendapati Wolbachia terdapat pada 89 peratus populasi Aedes aegypti tempatan.
• 22 Oktober 2026: SHIELD mengadakan mesyuarat pelancaran untuk mengkaji iktibar daripada pelaksanaan di lima bandar Indonesia.

Anders berkata perlindungan kekal ketara sehingga tujuh tahun selepas pelepasan. Lima tahun yang digunakan untuk perbandingan dengan bandar-bandar lain di Jawa dan tempoh sejak pelepasan nyamuk merujuk kepada jangka masa pemantauan yang berbeza.

Empat pasukan akan mengkaji peluasan

SHIELD ialah singkatan bagi Scaling Health Interventions for Effective Long-term Dengue Control (Memperluas Intervensi Kesihatan untuk Kawalan Denggi Jangka Panjang yang Berkesan). Empat kumpulan kerjanya membahagikan tugasan kepada pelaksanaan praktikal, biologi nyamuk, penyakit dalam kalangan manusia dan analisis ekonomi.

Kumpulan penyelidikan pelaksanaan akan mengenal pasti keadaan yang membantu atau menghalang pelaksanaan, termasuk komponen yang menjayakan sesuatu program. Kumpulan entomologi, yang mengkaji serangga, akan meneliti sama ada Wolbachia bertapak dan kekal dalam populasi nyamuk, termasuk ketika cuaca panas melampau.

Kumpulan epidemiologi akan menilai perubahan dalam penularan denggi dan kesihatan awam di kawasan dengan ciri-ciri berbeza. Epidemiologi ialah kajian tentang kejadian dan penularan penyakit dalam populasi. Perbandingan antara tempat akan membantu pasukan menilai prestasi intervensi dalam keadaan tempatan yang berbeza.

Kumpulan pemodelan akan menganalisis manfaat dan kos serta mengkaji gabungan dengan langkah-langkah lain untuk menangani denggi, termasuk vaksinasi. Model menggunakan data dan andaian untuk membandingkan strategi yang mungkin sebelum pihak berkuasa memperuntukkan sumber.

Citra berkata iktibar daripada lima bandar itu bertujuan memandu pelaksanaan lebih luas di Indonesia dan di tempat lain. Tarikh siap SHIELD dan jadual bagi sebarang peluasan belum diumumkan. Oleh itu, keputusan tentang lokasi dan cara peluasan perlu mengambil kira dapatan projek berhubung pelaksanaan, ketahanan, kesan terhadap kesihatan dan kos.

Semarang menambah satu lagi lokasi untuk dikaji

Semarang turut mencatat trend penurunan denggi seiring dengan populasi Wolbachia yang telah bertapak, menurut Dr. Fadjar Surya M. Silalahi, yang mengetuai pasukan kerja berkaitan penyakit bawaan vektor di Kementerian Kesihatan Indonesia. Beliau berkata bahagian nyamuk yang membawa Wolbachia kekal melebihi 60 peratus ketika kes menurun.

Pemantauan di Yogyakarta merekodkan 89 peratus pada 2023 dan 2024. Kedua-dua bandar memberikan pengalaman praktikal untuk dikaji SHIELD: populasi nyamuk boleh dipantau selepas pelaksanaan, manakala pengawasan penyakit menjejaki perkara yang berlaku dalam kalangan penduduk.

Tumpuan SHIELD melangkaui usaha menghasilkan semula satu peratusan. Pasukannya akan menyiasat keadaan yang menyokong Wolbachia bertapak secara berkekalan, perbezaan hasil antara satu tempat dengan tempat lain dan kos program. Perkara-perkara ini menjadi pertimbangan nyata bagi pihak berkuasa tempatan yang membuat keputusan tentang cara mengatur pelepasan, mengekalkan pemantauan dan menggabungkan Wolbachia dengan perkhidmatan sedia ada.

Mengapa kes denggi masih boleh berlaku

Dr. Riris Andono Ahmad, penyelidik di Pusat Perubatan Tropika UGM, membincangkan jangkitan yang masih berlaku dalam penjelasan awam universiti itu pada November 2023. Beliau berkata Wolbachia mengurangkan penularan tempatan, manakala sesetengah penduduk mungkin dijangkiti denggi ketika melalui kawasan yang tidak menjalankan intervensi itu.

Penduduk Yogyakarta bergerak antara kejiranan dan bandar. Oleh itu, alamat rumah seseorang dan tempat nyamuk yang membawa virus menggigitnya mungkin berbeza. Riris berkata perkara ini penting khususnya di kawasan yang mempunyai kadar pergerakan tinggi.

Anders turut berkata Wolbachia perlu kekal sebagai sebahagian daripada strategi bersepadu menangani denggi. Bagi isi rumah, ini bermaksud langkah membasmi tempat pembiakan nyamuk perlu diteruskan. Kempen 3M Plus Indonesia merangkumi mengosongkan bekas air, menutup bekas simpanan air dan mengitar semula barangan terbuang yang boleh menakung air serta membolehkan nyamuk membiak.

SHIELD akan mengkaji vaksinasi sebagai satu lagi kaedah yang mungkin digabungkan dengan Wolbachia. Kedua-dua pendekatan bertindak pada tahap yang berbeza: Wolbachia mengurangkan keupayaan nyamuk menyebarkan denggi, manakala vaksinasi bertindak melalui sistem imun manusia.

Kebimbangan orang ramai dan kepentingan di peringkat nasional

Perbincangan awam UGM turut menyentuh aspek keselamatan. Warsito berkata penyelidik yang secara sukarela memberi makan kepada nyamuk dengan membiarkannya menggigit mereka telah menjalani ujian, dan Wolbachia tidak dikesan dalam tubuh mereka. Universiti itu turut memaklumkan bahawa sampel darah penduduk di kawasan pelepasan diuji dan tiada Wolbachia dikesan.

Riris menjelaskan bahawa Singapura menggunakan strategi pelepasan yang berbeza. Pelepasan nyamuk jantan pembawa Wolbachia bertujuan mengurangkan bilangan nyamuk: apabila nyamuk jantan itu mengawan dengan nyamuk betina tanpa Wolbachia, telur yang terhasil tidak menetas. Sebaliknya, Yogyakarta menggunakan keupayaan bakteria itu untuk mengurangkan penularan virus dan kekal melalui keturunan nyamuk.

Pasukan UGM turut menerima soalan tentang Sri Lanka, termasuk dakwaan bahawa kes denggi meningkat sebanyak 300 peratus selepas pelaksanaan. Riris menjawab bahawa pelepasan di sana hanya meliputi kawasan seluas 20 kilometer persegi, sedangkan peningkatan yang diperkatakan melibatkan seluruh negara. Liputan geografi sesuatu intervensi penting ketika meneliti trend penyakit.

Beban denggi di Indonesia sendiri menjadikan penyelidikan peluasan ini mendesak. Menurut angka yang dipetik Kementerian Kesihatan, negara itu merekodkan 703 kematian akibat denggi pada 2025, kira-kira 17 peratus daripada jumlah global, dan menduduki tempat kedua di dunia bagi kematian akibat denggi pada tahun itu. Bahagian tersebut bersamaan kira-kira satu daripada enam kematian di seluruh dunia.

Bagi perkhidmatan kesihatan, tugas penyelidikan ini bersifat praktikal: menentukan cara kaedah yang dikaitkan dengan pengurangan jangkitan dan kemasukan ke hospital di Yogyakarta dapat memberikan perlindungan berterusan di tempat lain. SHIELD menggabungkan pemantauan nyamuk, pengawasan penyakit dan kerja pelaksanaan dalam projek yang sama untuk membantu memandu keputusan tersebut.

Ringkasnya

• Insiden denggi di Yogyakarta 76 peratus lebih rendah berbanding bandar-bandar perbandingan di Jawa dalam tempoh lima tahun selepas pelaksanaan di seluruh bandar.
• Pemantauan pada 2023 dan 2024 mendapati Wolbachia terdapat pada 89 peratus nyamuk Aedes aegypti tempatan.
• Percubaan terdahulu yang diterbitkan pada 2020 menganggarkan pengurangan 73 peratus dalam insiden denggi bagi analisis utamanya.
• Projek SHIELD oleh UGM akan mengkaji pelaksanaan di lima bandar Indonesia, termasuk ketahanan, kesan terhadap kesihatan, kos dan gabungan dengan vaksinasi.
• Wolbachia mengurangkan risiko penularan, sementara kawalan tempat pembiakan nyamuk dan langkah pencegahan lain kekal sebagai sebahagian daripada perlindungan terhadap denggi.