Aspirasi Unsur Nadir Bumi Malaysia: Mendepani Peluang, Teknologi dan Geopolitik

Peluang Unsur Nadir Bumi Malaysia: Sempadan Perindustrian Baharu

Malaysia berada pada titik penting dalam persaingan global mendapatkan unsur nadir bumi (REE), iaitu mineral yang penting bagi teknologi yang memacu abad ke-21. Daripada telefon pintar dan kenderaan elektrik kepada turbin angin dan sistem pertahanan canggih, unsur nadir bumi menjadi tunjang inovasi moden. Ketika dunia berusaha mempelbagaikan rantaian bekalan agar tidak terlalu bergantung pada China, deposit yang luas serta kapasiti pemprosesan Malaysia telah menjadikan negara ini tumpuan. Namun, peluang turut datang bersama kerumitan dari segi teknologi, alam sekitar dan geopolitik.

Malaysia menempatkan Lynas Advanced Materials Plant di Gebeng, Pahang, kemudahan pemprosesan unsur nadir bumi berat terbesar di luar China. Dimiliki oleh Lynas Rare Earths dari Australia, kilang itu memproses sekitar 1,500 tan unsur nadir bumi berat setiap tahun, dengan mengasingkan mineral seperti disprosium dan terbium—bahan penting untuk magnet berprestasi tinggi yang digunakan dalam kenderaan elektrik dan sistem tenaga boleh baharu. Sejak mula beroperasi pada 2012, Lynas telah melabur lebih US$700 juta di Malaysia dan menyumbang lebih US$1 bilion kepada ekonomi tempatan.

Aspirasi Malaysia jauh melangkaui pemprosesan bijih yang diimport. Dengan deposit unsur nadir bumi yang dianggarkan bernilai lebih US$200 bilion dan kerajaan yang mahu meningkatkan kedudukan negara dalam rantaian nilai, Malaysia sedang meletakkan dirinya sebagai pemain utama dalam rantaian bekalan unsur nadir bumi global. Namun, mampukah Malaysia mengatasi halangan teknologi dan kawal selia untuk merealisasikan wawasan ini?

Mengapa Unsur Nadir Bumi Penting: Kepentingan Global

Unsur nadir bumi merangkumi 17 unsur logam, termasuk 15 unsur lantanida, skandium dan itrium. Walaupun namanya demikian, kebanyakannya agak banyak terdapat dalam kerak bumi. Namun, kepekatan yang berdaya maju dari segi ekonomi jarang ditemui, manakala proses pengekstrakan dan pengasingannya mencabar dari segi teknikal.

Unsur ini amat penting untuk:

• Magnet kekal dalam motor elektrik dan turbin angin
• Telefon pintar, komputer dan elektronik canggih
• Peranti pengimejan perubatan dan laser
• Aplikasi pertahanan, termasuk radar dan panduan peluru berpandu

China kini mendominasi sektor ini, dengan menghasilkan kira-kira 60 peratus bahan mentah unsur nadir bumi dunia, memproses 85 peratus daripada pengeluaran dan mengeluarkan hampir 90 peratus magnet unsur nadir bumi dunia. Penguasaan ini bukan berlaku secara kebetulan—ia hasil pelaburan strategik selama beberapa dekad, subsidi kerajaan dan kesediaan menanggung kos alam sekitar yang telah menghalang pesaing.

Kawalan China terhadap unsur nadir bumi memberikannya pengaruh besar dalam politik global. Pada 2010, Beijing menghentikan eksport unsur nadir bumi ke Jepun ketika pertikaian wilayah, manakala pada 2023, negara itu mengenakan sekatan baharu terhadap eksport teknologi pemprosesan unsur nadir bumi. Langkah ini mengejutkan industri dan kerajaan di seluruh dunia, sekali gus mendorong usaha segera untuk mempelbagaikan rantaian bekalan.

Wawasan ‘Lombong ke Magnet’ Malaysia: Dasar dan Kemajuan

Kerajaan Malaysia bertindak balas dengan strategi berani. Perdana Menteri Anwar Ibrahim menggariskan rancangan lima tahun untuk mempercepat pembangunan unsur nadir bumi, dengan tumpuan pada pembinaan keupayaan domestik dalam teknologi perlombongan, penapisan dan pengasingan. Matlamatnya jelas: mengubah Malaysia daripada pembekal bahan mentah kepada hab industri hiliran bernilai tinggi, seperti pembuatan magnet dan bahan termaju.

Antara elemen utama strategi unsur nadir bumi Malaysia ialah:

• Larangan Eksport Unsur Nadir Bumi Mentah: Pada 2024, Malaysia mengenakan moratorium terhadap eksport unsur nadir bumi yang belum diproses. Matlamatnya adalah untuk memastikan nilai tambah diwujudkan dalam negara, sekali gus menarik firma antarabangsa melabur dalam pemprosesan dan pembuatan tempatan. Hanya unsur nadir bumi yang telah diproses dan produk bernilai tambah boleh dieksport, dengan pengecualian bagi projek perintis yang mematuhi garis panduan ketat.
• Pembangunan Ekosistem Bersepadu: Kerajaan menggalakkan pembangunan ekosistem unsur nadir bumi bersepadu, daripada perlombongan huluan dan pemprosesan pertengahan hingga pembuatan magnet dan komponen hiliran. Unjuran menunjukkan pengeluaran magnet super sahaja boleh menjana hasil sehingga US$3 bilion menjelang 2030.
• Kerjasama Antarabangsa: Malaysia giat menarik pelaburan daripada rakan global, termasuk Australia, Jepun, Korea Selatan dan China. Perjanjian terkini termasuk memorandum persefahaman antara Lynas dengan badan pelaburan negeri Kelantan bagi bekalan tempatan, serta kerjasama dengan JS Link dari Korea Selatan untuk menghasilkan sehingga 3,000 tan magnet super setahun di Kuantan.
• Malaysia mengimbangi hubungannya dengan Amerika Syarikat dan China secara berhati-hati. Pegawai menegaskan bahawa negara ini tidak akan memihak kepada mana-mana pihak, sebaliknya mengekalkan dasar eksport yang konsisten dan mengalu-alukan penyertaan semua syarikat dalam aktiviti hiliran.

Menteri Pelaburan, Perdagangan dan Industri Tengku Zafrul Abdul Aziz menjelaskan dalam satu temu bual,

“Malaysia meletakkan dirinya sebagai hab pemprosesan, bukannya pembekal bahan mentah. Kami mengalu-alukan semua syarikat untuk melabur dalam aktiviti hiliran unsur nadir bumi di negara ini, sekali gus membolehkan produk bernilai tambah dieksport. Pendekatan ini bertujuan memaksimumkan manfaat ekonomi dan mengukuhkan alasan untuk mengekalkan pemprosesan dalam negara.”

Malaysia kini membekalkan kira-kira 13 peratus daripada permintaan global bagi mineral kritikal, dan angka itu dijangka meningkat apabila projek baharu mula beroperasi.

Cabaran: Teknologi, Kawal Selia dan Kemampanan

Di sebalik aspirasi tersebut, Malaysia berdepan halangan besar untuk merealisasikan potensi unsur nadir buminya.

Kekurangan Teknologi

Malaysia kekurangan teknologi canggih untuk mengasingkan dan menapis unsur nadir bumi, khususnya unsur nadir bumi berat. Walaupun Lynas membawa kepakaran dan pelaburan, sebahagian besar teknologi pemprosesan bernilai tinggi masih tertumpu di China, yang melarang eksport teknologi sedemikian sejak Disember 2023. Oleh itu, pemindahan teknologi dan pembangunan keupayaan menjadi keutamaan utama pembuat dasar Malaysia.

Bagi menangani perkara ini, Malaysia sedang mencari kerjasama dengan negara yang boleh menyediakan pelaburan serta kepakaran teknikal. JOGMEC Jepun (Japan Organization for Metals and Energy Security) menawarkan satu model: selepas larangan eksport China pada 2010, Jepun melabur besar-besaran dalam lombong dan kemudahan pemprosesan di luar negara, termasuk Lynas di Malaysia, untuk mendapatkan bekalan alternatif. Malaysia berharap dapat mencontohi pendekatan ini dengan menarik pelaburan strategik jangka panjang yang serupa.

Isu Kawal Selia dan Tadbir Urus

Perlombongan di Malaysia dikawal selia melalui interaksi kompleks antara pihak berkuasa persekutuan dengan negeri. Di bawah Perlembagaan Persekutuan, tanah dan hak perlombongan dikawal oleh kerajaan negeri, yang boleh mengeluarkan permit malah membatalkan pewartaan hutan simpan untuk tujuan perlombongan tanpa kelulusan persekutuan. Pemecahan kuasa ini menyukarkan pelaksanaan dasar negara dan membuka ruang kepada perlombongan haram.

Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam telah menolak cadangan untuk mewujudkan pengawal selia berpusat bagi industri unsur nadir bumi, dengan alasan peruntukan perlembagaan dan bantahan negeri. Pemangku Menteri Johari Abdul Ghani menekankan perlunya rundingan rapat dengan kerajaan negeri bagi melindungi hak mereka, menjadikan penyelarasan kawal selia suatu proses yang perlahan dan rumit.

Penganalisis memberi amaran bahawa tanpa tadbir urus, ketelusan dan kebertanggungjawaban yang lebih kukuh, Malaysia berisiko mengulangi kesilapan lalu. Usaha niaga unsur nadir bumi terdahulu, seperti MAREC dan ARE, dihentikan susulan bantahan orang ramai terhadap sisa radioaktif dan kebimbangan alam sekitar.

Kebimbangan Alam Sekitar dan Sosial

Perlombongan dan pemprosesan unsur nadir bumi dikaitkan dengan risiko alam sekitar yang besar, termasuk sisa radioaktif, penebangan hutan dan pencemaran air. Kilang Lynas terus berdepan penelitian orang ramai berhubung pengurusan sisa, meskipun mematuhi piawaian keselamatan. Kaedah pengekstrakan baharu, seperti larut resap in-situ, sedang diteroka untuk mengurangkan pembukaan tanah, namun kaedah ini turut membawa risiko pencemaran air.

Kebanyakan deposit unsur nadir bumi Malaysia terletak di Terengganu, Kelantan dan Pahang—kawasan yang mempunyai biodiversiti dan simpanan karbon yang tinggi. Dianggarkan sehingga 80 peratus deposit berada di hutan simpan. Kerajaan telah mencadangkan garis panduan dan prosedur operasi standard yang ketat, namun pelaksanaannya masih tidak seragam antara negeri.

Mantan Menteri Alam Sekitar Nik Nazmi Nik Ahmad mengingatkan,

“Dasar yang wajar dan perlindungan alam sekitar diperlukan. Kita mesti mengelakkan keuntungan jangka pendek yang mengorbankan kemampanan jangka panjang.”

Pelan Transformasi Industri Mineral Negara 2021-2030 bertujuan menerapkan piawaian kemampanan dan ESG (alam sekitar, sosial dan tadbir urus) di seluruh rantaian nilai, namun kemajuannya tidak sekata.