Shehbaz Sharif Desak Pematuhan Perjanjian Air Indus di SCO, Tindakan India Digugat dari Sudut Undang-undang

Mengapa Perjanjian Air Indus Mendominasi Sidang Kemuncak Tianjin

Perdana Menteri Pakistan Shehbaz Sharif menggunakan penampilannya di Majlis Ketua-ketua Negara Pertubuhan Kerjasama Shanghai (SCO) di Tianjin untuk menyorot satu perjanjian yang rapuh tetapi penting: Perjanjian Air Indus. Beliau menggesa negara anggota menghormati undang-undang antarabangsa dan perjanjian dua hala, dengan berhujah bahawa akses air tanpa gangguan di bawah perjanjian sedia ada penting bagi kepercayaan dan kestabilan di Asia Selatan dan Asia Tengah. Kenyataan beliau merupakan tindak balas tegas terhadap pengumuman India bahawa negara itu akan menggantung pelaksanaan perjanjian berkenaan selepas serangan pada April di Pahalgam, Jammu dan Kashmir, yang mengorbankan 26 orang. Pakistan mencabar penggantungan itu, dan Mahkamah Timbang Tara Tetap di The Hague kemudian menegaskan bahawa sesebuah pihak tidak boleh menggantung perjanjian itu secara sepihak.

Pertikaian air itu timbul pada sidang kemuncak yang sama ketika India mengambil pendirian tegas mengenai keganasan. Pendirian New Delhi, yang turut digariskan dalam deklarasi sidang kemuncak, menyatakan bahawa keganasan dan pemisahan mengancam keamanan global serta tiada ruang untuk dwistandard dalam menanganinya. Kecaman bersama SCO terhadap serangan Pahalgam, di samping rujukan kepada serangan di Pakistan, mewujudkan suasana diplomatik yang tegang bagi rayuan Shehbaz. Kedua-dua pihak mengaitkan isu air dengan naratif keselamatan yang lebih luas dan sekian lama mencorakkan hubungan India-Pakistan.

Shehbaz mengiringi hujahnya mengenai perjanjian itu dengan seruan lebih luas untuk berdialog. Beliau menyebut kerugian yang ditanggung Pakistan akibat keganasan dan bencana iklim, memuji sokongan antarabangsa untuk bantuan ketika banjir besar melanda negara itu, dan memperluas mesejnya kepada isu kestabilan serantau. Beliau menyokong Afghanistan yang aman, menggesa peningkatan kesalinghubungan melalui projek seperti Koridor Ekonomi China-Pakistan, serta mengecam keganasan di Gaza dan serangan terhadap Iran, satu lagi anggota SCO. Sidang itu bersifat multilateral, namun isu air menjadikan pertemuan tersebut terasa jelas bersifat dua hala.

Permintaan Shehbaz Sharif

Perdana menteri itu mengemukakan tiga permintaan utama. Pertama, beliau meminta pemimpin SCO menghormati komitmen perjanjian tanpa gangguan. Kedua, beliau menyeru dialog berstruktur dan menyeluruh bagi menyelesaikan pertikaian yang berlarutan. Ketiga, beliau menggesa usaha bersama menangani cabaran yang dikongsi, daripada banjir akibat perubahan iklim hingga ancaman keselamatan rentas sempadan, sambil meletakkan diplomasi sebagai teras hubungan serantau.

Menghormati perjanjian dan memastikan akses air tanpa gangguan

Dalam ucapannya, Shehbaz mengaitkan kelancaran fungsi SCO dengan prinsip bahawa negara anggota menunaikan komitmen undang-undang masing-masing, terutama apabila mata pencarian bergantung pada aliran air yang boleh dijangka. Beliau menyifatkan akses tanpa gangguan kepada bahagian air lembangan Indus yang menjadi hak Pakistan sebagai soal hak dan kestabilan, bukannya alat tawar-menawar.

Ketika menyentuh perkara itu dalam sidang pleno, perdana menteri Pakistan berkata:

Kami mengharapkan negara anggota SCO mematuhi semua perjanjian dua hala. Akses tanpa gangguan kepada bahagian air yang sewajarnya seperti yang ditetapkan dalam perjanjian sedia ada antara anggota SCO.

Pakistan berhujah bahawa Perjanjian Air Indus ialah perjanjian mengikat yang bertahan ketika peperangan, maka ia tidak boleh digantung atau diubah secara sepihak. Dengan merujuk keputusan di The Hague, Islamabad berusaha mengukuhkan pendirian itu dalam forum berprofil tinggi dan mengetepikan sebarang keraguan terhadap persoalan undang-undang berkenaan.

Dialog, bukan konfrontasi

Shehbaz menyifatkan rundingan sebagai satu-satunya jalan yang boleh dilaksanakan. Beliau menyeru apa yang disebutnya sebagai dialog, diplomasi dan rundingan, serta mengaitkan pendekatan itu dengan kesediaan Pakistan untuk berurusan secara membina dengan negara jiran. Pendirian itu bukan perkara baharu bagi Islamabad, namun waktunya membawa makna tersendiri, memandangkan emosi yang menyelubungi serangan pada April dan penekanan India terhadap tindakan ke atas pihak yang menaja keganasan.

Pendirian India dalam Sidang Kemuncak

Mesej New Delhi di Tianjin tertumpu pada ancaman bersama yang menurutnya sekian lama menjejaskan keamanan. Perdana Menteri Narendra Modi memberitahu sidang pleno bahawa usaha membanteras keganasan dalam semua bentuknya ialah prasyarat kestabilan, dan beliau menggesa tindakan kolektif yang lebih tegas terhadap fahaman radikal serta pembiayaan keganasan.

Ketika menyampaikan pendirian India dalam sidang itu, Perdana Menteri Narendra Modi berkata:

Keganasan dan pemisahan kekal antara ancaman paling serius terhadap keamanan global.

Wakil India sering mengaitkan kerjasama dengan Pakistan kepada langkah yang boleh disahkan untuk menentang kumpulan yang didakwa dibiarkan oleh Islamabad. Deklarasi SCO memberikan sokongan politik kepada tafsiran peristiwa itu, apabila negara anggota mengecam serangan Pahalgam dan menuntut pihak bertanggungjawab dipertanggungjawabkan. Dalam konteks itu, tindakan India menggantung pelaksanaan perjanjian berkenaan menjadi isyarat dan juga alat tekanan, meskipun Islamabad menegaskan undang-undang berkaitan air mesti dipisahkan daripada pertikaian keselamatan.

Perjanjian di Teras Pertikaian

Ditandatangani pada 1960 dengan Bank Dunia sebagai perantara dan penjamin, Perjanjian Air Indus (IWT) ialah antara perjanjian perkongsian air paling tahan lama di dunia. Perjanjian itu membahagikan aliran lembangan antara India dengan Pakistan, menetapkan parameter teknikal bagi projek dan menubuhkan suruhanjaya tetap yang bermesyuarat secara berkala. Ketahanan perjanjian itu sering disebut sebagai satu pengecualian yang berterusan dalam hubungan dua hala yang tidak menentu.

Pembahagian sungai di bawah perjanjian

Sistem Indus mempunyai enam sungai utama. Di bawah IWT, India mempunyai hak penuh ke atas sungai di bahagian timur, iaitu Ravi, Beas dan Sutlej. Pakistan menerima hak ke atas sungai di bahagian barat, iaitu Indus, Jhelum dan Chenab, yang membawa jumlah aliran lebih besar. India mengekalkan hak terhad ke atas sungai di bahagian barat untuk pengairan, penyimpanan air dalam jumlah kecil dan penjanaan hidroelektrik menggunakan reka bentuk aliran sungai yang bertujuan mengelakkan perubahan aliran yang boleh menjejaskan penggunaan air oleh Pakistan di hilir.

Reka bentuk dan operasi ditadbir oleh peraturan terperinci, termasuk mengenai pintu limpahan dan takungan, supaya kemudahan di hulu tidak membolehkan pelepasan air dimanipulasi sehingga menjejaskan kitaran pengairan di Pakistan. Perincian kejuruteraan sedemikian menyebabkan setiap projek baharu sering mencetuskan pertikaian teknikal yang perlu diteliti kedua-dua pihak satu demi satu.

Pengendalian pertikaian

Suruhanjaya Tetap Indus menjadi saluran pertama perjanjian itu untuk kerjasama dan aduan. Jika pesuruhjaya gagal menyelesaikan sesuatu perbezaan, perjanjian itu menyediakan dua saluran. Persoalan teknikal boleh dirujuk kepada pakar neutral. Pertikaian undang-undang yang lebih rumit boleh dirujuk kepada Mahkamah Timbang Tara, yang lazimnya mendapat sokongan pentadbiran daripada Mahkamah Timbang Tara Tetap. Selama ini, projek seperti Kishanganga dan Ratle telah melalui mekanisme tersebut, sekali gus menunjukkan bahawa perjanjian itu menjangkakan pertikaian dan menyediakan cara untuk menguruskannya tanpa membatalkan perjanjian.

Bolehkah sesebuah negara menggantung perjanjian itu secara sepihak

Keputusan India untuk menggantung pelaksanaan perjanjian itu, iaitu menghentikan operasinya buat sementara waktu, menimbulkan persoalan undang-undang yang jelas. Perjanjian Indus tidak mengandungi klausa yang membenarkan penggantungan secara sepihak atas sebab di luar prosedur perjanjian itu sendiri. Di The Hague, Mahkamah Timbang Tara Tetap menjelaskan bahawa India tidak boleh menggantung pelaksanaan perjanjian itu secara sepihak. Dari sudut undang-undang, ini mengesahkan bahawa perjanjian seumpama itu terus mengikat pihak-pihak terlibat melainkan kedua-duanya bersetuju mengubahnya atau pelanggaran diputuskan melalui proses yang ditetapkan dalam perjanjian.

Keputusan itu turut mencerminkan realiti praktikal. IWT bukan sekadar memorandum ringkas. Ia merupakan rejim terperinci yang merangkumi institusi, kriteria reka bentuk dan proses penyelesaian pertikaian. Menghentikannya melalui pengumuman politik akan mengetepikan peraturan kejuruteraan dan pengawasan berdekad-dekad yang melindungi kedua-dua pihak. Sebab itulah Pakistan menyifatkan pengisytiharan penggantungan tersebut sebagai tidak selaras dengan aturan berasaskan peraturan yang dikatakan disokong oleh SCO.

Keselamatan Air dan Tekanan Iklim di Pakistan

Lembangan Indus ialah talian hayat Pakistan. Lembangan itu mengairi Punjab dan Sindh, menyokong pengeluaran makanan dan membekalkan air kepada bandar-bandar di seluruh negara. Bagi ekonomi yang sebahagian besarnya berasaskan pertanian, kepastian aliran air mengikut musim bukan perkara abstrak. Ia menentukan jadual penanaman dan penuaian, perancangan tenaga serta kesihatan awam. Sebab itulah kepimpinan Pakistan mengaitkan air dengan keselamatan negara.

Tekanan iklim merumitkan keadaan. Pakistan menyumbang kurang daripada satu peratus pelepasan global, namun berdepan pencairan glasier, corak monsun yang tidak menentu dan hujan lebat melampau. Banjir 2022 menyebabkan jutaan penduduk kehilangan tempat tinggal, manakala hujan lebat dan hujan turun mendadak dari awan yang berlaku lebih baru-baru ini sekali lagi membanjiri daerah di sepanjang sungai utama. Kapasiti penyimpanan yang terhad memberi ruang penampan yang kecil kepada perancang, sementara takungan yang dipenuhi kelodak mengurangkan keupayaan untuk meratakan kesan kejutan antara musim. Di Tianjin, Shehbaz mengucapkan terima kasih kepada negara-negara yang menyokong usaha bantuan dan memberi amaran bahawa kegagalan bertindak terhadap perubahan iklim akan mengakibatkan lebih banyak kehilangan nyawa dan mata pencarian.

Dakwaan Keganasan dan Tindak Balas SCO

Isu keselamatan dibangkitkan dalam hampir setiap ucapan di sidang kemuncak itu. Pakistan berkata negara itu kehilangan puluhan ribu orang dan mengalami kerugian ekonomi besar dalam perjuangannya menentang militan. Shehbaz menyebut insiden rampasan kereta api Jaffar Express dan merujuk kepada apa yang disifatkannya sebagai penglibatan asing dalam serangan di Balochistan dan Khyber Pakhtunkhwa. India pula menumpukan perhatian pada Pahalgam, tempat 26 orang terbunuh pada April, dan menegaskan bahawa pihak yang menaja keganasan tidak boleh mengharapkan aturan berasaskan kepercayaan kekal tanpa perubahan.

Sebelum menegaskan tuntutannya mengenai perjanjian itu, pemimpin Pakistan berusaha mengukuhkan hujahnya dengan menolak keganasan secara lebih luas. Ketika menyampaikan perkara itu, perdana menteri berkata pendirian Pakistan terhadap ekstremisme adalah tegas:

Kami mengecam keganasan dalam semua bentuk dan manifestasinya dengan sekeras-kerasnya.

Negara-negara SCO secara bersama mengecam serangan Pahalgam dalam deklarasi mereka. Kenyataan itu selaras dengan gesaan India supaya pihak bertanggungjawab dikenakan tindakan tegas dan menjelaskan bahawa pendapat awam dalam kalangan kuasa besar Eurasia kini cenderung kepada satu mesej bersama mengenai usaha memerangi keganasan. Pakistan pula berusaha memastikan kesepakatan itu tidak mengetepikan pendirian undang-undangnya berhubung air.

Afghanistan, Kesalinghubungan dan CPEC

Shehbaz mengaitkan keamanan dengan kesalinghubungan. Menurutnya, Afghanistan yang stabil akan membuka laluan perdagangan yang memberi manfaat kepada seluruh SCO. Beliau menggalakkan integrasi ekonomi yang lebih mendalam, dengan mengetengahkan Koridor Ekonomi China-Pakistan sebagai contoh prasarana rentas sempadan yang sedang dilaksanakan dan boleh diperluas atau ditiru. Matlamatnya ialah beralih daripada perbincangan yang mengutamakan keselamatan kepada pendekatan yang menghubungkan ekonomi melalui jalan raya, tenaga dan pelabuhan.

Beliau turut menyatakan sokongan terhadap inisiatif China yang lebih luas dan mengalu-alukan Deklarasi Tianjin. Nada itu selaras dengan pendirian Pakistan sejak sekian lama bahawa kemakmuran berkembang melalui hubungan serantau, walaupun ketegangan politik memuncak. Dalam erti kata itu, kesalinghubungan menjadi sebahagian daripada strategi pengurusan risiko, bukan sekadar rancangan pembangunan.

Diplomasi di Luar Sidang

Shehbaz mengadakan beberapa pertemuan di luar sidang kemuncak, termasuk dengan Presiden Iran Masoud Pezeshkian. Perbincangan itu menyentuh perdagangan, hubungan tenaga dan potensi projek yang boleh disertakan dalam fasa seterusnya CPEC. Pegawai Pakistan turut mengadakan pertemuan dengan pemimpin wilayah dan perbandaran China, termasuk delegasi dari Kawasan Baharu Binhai Tianjin, bagi membincangkan peluang pelaburan dan kerjasama perindustrian.

Langkah Seterusnya dalam Pertikaian Indus

Dalam masa terdekat, Suruhanjaya Tetap Indus kekal sebagai forum untuk menangani isu teknikal dan operasi. Jika kedua-dua pihak tidak dapat mencapai persetujuan di situ, perjanjian itu sudah menetapkan cara untuk merujuk perkara berkenaan kepada pakar neutral atau timbang tara. Penggantungan oleh India tidak diiktiraf oleh mekanisme perjanjian itu, dan keputusan di The Hague menegaskan perkara tersebut. Realiti undang-undang itu mengembalikan kedua-dua ibu negara kepada teks perjanjian dan meja suruhanjaya, tempat kebanyakan pertikaian bermula dan sering kali berakhir.

Politik tetap akan mempengaruhi rentak perkembangan. Pemimpin India berdepan tekanan kuat supaya mengaitkan kerjasama dengan tindakan yang boleh dipercayai terhadap militan. Pemimpin Pakistan pula berdepan kekurangan air di dalam negara dan masyarakat yang bimbang sebarang konsesi akan mengurangkan aliran air atau mewujudkan tekanan baharu di hulu. SCO memberi kedua-dua pihak pentas untuk menyampaikan mesej kepada khalayak masing-masing. Isu air tidak diselesaikan, namun sidang itu menjelaskan bahawa undang-undang, bukannya pengumuman sepihak, akan menentukan pengurusan aliran Indus.

Perkara Utama

• Di sidang kemuncak SCO di Tianjin, Perdana Menteri Pakistan Shehbaz Sharif menggesa supaya perjanjian dihormati dan menegaskan akses air tanpa gangguan penting bagi kestabilan serantau.
• India mengumumkan akan menggantung pelaksanaan Perjanjian Air Indus selepas serangan pada April di Pahalgam yang mengorbankan 26 orang.
• Mahkamah Timbang Tara Tetap di The Hague memutuskan bahawa India tidak boleh menggantung atau menghentikan pelaksanaan perjanjian itu secara sepihak.
• Shehbaz menggesa dialog berstruktur untuk menyelesaikan pertikaian dan menyifatkan diplomasi sebagai satu-satunya jalan yang boleh dilaksanakan.
• India mengambil pendirian tegas terhadap keganasan, manakala deklarasi SCO mengecam serangan Pahalgam dan menuntut pihak bertanggungjawab dikenakan tindakan.
• Perjanjian Air Indus, yang ditandatangani pada 1960 dengan sokongan Bank Dunia, memperuntukkan sungai di bahagian timur kepada India dan sungai di bahagian barat kepada Pakistan, dengan peraturan terperinci bagi projek di hulu.
• Pertikaian di bawah perjanjian itu dikendalikan melalui Suruhanjaya Tetap Indus, dengan rujukan kepada pakar neutral atau timbang tara jika perlu.
• Shehbaz mengaitkan kebimbangan Pakistan mengenai air dengan tekanan iklim dan banjir baru-baru ini, sambil berterima kasih kepada rakan-rakan yang menghulurkan bantuan dan menggesa kerjasama lebih erat.
• Beliau menyokong Afghanistan yang aman, menggalakkan peluasan kesalinghubungan serantau melalui CPEC, serta mengecam keganasan di Gaza dan serangan terhadap Iran.
• Pertemuan dengan presiden Iran dan pemimpin tempatan China membincangkan perdagangan dan pelaburan, sementara sebarang langkah seterusnya dalam pertikaian air akan kembali melalui saluran perjanjian.