Penternakan biri-biri di Lembah Phobjikha merosot apabila golongan muda berhijrah dan kentang mengambil alih

Tradisi terancam di sebuah lembah Himalaya

Phobjikha di Wangdue Phodrang pernah memelihara ribuan ekor biri-biri yang membekalkan bulu dan baja, serta menjadi sumber kerja berterusan bagi keluarga yang memintal dan menenun pakaian musim sejuk mereka sendiri. Kini, lembah itu mencatat kira-kira 351 ekor biri-biri di dua chiwog. Kemerosotan ini ketara dan menunjukkan cara hidup yang berisiko pupus apabila isi rumah beralih kepada tanaman yang lebih menguntungkan, golongan muda berhijrah ke bandar, serangan pemangsa semakin kerap dan akses ke padang ragut semakin terbatas.

Data terkini menunjukkan kemerosotan itu berterusan. Menurut Banci Bersepadu Pertanian dan Penternakan Bhutan 2025, Phobjikha mencatat 351 ekor biri-biri tempatan, termasuk 96 jantan dan 255 betina, dengan dua kematian direkodkan serta pengeluaran bulu sebanyak 0.20 tan metrik. Pada 2023, lembah itu mempunyai 426 ekor biri-biri, dengan 46 kematian dan pengeluaran bulu sebanyak 0.49 tan metrik. Pada 2022, jumlahnya jauh lebih tinggi, iaitu 770 ekor biri-biri dan 3.57 tan metrik bulu. Kemerosotan jumlah ternakan dan pengeluaran bulu menggambarkan realiti sukar yang dihadapi penternak berusia yang masih tinggal di kawasan itu.

Bhutan mengiktiraf empat jenis biri-biri tempatan, iaitu Jakar, Sipsu, Sarpang dan Sakten. Biri-biri Jakar, yang dipercayai berasal dari Phobjikha dan terdapat di daerah tengah seperti Bumthang dan Trongsa, kini terancam. Apabila semakin ramai keluarga meninggalkan penternakan, risiko baka tempatan yang tersendiri serta pengetahuan berkaitannya semakin susut hingga tinggal sedikit. Laporan tempatan turut menjejaki trend yang sama, dengan catatan terperinci tentang petani yang beralih kepada kentang dan penduduk muda yang berpindah ke bandar untuk bekerja Kuensel.

Bagaimana ternakan yang berkembang maju boleh merosot begitu cepat?

Phobjikha pernah mempunyai lebih 2,000 ekor biri-biri pada 2013, menurut pegawai pengembangan penternakan gewog itu. Kemerosotan berterusan sejak itu berpunca daripada pelbagai sebab. Menggembala memakan masa dan memerlukan tenaga fizikal. Kawanan perlu diawasi rapi ketika meragut, dilindungi daripada pemangsa dan dipindahkan mengikut musim ke kawasan ragut. Tugas ini sukar apabila kebanyakan penternak yang masih ada sudah berusia dan tenaga kerja dalam isi rumah terhad. Pendapatan tunai yang lebih terjamin daripada kentang menjadikan pilihan lebih jelas bagi banyak keluarga. Kesannya, mereka beransur-ansur meninggalkan penternakan biri-biri, termasuk mereka yang menghargai tradisi itu.

Penghijrahan menambah tekanan. Penduduk muda sering berpindah ke pusat bandar untuk belajar dan bekerja, lalu hanya segelintir penduduk lebih tua menguruskan ternakan. Dengan tenaga kerja yang semakin berkurangan, keluarga mengecilkan kawanan atau menjual kesemua ternakan. Pada masa sama, akses ke padang ragut sudah lama menjadi kekangan. Pemimpin tempatan menyifatkan kekurangan tsamdro, atau tanah ragut, sebagai halangan utama. Apabila kawasan ragut jauh dari rumah atau peraturannya tidak jelas, kerja menggembala setiap hari menjadi lebih sukar dan mahal.

Trend ini bukan terhad kepada satu lembah. Populasi biri-biri Bhutan telah merosot selama bertahun-tahun, dengan penyiar nasional melaporkan penurunan tahunan yang berterusan serta kerugian besar akibat haiwan liar di sesetengah kampung Bhutan Broadcasting Service. Walaupun jumlah biri-biri negara hampir 10,000 ekor pada penghujung 2023, ternakan itu tertumpu di beberapa daerah sahaja. Samtse menyumbang lebih separuh jumlah biri-biri negara pada 2024, iaitu lebih 5,000 ekor. Banyak kawasan lain kini hanya memelihara kawanan kecil.

Keistimewaan biri-biri Jakar

Biri-biri Jakar ialah sebahagian daripada warisan penternakan Bhutan. Baka ini menyesuaikan diri dengan persekitaran tanah tinggi di bahagian tengah dan dihargai kerana bulunya yang digunakan untuk membuat selimut, pakaian dan tekstil tempatan. Dahulu, petani bergantung pada bulu itu untuk memintal benang di rumah. Haiwan ini sesuai dengan iklim dan kitaran pertanian setempat, selain berkait dengan adat ragutan bermusim dan persembahan kepada dewa tempatan. Kemerosotannya menjejaskan mata pencarian dan kepelbagaian genetik haiwan negara itu.

Baka tempatan yang sarat dengan nilai budaya

Kajian genetik dan rekod tempatan menonjolkan kategori biri-biri Bhutan yang tersendiri, termasuk Jakar di Bhutan tengah. Program yang disokong kerajaan di Phobjikha menggalakkan pemilik memelihara biri-biri Jakar dengan menawarkan pejantan baka, khidmat veterinar, peralatan pemprosesan bulu asas dan latihan. Usaha itu bertujuan mengekalkan kawanan di kawasan tersebut sambil meningkatkan mutu dan nilai pasaran bulu. Kajian seumpama mengenai sumber genetik haiwan ternakan menegaskan bahawa pemuliharaan baka tempatan memerlukan tindakan di peringkat komuniti dan sokongan antara agensi, kerana jumlah ternakan tempatan sering merosot apabila pekebun kecil beralih kepada kegiatan yang lebih cepat mendatangkan hasil.

Namun, keadaan di lapangan menyukarkan usaha mengekalkan tradisi itu. Apabila isi rumah melihat pulangan yang terhad, mereka menjual ternakan atau berhenti menggembala. Di Phobjikha, pemimpin tempatan berkata koperasi yang ditubuhkan untuk menyokong penternakan biri-biri, Samdrup Phuentshog Lug Detshen, serta peralatan yang dibekalkan melalui kerjasama dengan Pusat Biodiversiti Kebangsaan, tidak mengubah pilihan petani. Masa depan biri-biri Jakar di lembah itu kini bergantung pada sama ada segelintir isi rumah yang komited mampu meneruskan penternakan atau muncul model baharu yang menjadikannya lebih praktikal.

Ekonomi mendorong petani beralih kepada kentang

Sebab paling lazim yang diberikan petani untuk meninggalkan penternakan biri-biri ialah pengiraan mudah: bulu memberikan pendapatan yang terlalu rendah berbanding tenaga kerja yang diperlukan. Petani melaporkan harga sekitar Nu 450 hingga Nu 500 sekilogram bulu. Menggunting, mengasingkan, membasuh, memintal dan menenun semuanya memakan masa. Kerja menggembala tanpa henti dan mengurung ternakan pada waktu malam menambah beban. Kehilangan ternakan akibat anjing dan haiwan liar boleh menghapuskan hasil penjagaan berbulan-bulan dalam satu malam. Apabila pendapatan tidak menentu, orang ramai memilih kentang dan tanaman lain yang mempunyai harga serta pembeli yang lebih jelas.

Kentang di Phobjikha sudah lama mendapat pasaran yang boleh diharap. Tanaman itu sesuai dengan tanah dan iklim tempatan, manakala akses pasaran bertambah baik dengan jalan raya yang lebih elok. Pembeli sering datang terus ke lembah ketika musim menuai, bayaran tunai diterima dengan cepat dan pekerja boleh diambil untuk tempoh singkat. Sebaliknya, bulu memerlukan penjagaan selama berbulan-bulan sebelum boleh dijual dan sering perlu diproses untuk memperoleh harga lebih baik. Peralihan ini dapat difahami bagi keluarga yang memerlukan pendapatan stabil setiap musim.

Nilai bulu boleh ditingkatkan dengan menghasilkan produk baharu. Ladang Biri-biri Kebangsaan di Bumthang telah melatih petani menghasilkan barangan kain felt dan mengembangkan produk melangkaui kain tradisional seperti yathra dan mathra Bumthang. Jika kemahiran dan jumlah pembeli bertambah, hasil kraf ini boleh meningkatkan pendapatan bagi setiap kilogram bulu. Namun, usaha itu memerlukan penyelarasan, sokongan reka bentuk dan bekalan yang konsisten untuk mengubah kawanan kecil yang berselerak menjadi industri desa yang boleh diharap.

Pemangsa, anjing liar dan padang ragut yang semakin sempit

Pemangsa menjadi ancaman harian kepada penternak di Phobjikha dan daerah lain. Anjing liar kerap menyerang. Beruang dan haiwan liar lain membaham ternakan, terutamanya apabila kawanan meragut jauh dari kampung. Di Chumey, Bumthang, penduduk kampung memberitahu penyiar nasional bahawa mereka kehilangan biri-biri setiap hari dan dalam sesetengah kes, seluruh kandang diserang dalam satu malam. Kerugian itu menjejaskan semangat dan kewangan. Keluarga tidak mampu memelihara ternakan selama berbulan-bulan hanya untuk melihatnya dibaham sebelum digunting bulunya atau dijual.

Kekangan padang ragut menambah cabaran. Akses ke tsamdro sudah lama menentukan tempat dan cara penternak memindahkan kawanan. Apabila kawasan ragut terhad, jauh atau menjadi rebutan, kerja menggembala setiap hari bertambah berisiko dan meletihkan. Dahulu, keluarga Phobjikha membawa biri-biri mereka ke kawasan ragut musim panas di Pergunungan Black, dengan mengharapkan penternak yak mengawasinya. Amalan itu hampir lenyap apabila ramai penternak yak menjual ternakan mereka dan corak pergerakan berubah. Dengan padang ragut dan penjaga yang semakin berkurangan, laluan lama lebih sukar dikekalkan.

Kandang malam kalis pemangsa, anjing yang berkesan menjaga ternakan dan pengurusan anjing terbiar secara terselaras telah membantu kawasan penternakan lain. Setiap langkah memerlukan sokongan dan sumber tempatan. Apabila penduduk kampung semakin berusia dan tenaga kerja terhad, langkah yang munasabah sekalipun sukar dilaksanakan tanpa sokongan atau insentif dari luar.

Tradisi di padang ragut musim panas kian pudar

Ramai warga emas masih ingat ketika kebanyakan isi rumah memelihara kawanan besar, kadangkala 200 ekor biri-biri setiap satu. Bulunya dijadikan selimut dan pakaian yang menghangatkan keluarga sepanjang musim sejuk yang panjang. Rutin bermusim menyatukan masyarakat ketika menggunting bulu dan menenun. Amalan itu berkait rapat dengan landskap dan kehidupan budaya lembah tersebut, yang turut terkenal sebagai tempat burung jenjang leher hitam menghabiskan musim sejuk di kawasan tanah lembapnya.

Kini, hanya beberapa isi rumah di sesetengah chiwog masih memelihara biri-biri. Pemimpin tempatan berkata kebanyakan biri-biri dijual keluar dari lembah, biasanya ke Bumthang. Adat menghantar kawanan ke Pergunungan Black untuk meragut pada musim panas di bawah jagaan penternak yak hampir lenyap. Aktiviti menenun pakaian bulu juga semakin berkurangan apabila orang ramai boleh membeli pakaian siap di pasar yang kini lebih mudah diakses melalui jalan raya yang lebih baik. Satu tradisi yang masih diamalkan di beberapa rumah ialah mempersembahkan seekor biri-biri jantan kepada dewa tempatan, amalan yang dipercayai membawa kesihatan dan keharmonian kepada isi rumah. Hubungan dengan kepercayaan itu masih kekal, walaupun kerja menggembala setiap hari semakin sukar.

Ke manakah biri-biri itu dibawa?

Sesetengah penduduk kampung berkata mereka menjual ternakan pembiak baka kepada pembeli dari daerah tengah, tempat rangkaian penternakan masih lebih kukuh. Memandangkan lebih separuh biri-biri Bhutan kini tertumpu di satu daerah, Samtse, timbul tanggapan bahawa kawanan semakin tertumpu di kawasan yang masih mempunyai padang ragut dan pasaran yang sesuai. Bagi Phobjikha, kebimbangannya ialah kawanan yang tinggal, kini sekitar 351 ekor biri-biri, mungkin susut hingga tiada langsung jika tiada isi rumah baharu mengambil alih kerja ini.

Usaha yang telah dilakukan setakat ini

Pemimpin Phobjikha, penternak dan agensi kebangsaan telah berusaha memastikan penternakan biri-biri terus berdaya maju. Sebuah koperasi tempatan, Samdrup Phuentshog Lug Detshen, ditubuhkan dengan sokongan Pusat Biodiversiti Kebangsaan. Peralatan seperti mesin pencarik bulu diagihkan kepada petani. Tujuannya adalah untuk memudahkan pemprosesan dan menggerakkan usaha masyarakat. Inisiatif itu tidak mendapat sambutan yang cukup untuk membalikkan kemerosotan, sebahagiannya kerana masalah tenaga kerja dan pemangsa tidak berubah, manakala harga bulu kekal rendah.

Di peringkat kebangsaan, pusat di Bumthang membekalkan ternakan dan latihan kepada petani yang berminat. Latihan merangkumi cara menggunting bulu, penjagaan kesihatan asas dan barisan produk baharu seperti teknik felting basah dan kering untuk menghasilkan barangan bernilai lebih tinggi daripada bulu. Pegawai menekankan keperluan mempelbagaikan produk melangkaui kain tradisional serta membangunkan pasaran yang mampu menyerap jumlah bekalan kecil tetapi berterusan. Kajian tentang sumber genetik haiwan ternakan di Bhutan menekankan keperluan memulihara baka tempatan melalui gabungan sokongan di peringkat ladang dan program strategik. Kajian itu turut menyatakan bahawa tanpa permintaan dan pendapatan, rancangan pembiakan yang direka dengan baik sekalipun sukar berjaya.

Langkah untuk mengekalkan kawanan di kawasan ragut

Contoh dari kawasan penternakan di tempat lain menunjukkan beberapa langkah praktikal yang boleh mengurangkan kerugian dan meningkatkan pulangan. Kandang malam kalis pemangsa yang dibina daripada jaring kukuh, dilengkapi lampu dan pelantar bertingkat dapat mengurangkan kerugian. Anjing penjaga ternakan yang dilatih dan diurus dengan betul boleh menghalang anjing liar serta haiwan liar. Penternak komuniti yang diupah untuk bergilir-gilir menjaga kawanan dapat meringankan beban penduduk berusia. Koperasi kecil untuk mengumpulkan bulu, menyeragamkan mutu dan menjualnya kepada pembeli boleh menaikkan harga melebihi kemampuan keluarga yang menjual sendiri.

Dari segi permintaan, penjenamaan bulu Jakar sebagai gentian tanah tinggi tempatan boleh membantu. Pereka dan kumpulan kraf boleh bekerjasama menghasilkan produk yang menepati cita rasa pembeli sambil mengekalkan motif tradisional. Latihan felting dan tenunan ringkas boleh memperluas rangkaian produk, termasuk pakaian, beg, mainan dan barangan rumah. Kerjasama dengan hotel dan penyedia pelancongan ketika musim burung jenjang boleh mewujudkan pasaran untuk barangan buatan tempatan, dengan hasil jualan yang menyokong pemuliharaan biri-biri dan landskap budaya lembah itu.

Langkah dasar juga penting. Akses padang ragut yang jelas, perjanjian bermusim dengan penjaga di kawasan tinggi serta sokongan untuk perkhidmatan menggunting bulu bergerak atau veterinar boleh mengurangkan kos harian penternakan. Geran kecil untuk kemudahan kalis pemangsa dan anjing penjaga boleh mencegah kerugian yang sering mendorong keluarga meninggalkan penternakan. Pampasan bagi kerugian akibat pemangsa yang disahkan, seperti yang digunakan di sesetengah negara, boleh menstabilkan belanjawan isi rumah. Tiada satu pun langkah ini merupakan penyelesaian tunggal. Namun, jika digabungkan, langkah-langkah ini boleh mengubah pertimbangan keluarga yang sedang memutuskan sama ada mahu terus memelihara biri-biri.

Mengapa isu ini penting melangkaui satu lembah

Kawanan biri-biri Phobjikha merupakan sebahagian daripada kisah lebih luas tentang ternakan pribumi Bhutan. Kajian kebangsaan melaporkan kemerosotan beberapa spesies, termasuk yak, kerbau, haiwan keluarga kuda, babi, biri-biri dan kambing. Pemuliharaan sumber genetik haiwan membantu mengekalkan sifat seperti daya tahan, ketahanan terhadap penyakit dan keupayaan menyesuaikan diri dengan iklim tempatan. Usaha itu juga bernilai dari segi budaya, kerana amalan penternakan dan kraf berkait rapat dengan tempat dan identiti.

Kehilangan biri-biri Jakar di Phobjikha akan mengurangkan kepelbagaian ternakan Bhutan dan menghilangkan kemahiran berkaitan bulu. Mata pencarian luar bandar turut terjejas. Baja biri-biri menyuburkan tanah. Ternakan mempelbagaikan sumber risiko apabila tanaman gagal. Kraf menyediakan pendapatan bermusim kepada wanita dan warga emas. Apabila kawanan lenyap, manfaat yang pelbagai itu turut berkurangan dan masyarakat semakin bergantung pada satu tanaman sahaja. Mengekalkan sebahagian biri-biri di kawasan itu, walaupun dalam skala kecil, menyokong ekonomi luar bandar yang lebih seimbang.

Kesimpulannya

• Jumlah biri-biri di Phobjikha merosot kepada kira-kira 351 ekor di dua chiwog, berbanding lebih 2,000 ekor pada 2013.
• Data rasmi menunjukkan kawanan di lembah itu merosot daripada 770 ekor pada 2022 kepada 426 ekor pada 2023 dan 351 ekor pada 2025, manakala pengeluaran bulu turut menurun.
• Keluarga menyatakan pendapatan lebih baik daripada kentang, kekurangan tenaga kerja dan ancaman pemangsa yang berterusan sebagai sebab utama mereka meninggalkan penternakan.
• Biri-biri Jakar, baka tempatan yang berkait dengan Bhutan tengah, semakin terancam apabila kawanan menyusut di kawasan asalnya.
• Serangan anjing liar dan haiwan liar, serta akses terhad ke padang ragut, menyukarkan kerja menggembala setiap hari bagi penjaga yang kebanyakannya berusia.
• Usaha pemuliharaan terdahulu, termasuk koperasi tempatan dan bantuan peralatan, tidak berjaya membalikkan kemerosotan.
• Latihan untuk mempelbagaikan produk bulu dan pemasaran secara koperasi boleh meningkatkan pulangan jika disertai kawalan pemangsa dan akses padang ragut yang jelas.
• Pemuliharaan biri-biri tempatan menyokong kepelbagaian genetik, pendapatan luar bandar dan tradisi budaya yang berkait dengan bulu serta ragutan bermusim.