Kawasan penanaman padi Bhutan tertekan apabila kekurangan tenaga kerja, penyusutan tanah pertanian dan perubahan iklim menjejaskan hasil tuaian

Makanan ruji yang semakin tertekan

Beras kekal sebagai tunjang bekalan makanan Bhutan, menyumbang 53 peratus daripada tenaga pemakanan harian. Namun, sawah tempatan hanya memenuhi 45 peratus keperluan negara, manakala kekurangannya sebahagian besarnya ditampung melalui import dari India. Banci Pertanian dan Penternakan Bersepadu terkini menunjukkan betapa rapuhnya keseimbangan ini. Ladang Bhutan menghasilkan 41,537.28 tan metrik padi pada 2024, dengan sawah berpengairan menyumbang 41,352.28 tan dan sawah tanah tinggi 185 tan. Hasil sawah berpengairan meningkat 1.94 peratus berbanding 2023, tetapi hasil padi tanah tinggi merosot 23 peratus. Gambaran bercampur ini mencerminkan tekanan struktur yang lebih mendalam terhadap tanah, tenaga kerja dan air.

Padi ditanam di kesemua 20 dzongkhag, dari tanah rendah tropika kira-kira 200 meter dari aras laut hingga teres beriklim sederhana panas berhampiran 2,700 meter. Punakha mendahului hasil pada 2024 dengan 8,027.35 tan, sekali gus mengekalkan reputasinya sebagai jelapang padi Bhutan. Di hujung yang lain, Pemagatshel hanya menuai 47 tan. Petani menanam pelbagai varieti moden Bhutan, termasuk Bajo Maap 1 dan 2, Bajo Kaap 1 dan 2, Yusi Ray Maap serta Yusi Ray Kaap. Kebanyakan hasil dimakan di dalam negara, sama ada oleh keluarga yang mengusahakannya atau dipasarkan di kawasan berhampiran.

Di sebalik jumlah pengeluaran itu, jejak tenaga kerja dalam sektor padi terus mengecil. Bilangan penanam padi berpengairan turun daripada 23,620 pada 2021 kepada 20,920 pada 2024. Bilangan petani padi tanah tinggi pula merosot daripada 1,907 pada 2020 kepada 825 pada 2024. Walaupun jumlah pengeluaran bijirin pada 2024 meningkat 4.92 peratus berbanding tahun sebelumnya, keluasan tanaman padi dan jumlah penduduk yang mengusahakannya terus menyusut. Tekanan berpanjangan terhadap kapasiti inilah yang membimbangkan perancang keselamatan makanan, memandangkan padi masih mempunyai kepentingan budaya dan pemakanan terbesar di Bhutan.

Apakah punca kemerosotan ini?

Petani dan pegawai menyebut beberapa tekanan yang sama. Tenaga kerja di luar bandar semakin terhad, golongan muda Bhutan berpindah ke bandar dan ramai petani semakin berusia. Pertumbuhan bandar serta perubahan mata pencarian telah mengurangkan keluasan tanah pertanian atau memecahkannya menjadi petak yang sukar diairi dan diurus. Konflik manusia-hidupan liar, khususnya serangan gajah dan babi hutan terhadap tanaman, semakin serius di beberapa daerah selatan dan timur. Pengairan yang terhad dan tidak menentu memburukkan keadaan kerana sawah memerlukan bekalan air yang stabil pada peringkat pertumbuhan penting.

Tekanan terhadap tenaga kerja dan tanah

Penanaman padi memerlukan banyak tenaga kerja, daripada pemindahan anak benih hingga merumput dan menuai. Keluarga yang dahulu bergilir-gilir melakukan kerja ladang kini kekurangan tenaga kerja dan berdepan kos upah yang lebih tinggi. Pemilikan tanah yang berpecah-pecah menambah kos dan mengurangkan kecekapan. Mekanisasi boleh meringankan beban, tetapi petak kecil yang berselerak serta teres curam menyukarkan penggunaan jentera besar, sementara banyak kampung masih kekurangan penyedia perkhidmatan untuk jentera kecil.

Konflik hidupan liar di kawasan ladang

Gajah dan babi hutan boleh memusnahkan hasil kerja sepanjang musim dalam satu malam. Petani bertindak dengan berkawal pada waktu malam, menggunakan alat penghalau dan memasang pagar. Langkah-langkah ini mahal atau memenatkan untuk diselenggara, manakala sistem pampasan mungkin mengambil masa lama untuk menyelesaikan tuntutan. Serangan yang kerap mendorong sesetengah keluarga meninggalkan sawah atau beralih kepada tanaman yang kurang menarik perhatian hidupan liar.

Kekangan pengairan dan infrastruktur

Penanaman padi bergantung pada bekalan air yang boleh dijangka. Banyak terusan dan struktur pengambilan air perlu dibaiki atau dimodenkan, sementara perubahan iklim menjadikan aliran sungai kurang menentu. Apabila bekalan pengairan tidak terjamin, petani mengurangkan tanaman padi atau menanam lewat, sekali gus kehilangan potensi hasil. Kemudahan penyimpanan, pengangkutan dan pengilangan turut mempengaruhi keputusan mereka. Sistem lepas tuai yang lemah meningkatkan kerugian dan boleh mengurangkan dorongan untuk melabur pada musim berikutnya.

Perubahan iklim mengubah corak monsun

Penyelidikan terkini menunjukkan suhu meningkat dan hujan semakin tidak menentu di seluruh Bhutan, dengan kesan langsung terhadap tanaman padi. Analisis di lima daerah mendapati trend pemanasan yang jelas dan kemerosotan umum jumlah hujan dalam rekod panjang sejak 1901, di samping peningkatan risiko kemarau, banjir kilat, ribut angin dan hujan batu. Model yang digunakan dalam kajian itu meramalkan pengeluaran padi dan jagung akan terus merosot dalam dekad akan datang jika pola ini berterusan. Penulis mengesyorkan pertanian pintar iklim (CSA) dan kampung pintar iklim bagi membina daya tahan, termasuk pemuliharaan tanah dan air yang lebih baik serta akses kepada perkhidmatan maklumat iklim.

Pemodelan banjir turut mengukuhkan amaran tentang risiko hujan ekstrem. Satu kajian mengenai lembangan sungai Punatshangchu dan Wangchu mengunjurkan bahawa menjelang penghujung abad ini, magnitud hujan tahunan boleh meningkat kira-kira 60 peratus, kejadian ekstrem lebih 32 peratus dan kawasan yang ditenggelami banjir sebanyak 60 hingga 90 peratus. Kedalaman dan isipadu banjir boleh meningkat sehingga 60 peratus, manakala kerosakan pertanian dijangka meningkat dua hingga enam kali ganda dan nilai kerugian melonjak lebih tinggi lagi. Memandangkan banyak sawah tertumpu di dasar lembah, hujan monsun yang lebih lebat dan ribut di luar musim meningkatkan risiko sawah ditenggelami air, hakisan dan terusan tersumbat akibat tanah runtuh. Kajian ini boleh didapati di ScienceDirect, termasuk unjuran banjir bagi kedua-dua lembangan dan kesan perubahan iklim yang lebih luas terhadap pertanian Bhutan.

Penyakit dan perosak menambah kerugian

Tekanan penyakit menambahkan lagi kesan perubahan iklim. Wabak penyakit karah padi di Bhutan pada 1995, yang disebabkan oleh kulat Pyricularia grisea, memusnahkan varieti tradisional di beberapa zon altitud sederhana tinggi dan tinggi. Siasatan saintifik mendapati keadaan cuaca pada tahun itu sangat sesuai untuk perkembangan penyakit karah, sehingga menyebabkan kerugian hampir keseluruhan di ladang yang paling teruk terjejas. Penyakit karah padi kekal sebagai ancaman apabila keadaan sejuk dan lembap berlaku serentak semasa peringkat pembentukan anak dan malai. Pemantauan rapi, penggunaan varieti toleran atau tahan penyakit, pembajaan seimbang dan pengurusan air yang teliti boleh mengurangkan risiko.

Tekanan biotik lain termasuk rumpai yang bersaing untuk mendapatkan nutrien dan kelembapan, serta serangga perosak yang membiak ketika cuaca panas dan kering atau selepas hujan lebat. Perubahan iklim boleh memanjangkan tempoh yang memudahkan serangan. Pengurusan perosak bersepadu, bersama nasihat dan input tepat pada masanya, membantu petani mengehadkan kerugian tanpa menaikkan kos dengan ketara. Ringkasan mengenai wabak 1995 dan pengajaran untuk pengurusan penyakit boleh didapati di ScienceDirect.

Air dan pengairan menjadi kekangan utama

Sawah berpengairan mampu bertahan menghadapi tempoh kering yang singkat dan masih menghasilkan tuaian yang baik. Tanpa bekalan air yang boleh diharap, potensi hasil merosot dengan cepat. Petani di teres Bhutan sering bergantung pada terusan graviti yang mengagihkan aliran air terhad kepada banyak petak. Terusan tanah yang bocor, saluran pengambilan air tersumbat dan kerosakan struktur lencongan akibat ribut merupakan masalah lazim. Penambahbaikan mudah seperti melapik bahagian penting terusan, membaiki saluran pengambilan air sebelum monsun atau membina kolam tadahan kecil boleh memanjangkan bekalan air sepanjang tempoh pemindahan anak benih dan mengurangkan konflik antara pengguna di hulu dan hilir.

Amalan pengairan yang menjimatkan air boleh membantu apabila bekalan terhad. Kaedah pembasahan dan pengeringan berselang, iaitu membiarkan air di sawah surut hingga kedalaman tertentu sebelum mengairinya semula, mengurangkan penggunaan air sambil mengekalkan hasil jika diurus dengan teliti. Perataan tanah yang baik, penyelenggaraan batas dan penjadualan tepat diperlukan, maka sokongan khidmat pengembangan serta demonstrasi setempat amat penting. Pam kecil dan paip boleh mengatasi tempoh kering jika bentuk muka bumi mengizinkan, tetapi kos elektrik dan bahan api mengehadkan penggunaannya. Perancangan yang menggabungkan pemulihan kawasan tadahan air, penyelenggaraan terusan dan kecekapan di ladang boleh menstabilkan bekalan air sawah meskipun hujan semakin tidak menentu.

Kesuburan tanah dan benih, kekangan yang kurang ketara

Kesihatan tanah menjadi asas produktiviti padi. Petani Bhutan sejak sekian lama bergantung pada baja kandang, sisa tanaman dan serasah hutan untuk mengekalkan kesuburan. Kajian menyatakan akses kepada baja kimia masih tidak seimbang, dan banyak daerah menghadapi kekurangan nitrogen yang mengehadkan hasil. Pengimbangan sumber organik dengan input mineral secara berhemah, jika tersedia, boleh meningkatkan bekalan nutrien, khususnya nitrogen dan fosforus, pada peringkat pertumbuhan padi yang kritikal. Sokongan khidmat pengembangan mengenai masa dan pembahagian aplikasi baja memberi manfaat kepada hasil dan kecekapan penggunaan input.

Inovasi dalam bahan pembaik tanah boleh membantu. Penyelidikan yang diketengahkan oleh Mongabay melaporkan peningkatan hasil melalui bioarang, bahan kaya karbon yang dihasilkan dengan memanaskan sisa tanaman dalam keadaan rendah oksigen. Ujian di Bhutan dan wilayah jiran mendapati kesihatan tanah bertambah baik dan hasil beberapa tanaman meningkat apabila bioarang digunakan pada kadar yang sesuai. Bioarang sekam padi boleh menjadi input bagi kawasan sawah yang mendapat bekalan sekam daripada kilang. Penggunaannya masih terbatas akibat kurangnya kesedaran dan akses, manakala penggunaan berlebihan boleh membawa kesan buruk. Oleh itu, latihan petani dan garis panduan yang teliti amat penting. Mongabay menyediakan penerangan latar belakang bagi mereka yang berminat dengan kaedah ini.

Sistem benih juga penting. Benih berkualiti daripada varieti yang disesuaikan dengan keadaan tempatan meningkatkan vigor tanaman dan ketahanan terhadap penyakit. Bhutan telah mengeluarkan dan mempromosikan varieti padi moden seperti Bajo dan Yusi, tetapi rantaian bekalan benih masih terhad, khususnya di kawasan terpencil. Pengukuhan pengeluaran benih berasaskan komuniti dan pensijilan akan membantu petani menggantikan stok benih lama dengan lebih kerap. Gambaran lebih luas mengenai tanaman bijirin menunjukkan keluasan penanaman semakin mengecil. Pusat Peningkatan Jagung dan Gandum Antarabangsa (CIMMYT) melaporkan bahawa antara 2016 hingga 2021, keluasan tanaman padi di Bhutan menyusut lebih separuh, manakala keluasan jagung merosot lebih banyak lagi. Puncanya termasuk peluasan bandar, penghijrahan penduduk luar bandar dan tekanan iklim. Kemerosotan ini menjadikan akses benih dan peningkatan hasil semakin penting untuk menstabilkan bekalan makanan. Butiran mengenai pengukuhan sistem benih boleh didapati daripada CIMMYT.

Pilihan dasar dan pertimbangannya

Komitmen Bhutan terhadap perlindungan alam sekitar merupakan asas identiti negara. Negara itu pernah meneliti idea besar, termasuk peralihan sepenuhnya kepada pertanian organik. Kajian yang diketuai Humboldt Universitat zu Berlin menilai kesan yang mungkin berlaku dan mendapati penukaran penuh boleh mengurangkan pengeluaran pertanian kira-kira 15 peratus, dengan petani konvensional berdepan kemerosotan hasil hampir satu perempat, khususnya bagi padi dan kentang. Kajian itu memberi amaran bahawa peralihan pantas akan meningkatkan kebergantungan pada makanan import dan menjejaskan matlamat lain seperti peningkatan sara diri. Sejak itu, penggubal dasar memberi tumpuan kepada pendekatan berperingkat dan bersasar. Menurut ulasan program terkini di ScienceDirect, 6 peratus tanah pertanian telah didaftarkan dan 3 peratus diperakui di bawah jaminan organik tempatan.

Dasar keselamatan makanan kini perlu mengimbangi pelbagai keutamaan. Pertanian menyumbang 14.7 peratus kepada KDNK pada 2022, tetapi sektor itu perlu menyesuaikan diri dengan perubahan iklim dan demografi. Satu rencana Development Asia berhujah bahawa pertanian pintar iklim boleh meningkatkan produktiviti dan daya tahan. Langkah ini merangkumi penyatuan tanah pertanian jika boleh, mekanisasi yang sesuai untuk teres kecil, penyelidikan varieti benih baharu, pengurusan air yang lebih baik, penuaian dan penyimpanan yang dipertingkat serta program khusus untuk membina kemahiran dalam kalangan wanita dan golongan muda. Kejayaan turut memerlukan logistik yang lebih baik, akses pasaran dan pengendalian lepas tuai bagi mengurangkan kerugian.

Langkah yang boleh diambil sekarang

Langkah praktikal yang sesuai dengan bentuk muka bumi dan struktur pertanian Bhutan boleh dilaksanakan. Banyak antaranya telah diuji di rantau ini dan boleh diperluas dengan penyesuaian tempatan serta sokongan khidmat pengembangan yang kukuh.

• Menstabilkan pengairan dari saluran pengambilan hingga ke sawah: baiki dan lapik terusan utama, bina kolam tadahan kecil dan sokong kaedah pembasahan dan pengeringan berselang di kawasan yang kekurangan air.
• Mengatasi konflik manusia-hidupan liar: perluas pagar elektrik dan solar yang diurus komuniti, perbaik sistem kawalan malam melalui giliran bersama dan permudah pampasan untuk memulihkan keyakinan petani.
• Memperkukuh sistem benih tempatan: biak dan perakui benih varieti padi yang sesuai, ganti stok benih dengan kerap dan hubungkan kumpulan benih dengan pusat pertanian daerah.
• Melabur dalam kesuburan tanah: galakkan pengurusan nutrien seimbang yang menggabungkan sumber organik dengan input mineral tepat pada masanya jika praktikal, serta uji penggunaan bioarang sekam padi yang selamat dengan panduan yang baik.
• Merapatkan jurang hasil dengan nasihat bersasar: adakan demonstrasi berasaskan kampung mengenai kepadatan pemindahan anak benih, kawalan rumpai dan penjadualan air; sampaikan amaran cuaca dan perosak tepat pada masanya melalui perkhidmatan mudah alih.
• Menggunakan mekanisasi yang sesuai: luaskan akses kepada jentera pembajak kecil, mesin pemindah anak benih dan penuai yang boleh digunakan di teres; aturkan penyedia perkhidmatan supaya petani boleh menyewa jentera ketika musim puncak.
• Mengurangkan kerugian selepas tuaian: perbaik pengeringan dan penyimpanan di ladang serta pengilangan tempatan; aktifkan pusat pemprosesan dan gunakan panduan pengendalian khusus tanaman untuk mengurangkan kerugian kuantiti dan kualiti.
• Menyokong kepelbagaian tanaman tanpa meninggalkan padi: galakkan sayur-sayuran, kekacang dan buah-buahan dalam sistem berbilang lapisan bagi menyebarkan risiko dan sumber pendapatan sambil memastikan kawasan sawah utama terus produktif.
• Mereka bentuk pembiayaan dan insurans untuk pekebun kecil: tawarkan kredit bermusim bagi input dan infrastruktur air, serta uji perlindungan berindeks cuaca yang membayar dengan cepat selepas banjir atau kemarau.
• Menyokong penyelidikan dan khidmat pengembangan: biayai pembiakbakaan padi yang tahan penyakit dan iklim, tingkatkan pemantauan penyakit karah dan ancaman lain, serta kekalkan lawatan khidmat pengembangan sepanjang musim.

Gambaran setempat: jelapang padi dan kawasan penanaman terpencil

Perbezaan antara daerah amat ketara. Lantai lembah Punakha yang luas, sistem pengairan bersejarah dan akses mudah ke pasaran membantunya mendahului senarai pengeluaran. Daerah tanah tinggi yang bercerun curam dan mempunyai sumber air yang tidak menentu bergelut untuk mengekalkan sawah, manakala banyak keluarga beralih kepada tanaman bijirin dan sayur-sayuran yang lebih sesuai dengan keadaan setempat. Kejatuhan mendadak bilangan penanam padi tanah tinggi daripada 1,907 kepada 825 dalam tempoh empat tahun menunjukkan betapa pantasnya sawah marginal ditinggalkan. Peralihan itu munasabah bagi keluarga, namun ia mengurangkan kapasiti negara ketika kejutan iklim boleh mengganggu import.

Membina daya tahan bermakna memanfaatkan kekuatan setiap kawasan. Di kawasan utama penanaman padi, keutamaan ialah pengurusan air dan penyakit, benih yang lebih baik serta mekanisasi yang konsisten. Di kawasan tanah tinggi, padi mungkin kekal di beberapa petak utama, sementara tanaman lain memainkan peranan lebih besar. Program seperti CARLEP menunjukkan bahawa sistem yang dipelbagaikan dan dihubungkan dengan pasaran boleh meningkatkan pendapatan serta mengurus risiko. Matlamatnya bukan untuk memaksakan satu model di seluruh Bhutan, tetapi memastikan kawasan sawah yang berdaya maju terus produktif, melindungi petani daripada kejutan yang boleh dielakkan dan memberikan keluarga pilihan realistik yang menyokong keselamatan makanan.

Perkara penting

• Beras membekalkan 53 peratus tenaga pemakanan harian di Bhutan, tetapi ladang tempatan hanya menghasilkan 45 peratus daripada permintaan negara.
• Bhutan menuai 41,537.28 tan padi pada 2024, dengan hasil sawah berpengairan meningkat 1.94 peratus dan padi tanah tinggi merosot 23 peratus berbanding tahun sebelumnya.
• Bilangan penanam padi berpengairan turun kepada 20,920 pada 2024 daripada 23,620 pada 2021; penanam padi tanah tinggi pula merosot kepada 825 daripada 1,907 pada 2020.
• Punakha mendahului pengeluaran negara dengan 8,027.35 tan, manakala Pemagatshel menghasilkan 47 tan.
• Kekurangan tenaga kerja, tanah pertanian yang semakin kecil dan berpecah-pecah, konflik hidupan liar, tekanan penyakit dan pengairan yang lemah merupakan kekangan utama.
• Kajian mengunjurkan keadaan lebih panas, hujan ekstrem yang lebih kerap dan risiko banjir yang meningkat di lembangan utama, sekali gus menambah kerosakan pada sawah.
• Kekurangan kesuburan tanah dan sistem benih yang terhad mengekang hasil; kajian menunjukkan kekurangan nitrogen serta peluang untuk memperbaik amalan benih dan tanah.
• Peralihan sepenuhnya kepada pertanian organik boleh mengurangkan jumlah pengeluaran pertanian kira-kira 15 peratus, maka pendekatan berperingkat dan bersasar lebih diutamakan.
• Langkah utama termasuk menaik taraf pengairan, melindungi tanaman daripada hidupan liar, memperbaik pengurusan benih dan tanah, menggunakan mekanisasi yang praktikal serta memperkukuh sistem lepas tuai.
• Pertanian pintar iklim, pengeluaran benih tempatan dan perkhidmatan khidmat pengembangan yang lebih baik boleh membantu menstabilkan pengeluaran padi dan pendapatan petani.

Bacaan lanjut: pertanian pintar iklim di Bhutan di Development Asia (rel="noopener noreferrer" href="https://development.asia/insight/edge-food-security-promoting-climate-smart-agriculture-bhutan"), strategi merapatkan jurang hasil di FAO (rel="noopener noreferrer" href="https://www.fao.org/4/x6905e/x6905e0h.htm"), sejarah penyakit karah padi di ScienceDirect (rel="noopener noreferrer" href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167880999001292"), pemodelan risiko banjir bagi lembah Bhutan di ScienceDirect (rel="noopener noreferrer" href="https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214581824000351"), maklumat sistem benih di CIMMYT (rel="noopener noreferrer" href="https://www.cimmyt.org/news/strengthening-seed-systems-emphasized-to-enhance-bhutans-seed-and-food-security-initiatives/"), dan latar belakang bioarang di Mongabay (rel="noopener noreferrer" href="https://news.mongabay.com/2024/07/biochar-could-play-big-role-in-bhutans-carbon-storage-but-its-news-to-farmers/").