Ketegangan Etnik Meningkat dalam Politik Malaysia

Percikan kecil di Pulau Pinang, keresahan lebih meluas di seluruh negara

Di Pulau Pinang, bendera kebangsaan dikibarkan secara terbalik di luar sebuah kedai perkakasan milik etnik Cina. Seorang ahli politik Melayu konservatif segera menyeru orang ramai supaya mempertahankan maruah negara. Insiden singkat dan bersifat simbolik itu menyentuh isu yang sensitif. Ia mencetuskan suasana politik tegang yang dibentuk oleh perbincangan lebih rancak tentang kaum, agama dan rasa kekitaan.

Politik Malaysia dibentuk oleh kepelbagaiannya. Orang Melayu, Cina, India dan pelbagai masyarakat Orang Asal berkongsi negara yang sama, namun sering mendengar mesej yang sangat berbeza semasa kempen. Jurang itu melebar sejak pilihan raya umum 2022 menghasilkan parlimen tergantung. Perdana Menteri Anwar Ibrahim akhirnya membentuk kerajaan perpaduan, manakala Perikatan Nasional, yang merangkumi parti Islam PAS, mengukuhkan sokongan di kawasan majoriti Melayu. Identiti, lebih daripada perincian dasar, menjadi pemacu utama sebahagian besar perdebatan mutakhir.

Isyarat kecil membawa makna besar apabila ketegangan memuncak. Sepasang stoking tertera perkataan Allah mencetuskan boikot dan tindakan undang-undang pada 2024. Cadangan berkaitan kemasukan ke universiti menimbulkan keresahan tentang keadilan dan akses. Setiap episod, termasuk kontroversi bendera di Pulau Pinang, menjadi pertarungan proksi tentang siapa yang menentukan nilai kebangsaan dan siapa yang berasa didengari oleh kerajaan.

Mandat berpecah sejak 2022

Malaysia berulang kali berayun antara harapan terhadap reformasi dengan kerapuhan gabungan politik sejak bertahun-tahun. Pilihan raya 2018 menamatkan pemerintahan panjang Barisan Nasional. Penjajaran semula yang tidak dijangka pada 2020, yang sering disebut Langkah Sheraton, mengembalikan unsur-unsur susunan lama. Pilihan raya 2022 menghasilkan parlimen tergantung dan kerajaan perpaduan semasa di bawah Anwar Ibrahim. Laporan negara Indeks Transformasi Bertelsmann 2024 menggambarkan masyarakat dengan persaingan politik yang terbuka tetapi polarisasi yang semakin mendalam, dengan golongan minoriti bimbang akan pengaruh agama yang kian meningkat dan dasar berteraskan Melayu yang kekal menjadi teras strategi negara.

Blok pembangkang, Perikatan Nasional, meraih sokongan dengan mengetengahkan identiti Melayu dan nilai konservatif. Menurut laporan DW, PN dan PAS mencatat kemenangan besar dalam pilihan raya negeri 2023, memenangi 146 daripada 245 kerusi dan mengukuhkan penguasaan di negeri-negeri utara serta pantai timur. Pengundi muda, yang jumlahnya bertambah hasil pendaftaran pengundi automatik dan penurunan umur mengundi, kini menjadi kuasa penentu. Ramai tertarik kepada sekolah agama dan rangkaian kampus yang membingkaikan pilihan politik melalui agama dan moral.

Mengapa gelombang hijau penting

Pentadbiran pimpinan PAS di Kelantan, Terengganu, Kedah dan Perlis telah memajukan peraturan yang selaras dengan norma Islam konservatif. Dasar yang dibahaskan di negeri-negeri ini merangkumi kod pakaian yang lebih ketat, pengasingan jantina yang lebih meluas dalam program awam dan usaha melaksanakan hudud, iaitu kerangka undang-undang jenayah Islam. Mahkamah persekutuan dan pembahagian kuasa mengehadkan perkara yang boleh dikuatkuasakan di seluruh negara. Walaupun begitu, inisiatif ini membentuk jangkaan tentang rupa kehidupan awam Malaysia.

Laporan DW merujuk trend itu secara ringkas sebagai gelombang hijau, merujuk kepada warna parti PAS. Istilah itu bukan sekadar menggambarkan keputusan pilihan raya, tetapi juga suasana hati dalam kalangan ramai orang Melayu Islam yang percaya masyarakat lebih beragama akan menjadi lebih bersih, selamat dan adil.

Laporan DW menyatakan: "Lonjakan sokongan terhadap dasar Islam konservatif ini sering disebut sebagai 'gelombang hijau.'"

Pendaftaran pengundi automatik dan penurunan umur mengundi menambah jutaan pengundi. Kumpulan pengundi baharu ini lebih muda dan lebih ramai orang Melayu, khususnya di luar bandar besar. Pemimpin pembangkang membingkaikan perjuangan mereka sebagai usaha mempertahankan agama dan hak orang Melayu, manakala kerajaan perlu meyakinkan rakan Melayunya tanpa mengasingkan golongan minoriti yang menyokong reformasi pada 2018 dan 2022.

Agama dalam politik: konservatisme semakin meningkat

Tinjauan Pusat Penyelidikan Pew pada 2023 mendapati 86 peratus Muslim Malaysia menyokong Syariah dijadikan undang-undang rasmi, manakala 65 peratus berkata al-Quran patut sangat mempengaruhi undang-undang negara. Sentimen itu tidak sepenuhnya selari dengan apa yang dibenarkan oleh perlembagaan persekutuan Malaysia, namun ia membentuk perdebatan di bilik darjah, pejabat dan platform parti. Ramai anak muda Melayu melihat kehidupan awam yang lebih Islamik sebagai jalan ke arah tadbir urus yang lebih bersih selepas bertahun-tahun berdepan skandal rasuah.

Kerajaan Anwar cuba menunjukkan penghormatan terhadap institusi Islam sambil mengekalkan gabungan yang luas. Pengkritik melihat pengukuhan agensi agama dan program masyarakat sebagai bukti bahawa kerajaan bertindak balas terhadap tekanan golongan kanan. Penyokong pula berkata langkah itu mengekalkan perpaduan sosial dan menangkis dakwaan bahawa kerajaan perpaduan tidak mengendahkan kebimbangan orang Melayu Islam.

East Asia Forum merumuskan suasana pada 2024 dengan jelas dalam ulasannya: "Isu kaum dan agama kekal sensitif."

Penganalisis yang dipetik DW memberi amaran bahawa kumpulan radikal asing kadangkala menyasarkan rangkaian agama di Malaysia. Yang lain berhujah bahawa perbincangan tentang pengislaman sering memuncak ketika pilihan raya dan krisis, lalu digunakan ahli politik untuk menggerakkan pengundi teras. Kedua-dua tafsiran itu menggambarkan sebahagian daripada keadaan sebenar. Identiti agama menjadi teras kepada cara ramai rakyat Malaysia melihat kedudukan mereka dalam negara. Pemimpin politik daripada pelbagai aliran bertindak balas terhadap realiti itu dengan dasar yang sangat berbeza.

Dasar tindakan afirmatif dan persoalan kaum

Model tindakan afirmatif Malaysia berkembang daripada trauma rusuhan kaum 1969. Dasar Ekonomi Baru yang menyusul bertujuan mengurangkan kemiskinan dan menyusun semula ekonomi supaya etnik Melayu, kumpulan terbesar, mendapat bahagian kekayaan dan peluang yang lebih besar. Matlamatnya ialah keseimbangan dan kestabilan sosial. Lama-kelamaan, pendekatan itu diperluas kepada kuota pendidikan, keutamaan dalam perolehan awam dan sasaran pemilikan yang memberi manfaat kepada masyarakat Bumiputera, termasuk orang Melayu dan ramai masyarakat Orang Asal.

Dasar ini membantu membina kelas menengah Melayu yang besar dan membuka peluang kepada usahawan. Namun, dasar itu turut mengukuhkan tanggapan dalam kalangan ramai bukan Melayu bahawa sistem tersebut meminggirkan golongan minoriti. Ketegangan itu menjadi pemacu politik moden. Parti-parti bersaing dengan menjanjikan sama ada perlindungan jaringan keselamatan untuk orang Melayu atau peralihan kepada dasar berasaskan keperluan yang merangkumi golongan miskin daripada semua masyarakat.

Sebuah esei dalam The Diplomat tentang legasi Mahathir Mohamad, tokoh utama Malaysia moden, merangkum pencapaian dan ketegangan dalam satu ayat.

The Diplomat menyatakan: "Mahathir membina asas Malaysia moden dan mewujudkan garis-garis perpecahan politiknya."

Laporan BTI 2024 mendapati agenda pemerkasaan Bumiputera kekal menjadi dasar tetap dan polarisasi berasaskan kaum serta agama melemahkan kepercayaan terhadap institusi negara. Laporan itu mengesyorkan perbahasan reformasi yang lebih inklusif, penguatkuasaan antirasuah yang teguh dan desentralisasi yang lebih meluas untuk meningkatkan penyampaian perkhidmatan serta keyakinan awam.

Bagaimana dasar mempengaruhi kehidupan seharian

Tindakan afirmatif bukan sekadar perbahasan abstrak. Diskaun hartanah untuk pembeli Bumiputera, akses keutamaan kepada tempat di universiti awam dan dominasi profesional Melayu dalam perkhidmatan awam merupakan realiti yang lazim. Ramai orang Melayu melihat langkah ini sebagai perlindungan daripada ketidaksamaan dan ketertinggalan sejarah. Ramai bukan Melayu pula melihatnya sebagai halangan yang mendorong bakat berhijrah ke luar negara atau memilih institusi swasta.

Sebarang isyarat reformasi boleh mencetuskan keresahan tentang kedudukan, identiti dan keselamatan ekonomi. Kempen pembangkang sering memberi amaran bahawa perubahan kuota atau kontrak akan melemahkan masyarakat Melayu. Penyokong reformasi menjawab bahawa bantuan bersasar patut diberikan mengikut keperluan, bukan etnik, supaya keluarga berpendapatan rendah daripada setiap masyarakat merasakan kerajaan bertindak adil. Kerajaan cuba mengimbangi kedua-dua mesej itu.

Tekanan reformasi dan kontroversi hak asasi

Perdebatan sengit tentang hak dan ketenteraman berlangsung seiring dengan perebutan identiti. Laporan Dunia 2025 Human Rights Watch mengkritik langkah mutakhir berkaitan kebebasan bersuara dan undang-undang keselamatan. Laporan itu menyorot penggunaan berterusan Akta Hasutan, Akta Komunikasi dan Multimedia serta peraturan siber baharu untuk mengawal kandungan dalam talian. Antara kes yang disebut ialah pertuduhan terhadap aktivis dan ahli politik, termasuk Badrul Hisham Shaharin, Wan Muhammad Azri dan bekas perdana menteri Muhyiddin Yassin. Kerajaan berkata instrumen sedemikian melindungi ketenteraman awam dan institusi beraja. Kumpulan hak asasi pula berhujah bahawa undang-undang yang samar-samar mengekang kebebasan bersuara dan melemahkan media.

Human Rights Watch turut memperincikan keadaan buruk yang dihadapi pelarian dan pendatang. Malaysia tidak mempunyai sistem suaka domestik dan bukan pihak kepada Konvensyen Pelarian 1951. Ramai pencari suaka, termasuk sebilangan besar Rohingya, berdepan risiko ditahan lama, akses terhad kepada penjagaan kesihatan dan terpisah daripada saudara-mara. Kumpulan hak asasi itu melaporkan bahawa agensi pelarian PBB masih tidak mendapat akses ke pusat tahanan imigresen. Masyarakat sivil memberi amaran bahawa keadaan ini menjejaskan imej Malaysia sebagai negara yang berperikemanusiaan dan yakin diri.

Isu perang budaya menambah ketegangan. Filem Mentega Terbang mencetuskan pertuduhan jenayah atas dakwaan melukakan perasaan agama. Pegawai berjanji akan menyekat kandungan tayangan yang mempromosikan tema LGBT. Ramai rakyat Malaysia menyokong peraturan moral awam yang ketat; yang lain melihat langkah ini sebagai tindakan kerajaan yang melampaui batas. Kerajaan perpaduan cuba mengelak daripada mengasingkan rakan konservatif sambil mengekalkan imej reformis.

Human Rights Watch menyatakan: "Di bawah Perdana Menteri Anwar Ibrahim, kerajaan Malaysia telah berpatah balik daripada janji untuk menangani penindasan dan rasuah."

Penilaian itu mencetuskan bantahan daripada pegawai yang berhujah bahawa gabungan kerajaan perlu mengambil kira kestabilan, prerogatif diraja dan tuntutan rakan gabungan. Ketegangan antara keselamatan dengan kebebasan memang nyata dalam negara berbilang etnik yang dibayangi kebimbangan mendalam terhadap perpecahan. Kerajaan perlu menentukan sama ada sekatan boleh dilonggarkan secara berperingkat sambil melabur dalam penguatkuasaan yang berwibawa terhadap ucapan kebencian dan hasutan.

Titik panas dasar yang mencetuskan perdebatan kaum

Rang undang-undang tertentu dan keputusan harian sering menjadi ujian politik identiti. Akta Pembaharuan Semula Bandar, yang dirancang untuk mempercepat pembangunan semula menara usang, ialah satu contohnya. Laporan South China Morning Post menyebut dakwaan pembangkang bahawa rang undang-undang itu akan membolehkan rampasan tanah, mengusir orang Melayu miskin dari bandar sambil menguntungkan pemaju yang mempunyai hubungan rapat. Pihak berkuasa membalas bahawa kesesakan proses undang-undang menghalang kerja naik taraf keselamatan yang mendesak dan penduduk akan dilindungi.

PAS, parti Islamis utama dalam pembangkang, menggesa bantahan jalanan terhadap rancangan itu dan menggunakan bahasa yang keras untuk menggambarkannya.

Menurut laporan SCMP, PAS melabelkan cadangan itu sebagai "penjajahan moden yang mesti dihentikan."

Kemasukan universiti juga merupakan isu yang penuh ranjau. Kenyataan awam tentang penilaian semula kriteria kemasukan segera mengundang reaksi pelajar dan ibu bapa. Kontroversi stoking tertera perkataan Allah pada 2024 menunjukkan bagaimana agama, perniagaan dan undang-undang boleh bercampur sehingga mencetuskan kemarahan. East Asia Forum menyatakan bahawa episod seperti itu menekan kerajaan perpaduan ketika kerajaan cuba melaksanakan rancangan ekonomi dan menangani banjir, jerebu serta gangguan bekalan.

Strategi parti dan perubahan demografi

Parti Tindakan Demokratik berkembang daripada asas kaum Cina kepada sokongan yang lebih luas sepanjang dekad lalu, namun dalam fikiran ramai pengundi, parti itu masih berfungsi sebagai parti Cina. Analisis Fulcrum menyorot realiti demografi yang merumitkan masa depan DAP. Peratusan penduduk Cina menurun daripada 24.5 peratus pada 2010 kepada 23.2 peratus pada 2020, dan unjuran menunjukkan angka itu sekitar 20 peratus menjelang 2040. DAP pernah meletakkan calon Melayu Islam di kawasan selamat dan mendekati kawasan pengundi campuran, namun kemajuannya perlahan.

Kerjasama UMNO dengan DAP dalam gabungan perpaduan mengelirukan sesetengah penyokong tradisional UMNO. PAS mengetengahkan gagasan kerajaan yang dianggotai orang Melayu Islam sepenuhnya dan pernah mencadangkan agar jawatan perdana menteri dikhaskan untuk orang Islam. Mesej itu mendapat sambutan di negeri-negeri yang dikuasai PAS. DAP kini bergantung pada sekutu dalam UMNO dan parti gabungan lain untuk mempertahankan kedudukannya dalam kerajaan, sambil mencari rakan Melayu yang berwibawa dan kejayaan dasar yang menarik sokongan merentas etnik.

Menurut ulasan East Asia Forum, momentum pembangkang kelihatan perlahan menjelang penghujung 2024, sekali gus memberi Anwar sedikit ruang untuk meneruskan reformasi ekonomi dan diplomasi aktif. Tema identiti masih membentuk retorik kempen, tetapi isu sara hidup seperti bekalan elektrik yang boleh diharap, harga makanan dan pengangkutan awam semakin sukar diabaikan.

Budaya protes dan kebimbangan akan ketegangan yang memuncak

Budaya protes di Malaysia lebih berhati-hati berbanding sesetengah negara jiran. Asia News Network membandingkannya dengan Indonesia, tempat perhimpunan besar boleh bertukar menjadi konfrontasi. Perhimpunan di Malaysia, termasuk perarakan Bersih pada masa lalu dan perhimpunan Turun Anwar yang lebih terkini, lazimnya berlangsung secara aman dan teratur. Ramai peserta daripada kelas menengah berhati-hati terhadap kekacauan, dengan mengingati rusuhan 1969 yang meninggalkan kesan mendalam.

Negara masih bergantung pada undang-undang yang menerima kritikan, seperti SOSMA bagi kesalahan keselamatan dan Akta Perhimpunan Aman bagi demonstrasi. Polis memudahkan banyak perhimpunan tetapi boleh menetapkan syarat, manakala pendakwa masih boleh mengambil tindakan terhadap penganjur dan penceramah. Pasukan Anwar membenarkan perarakan yang menyasarkan kerajaan, satu perubahan ketara berbanding amalan dahulu. Kumpulan hak asasi memuji sikap terkawal itu sambil memberi amaran tentang kesan sekatan luas terhadap kebebasan bersuara.

Langkah yang boleh meredakan ketegangan

Pemimpin Malaysia, dalam kerajaan mahupun pembangkang, berdepan tugas yang jelas. Mereka perlu meredakan titik panas identiti sambil membuktikan bahawa negara mampu menyediakan keadilan, pertumbuhan dan keselamatan. Langkah berikut sering dicadangkan oleh ahli akademik, kumpulan masyarakat sivil dan penganalisis dasar yang mengikuti tadbir urus serta perpaduan sosial:

• Ubah hala tindakan afirmatif supaya berasaskan keperluan dengan memperluas program bersasar untuk keluarga berpendapatan rendah daripada semua masyarakat, sambil mengekalkan laluan yang melindungi mobiliti sosial keluarga Bumiputera.
• Melabur dalam program khidmat negara atau pertukaran belia yang menghimpunkan pelajar daripada negeri dan masyarakat berbeza untuk melaksanakan projek bersama serta mempelajari kemahiran praktikal.
• Memperkukuh institusi bebas, termasuk mahkamah dan agensi antirasuah, supaya penguatkuasaan dilaksanakan secara adil dan tidak dilihat melalui lensa etnik.
• Menumpukan semula pentadbiran agama kepada perkhidmatan sosial dan kebajikan keluarga, sambil menetapkan garis batas yang jelas untuk melindungi golongan minoriti dan kebebasan beragama dalam lingkungan perlembagaan.
• Meminda undang-undang berkaitan ucapan dengan takrif yang tepat, supaya hasutan dan ancaman dihukum, bukannya kritikan, kewartawanan atau perbahasan akademik. Tingkatkan keupayaan menyemak fakta dan pendidikan sivik.
• Mewujudkan kerangka suaka dan migrasi yang berwibawa, dengan akses UNHCR ke pusat tahanan, pilihan yang berperikemanusiaan untuk kanak-kanak dan laluan jelas kepada permit kerja apabila sesuai.
• Melaksanakan reformasi kerajaan tempatan yang memberi masyarakat suara lebih besar dalam perancangan, termasuk pembaharuan semula bandar, dengan jaminan pampasan dan penempatan semula yang telus.

Tiada satu pun langkah ini akan menamatkan persaingan politik berasaskan identiti. Namun, langkah tersebut akan mengubah dorongan politik. Ahli politik akan kurang mendapat manfaat daripada meniup api kemarahan jika institusi berkepercayaan tinggi dan program yang adil memenuhi keperluan keluarga di seluruh Malaysia.

Perkara Utama

• Insiden bendera di Pulau Pinang dan beberapa kontroversi berkaitan agama menyerlahkan betapa sensitifnya isu identiti dalam politik seharian.
• Parlimen tergantung pada 2022 menghasilkan kerajaan perpaduan di bawah Anwar Ibrahim dan pembangkang kuat yang diterajui PN serta PAS.
• DW melaporkan bahawa PN dan PAS memenangi 146 daripada 245 kerusi dalam pilihan raya negeri 2023, sekali gus mengukuhkan penguasaan di negeri-negeri utara dan pantai timur.
• Tinjauan Pew 2023 mendapati 86 peratus Muslim Malaysia menyokong Syariah sebagai undang-undang rasmi, manakala 65 peratus mahu al-Quran memberi pengaruh besar terhadap perundangan.
• Tindakan afirmatif untuk Bumiputera kekal menjadi teras dasar dan membentuk pendidikan, perolehan serta pasaran hartanah, di samping mencetuskan perdebatan tentang keadilan.
• Human Rights Watch mengkritik penggunaan undang-undang hasutan dan siber serta mendokumentasikan keadaan buruk yang dialami pelarian dan pendatang dalam tahanan.
• Undang-undang pembaharuan semula bandar menjadi titik panas; PAS menyifatkannya sebagai penjajahan moden, manakala kerajaan berkata matlamatnya ialah keselamatan dan pembaharuan.
• DAP berusaha meluaskan daya tarikannya ketika peratusan penduduk Cina menurun, manakala PAS dan Bersatu bersaing mendapatkan sokongan pengundi Melayu.
• Budaya protes Malaysia kekal berhati-hati, mencerminkan keutamaan kelas menengah dan ingatan terhadap peristiwa 1969, meskipun sekatan undang-undang terus mendapat perhatian.
• Langkah praktikal berkaitan bantuan bersasar, penguatkuasaan adil, pentadbiran agama, reformasi undang-undang kebebasan bersuara dan dasar migrasi berperikemanusiaan boleh meredakan ketegangan.