Penangkapan dan penapisan dalam talian ketika protes di Indonesia merebak

Punca tercetusnya protes

Indonesia dilanda rusuhan jalanan terbesar dalam beberapa tahun selepas kemarahan terhadap elaun lumayan ahli parlimen bertembung dengan tindak balas keselamatan yang keras dan insiden maut yang disaksikan ramai. Seorang pemandu teksi motosikal berusia 21 tahun, Affan Kurniawan, meninggal dunia pada 28 Ogos selepas dilanggar kenderaan polis berperisai berhampiran orang ramai di Jakarta. Kumpulan hak asasi melaporkan sekurang-kurangnya lapan hingga 11 kematian sejak protes bermula pada 25 Ogos, dengan ratusan hingga lebih 1,000 orang cedera dan ribuan ditahan. Human Rights Watch menganggarkan lebih 3,000 penahanan di seluruh negara sejak akhir Ogos. Demonstrasi yang merebak ke luar Jakarta dalam beberapa hari itu menyalurkan rasa kecewa terhadap faedah lumayan untuk ahli parlimen ketika kos sara hidup meningkat dan pertumbuhan gaji lemah.

Video insiden kenderaan itu tersebar pantas di media sosial dan membantu mencetuskan perhimpunan di hampir 50 bandar, menurut pemantau hak asasi. Pelajar, kesatuan pekerja dan pertubuhan masyarakat sivil berhimpun di luar bangunan parlimen dan pusat bandar. Polis menggunakan meriam air dan gas pemedih mata untuk menyuraikan orang ramai. Presiden Prabowo Subianto menarik balik sebahagian faedah untuk ahli parlimen dan merayu agar keadaan bertenang. Beliau turut memberi amaran agar tidak berlaku penjarahan dan melabelkan sebahagian keganasan sebagai pengkhianatan dan keganasan. Kerajaan mengerahkan askar untuk mengawal lokasi sensitif di Jakarta, manakala media melaporkan penembak tepat ditempatkan di lokasi utama serta sekatan jalan raya di seluruh ibu kota.

Walaupun keadaan tegang, pelajar terus berhimpun di bandar seperti Yogyakarta, Bandung dan Makassar. Di beberapa wilayah, orang ramai merosakkan atau membakar bangunan kerajaan tempatan selepas pertempuran. Pasaran kewangan merosot pada dagangan awal sebelum pulih sedikit. Platform yang menjadi tumpuan penganjuran berdepan sekatan tambahan. TikTok menggantung ciri siaran langsungnya di Indonesia ketika rusuhan berlaku. Pada masa sama, polis mula menahan pengguna media sosial yang dituduh menghasut.

Tindakan keras dalam talian semakin meluas

Polis berkata mereka telah menahan lebih 40 orang ketika memburu individu yang didakwa menghasut rusuhan di Jakarta dan wilayah lain. Sekurang-kurangnya 11 orang ditahan berhubung hantaran media sosial yang menurut pihak berkuasa menghasut protes atau keganasan. Antara yang ditahan ialah Laras Faizati Khairunninsa, pegawai komunikasi di sebuah organisasi yang dikaitkan dengan sekretariat ASEAN di Jakarta. Jabatan Siasatan Jenayah Polis Negara, yang dikenali sebagai Bareskrim, menuduhnya menghasut kebencian terhadap individu dan kumpulan serta menggesa tindakan beramai-ramai melalui hantaran dan video.

Dalam sidang media, ketua direktorat jenayah siber polis memaparkan tangkap layar yang menurutnya diambil daripada akaun Instagram Laras. Satu imej menunjukkan beliau berhampiran ibu pejabat Polis Negara, lokasi yang disifatkan pegawai sebagai tapak penting negara. Pengarah itu mendakwa hantaran tersebut menggalakkan orang ramai membakar bangunan berkenaan dan menyerang mereka yang berada di dalamnya. Polis berkata kandungan itu dimuat naik dari lokasi berhampiran ibu pejabat polis, yang menurut mereka mengancam institusi tersebut.

Pada minggu yang sama, Polis Jakarta menahan enam orang yang menurut mereka menggalakkan pelajar bawah umur melakukan tindakan anarki semasa protes pada 25 dan 28 Ogos melalui akaun media sosial mereka. Mereka yang ditahan termasuk tokoh hak asasi manusia Delpedro Marhaen dan Muzaffar Salim daripada Yayasan Lokataru serta Syahdan Husein daripada gerakan dalam talian Gejayan Memanggil, yang membantu menganjurkan tindakan pelajar di Yogyakarta. Institut Bantuan Hukum Jakarta melaporkan bahawa akaun TikTok mereka tidak lagi dapat diakses selepas platform itu menandainya sebagai digantung secara kekal susulan kumpulan tersebut memuat naik mesej solidariti yang menggesa orang ramai menjaga keselamatan.

Peruntukan undang-undang dan sebab pengkritik bimbang

Polis merujuk gabungan undang-undang jenayah dan Undang-Undang Maklumat dan Transaksi Elektronik untuk membenarkan penangkapan ini. Undang-undang ITE, yang mula diluluskan pada 2008 dan dipinda beberapa kali, mengawal selia ucapan dalam talian. Undang-undang itu digunakan dalam kes berkaitan ucapan kebencian, fitnah dan hasutan. Pengkritik berhujah bahawa istilah yang kabur dan tafsiran yang luas menjadikan undang-undang itu mudah digunakan terhadap ekspresi aman. Indonesia ialah pihak kepada Kovenan Antarabangsa mengenai Hak Sivil dan Politik, yang melindungi kebebasan bersuara dan berhimpun sambil membenarkan sekatan terhad terhadap hasutan langsung kepada keganasan. Mahkamah perlu menimbang niat, kemungkinan berlaku dan kaitan langsung dengan kemudaratan. Keputusan Mahkamah Perlembagaan baru-baru ini mengehadkan penggunaan beberapa klausa fitnah dalam undang-undang ITE, namun orang ramai masih berdepan pertuduhan kerana hantaran kritikal.

Undang-undang ITE dan prosedur jenayah secara ringkas

Pakar undang-undang dan kumpulan masyarakat sivil turut menyorot pindaan berterusan kepada peraturan prosedur jenayah Indonesia serta undang-undang polis dan tentera yang memperluas kuasa negara. Laporan pemantauan oleh pakatan CIVICUS menghuraikan perubahan yang dirancang untuk meningkatkan keupayaan pengawasan, termasuk aturan pencantasan antara Pejabat Peguam Negara dengan pengendali telekomunikasi tanpa perlindungan yang kukuh. Laporan itu turut menyorot pindaan undang-undang tentera yang memperluas peranan tentera dalam institusi awam. Aktivis berkata langkah sedemikian, apabila digabungkan dengan penggunaan agresif undang-undang ITE, meningkatkan risiko aktivisme dalam talian dianggap sebagai ancaman keselamatan dan bukannya penyertaan sivik.

Kumpulan hak digital berkata penangkapan terbaru ini mencerminkan satu pola. Pembela hak asasi manusia dan wartawan berdepan gangguan, pendedahan maklumat peribadi dan serangan digital. Kumpulan kebebasan media berkata kedudukan Indonesia merosot pada 2025. Gabungan tekanan undang-undang, pengawasan dan siasatan polis yang pantas menambahkan tanggapan bahawa sebarang hantaran kritikal boleh menyebabkan polis mengetuk pintu.

Kekerasan di jalanan

Ketika polis berkata mereka sedang menjejaki penghasut dalam talian, tindak balas negara yang paling ketara berlaku di jalanan. Saksi dan kumpulan hak asasi menggambarkan penggunaan gas pemedih mata dan peluru getah secara meluas di beberapa bandar untuk menyuraikan orang ramai. Di Jakarta, seorang pemandu teksi motosikal maut dilanggar kenderaan polis berperisai berhampiran orang ramai pada 28 Ogos. Tujuh pegawai sedang disiasat berhubung kes itu. Seorang pelajar meninggal dunia di Yogyakarta selepas didakwa dipukul semasa pertempuran di luar ibu pejabat polis. Di bandar lain, kakitangan awam dan seorang anggota unit polis perkhidmatan awam maut dalam insiden pembakaran dan keganasan massa selepas pertempuran.

Amnesty International menyifatkan tindak balas polis sebagai keterlaluan dan menggesa siasatan menyeluruh. Organisasi itu berkata senjata kawalan orang ramai boleh meningkatkan risiko dengan pantas jika digunakan tanpa latihan dan pengawasan yang ketat. Montse Ferrer, Pengarah Penyelidikan Serantau Amnesty International, menggesa pihak berkuasa melancarkan siasatan bebas dan tidak berat sebelah terhadap kematian serta pengendalian protes.

Tiada sesiapa patut terkorban ketika menggunakan hak mereka terhadap kebebasan bersuara dan berhimpun secara aman. Pihak berkuasa Indonesia mesti segera memastikan siasatan bebas dan tidak berat sebelah dijalankan terhadap kematian dan insiden keganasan ini.

Human Rights Watch meminta kerajaan menghentikan penahanan sewenang-wenangnya terhadap penunjuk perasaan dan memastikan tindakan polis selaras dengan panduan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai penggunaan kekerasan dan senjata kurang membawa maut. Kumpulan itu berkata tentera tidak sepatutnya digunakan untuk penguatkuasaan undang-undang awam kerana askar dilatih untuk pertempuran dan lebih berkemungkinan menggunakan kekerasan yang tidak wajar dalam keadaan awam.

Maklumat palsu, pengawasan dan tekanan terhadap platform

Rusuhan ini berlaku dalam persekitaran digital yang sudah pun tertekan. CIVICUS melaporkan pendedahan maklumat peribadi dan serangan siber terhadap pengkritik semasa protes terdahulu pada 2025. Semasa gelombang terbaru, pejuang hak digital merekodkan gangguan terhadap akses dalam talian dan sekatan siaran langsung. TikTok menggantung ciri siaran langsungnya di Indonesia ketika rusuhan memuncak. Sesetengah aktivis berkata mereka melihat capaian hantaran mereka dihadkan atau akaun mereka disekat selepas berkongsi maklumat protes atau rakaman tindakan polis. Pihak berkuasa kadangkala membayangkan adanya campur tangan asing tanpa mengemukakan bukti, dakwaan yang dianggap kumpulan hak asasi sebagai usaha untuk menjejaskan kredibiliti suara tempatan.

Perjanjian Indonesia mengenai pencantasan antara Pejabat Peguam Negara dengan pengendali telekomunikasi tanpa perlindungan yang jelas menambahkan kebimbangan terhadap pengawasan. Wartawan dan kumpulan hak asasi menggambarkan kesan yang membantutkan kebebasan bersuara apabila semakin ramai mengelak daripada menyiarkan satira, meme atau kritikan tajam. Nenden Sekar Arum daripada Rangkaian Kebebasan Bersuara Asia Tenggara memberi amaran bahawa perkembangan ini membimbangkan kerana sesiapa sahaja boleh menjadi sasaran atas apa yang mereka tulis dalam talian.

Punca kemarahan ekonomi dan politik

Rasa kecewa masyarakat melangkaui satu dasar sahaja. Ahli parlimen bersetuju memberikan elaun perumahan bulanan kira-kira 50 juta rupiah kepada setiap seorang daripada 580 anggota Dewan Perwakilan Rakyat, jumlah yang jauh melebihi gaji minimum di Jakarta. Penunjuk perasaan menyorot jurang yang semakin besar antara keistimewaan golongan politik dengan gaji yang tidak meningkat bagi ramai pekerja. Harga makanan meningkat dan pengangguran belia tinggi. Keluarga menggambarkan keadaan ekonomi yang memaksa ramai anak muda melakukan kerja gig untuk menyara hidup, sementara ahli parlimen menambah faedah mereka.

Kemarahan terhadap faedah itu bercampur dengan rungutan mengenai cadangan kenaikan cukai dan kos program populis. Inisiatif makanan percuma di sekolah dicemari laporan keracunan makanan. Gerakan yang dikenali sebagai Indonesia Gelap menarik sokongan dengan gesaan supaya perbelanjaan awam berintegriti dan penguatkuasaan undang-undang dipertanggungjawabkan. Kematian Affan Kurniawan, pemandu kenderaan e-hailing itu, menjadi titik tumpuan protes kerana ramai bersimpati dengan seorang anak muda yang terpaksa bekerja gig untuk menampung peningkatan kos.

Kumpulan pelajar berkata konsesi kerajaan tidak memenuhi tuntutan utama mereka. Di Makassar, pemimpin kesatuan pelajar Syamry mengkritik tindak balas rasmi ketika bercakap kepada wartawan.

Kenyataan Presiden semalam tidak memenuhi tuntutan pelajar dan masyarakat sivil.

Proses sewajarnya dan keadilan dalam penangkapan

Pejuang hak asasi mempersoalkan betapa pantas pengkritik dalam talian dinamakan sebagai suspek. Dimas Bagus Arya daripada Suruhanjaya Orang Hilang dan Mangsa Keganasan mempersoalkan sama ada polis mengikuti langkah awal seperti memanggil individu sebagai saksi sebelum menetapkan mereka sebagai suspek. Pakar undang-undang berkata proses sewajarnya bermula dengan soal siasat saksi, kemudian barulah seseorang ditetapkan sebagai suspek jika terdapat sebab munasabah yang disokong bukti. Kepantasan sesetengah penangkapan menimbulkan kebimbangan bahawa penyiasat lebih mengutamakan usaha mencegah tindakan berbanding prosedur.

Julius Ibrani daripada Persatuan Bantuan Hukum Indonesia menyifatkan penangkapan itu sebagai satu bentuk jenayah terhadap ekspresi. Nenden Sekar Arum memberi amaran bahawa kempen itu kelihatan seperti tindakan keras menyeluruh terhadap sesiapa yang mengkritik kerajaan di internet. Kedua-duanya berhujah bahawa ketakutan akan mendorong orang ramai menapis diri sendiri, menggantikan kritikan dengan sikap berdiam diri.

KontraS dan organisasi sekutunya mengemukakan petisyen untuk membebaskan mereka yang ditahan atau sekurang-kurangnya menggantung penahanan mereka. Peguam sedang menyediakan cabaran praperbicaraan jika suspek tidak dibebaskan tidak lama lagi, satu langkah yang lazim di Indonesia apabila keluarga dan peguam berhujah bahawa prosedur tidak dipatuhi ketika seseorang ditetapkan sebagai suspek.

Kenyataan pihak berkuasa

Presiden Prabowo Subianto cuba mengimbangi konsesi dengan ketegasan undang-undang dan ketenteraman awam. Beliau mengumumkan pengurangan faedah kontroversi itu, namun turut mengarahkan polis dan tentera bertindak tegas terhadap perusuh. Selepas melawat pegawai yang cedera, beliau menjanjikan kenaikan pangkat kepada puluhan anggota polis yang cedera semasa rusuhan. Dalam siaran televisyen, beliau mempertahankan pasukan itu sambil mengakui bahawa sesetengah pegawai mungkin telah melakukan kesilapan.

Mungkin ada anggota polis yang melakukan kesalahan, tetapi jangan lupa puluhan pegawai yang telah berkorban.

Direktorat jenayah siber polis berkata mereka memberi tumpuan kepada kandungan yang melampaui batas jelas. Pegawai berhujah bahawa hantaran yang menggalakkan orang ramai menyerang kemudahan penting melangkaui ekspresi yang dilindungi undang-undang dan menjadi jenayah. Undang-undang antarabangsa tidak melindungi hasutan langsung kepada keganasan. Perdebatan tertumpu pada sejauh mana ancaman itu perlu jelas, segera dan berkemungkinan berlaku, serta sama ada penguatkuasaan dilaksanakan secara konsisten dan bukannya terpilih.

Cadangan kumpulan hak asasi

Pemimpin masyarakat sivil mengemukakan pelan meredakan ketegangan yang bermula dengan kebenaran dan akauntabiliti. Pengarah Amnesty International Indonesia Usman Hamid menggesa penubuhan pasukan pencari fakta bersama yang melibatkan pemimpin masyarakat dan pakar untuk mengenal pasti pihak yang menghasut pembakaran dan kemusnahan serta mengesahkan peranan pasukan keselamatan dalam insiden keganasan.

Sebab itulah polis perlu menunjukkan kepada kita individu yang benar-benar menghasut rusuhan dan merosakkan kemudahan awam.

Human Rights Watch menggesa kerajaan membebaskan penunjuk perasaan aman, menghentikan penahanan sewenang-wenangnya dan menyiasat penggunaan kekerasan yang keterlaluan. CIVICUS meminta pihak berkuasa menghentikan sekatan dalam talian, menghentikan pendedahan maklumat peribadi dan serangan siber terhadap pengkritik serta memperbaharui latihan polis mengikut piawaian antarabangsa. Peguam hak asasi turut mahukan jadual masa yang jelas bagi siasatan kematian, termasuk kes Affan Kurniawan.

Kesimpulan

• Protes bermula pada 25 Ogos berhubung faedah ahli parlimen dan tekanan ekonomi, kemudian merebak ke seluruh negara dalam beberapa hari.
• Video kenderaan polis berperisai yang melanggar seorang pemandu berusia 21 tahun di Jakarta pada 28 Ogos mencetuskan kemarahan.
• Kumpulan hak asasi melaporkan sekurang-kurangnya 8 hingga 11 kematian, ratusan hingga lebih 1,000 orang cedera dan lebih 3,000 penahanan.
• Polis menahan lebih 40 individu yang didakwa menghasut serta sekurang-kurangnya 11 orang berhubung hantaran media sosial.
• Antara tahanan berprofil tinggi ialah kakitangan Yayasan Lokataru dan seorang penyelaras daripada Gejayan Memanggil.
• Pihak berkuasa menggunakan gas pemedih mata dan peluru getah serta mengerahkan askar dan penembak tepat di beberapa kawasan.
• Amnesty International dan Human Rights Watch menggesa siasatan bebas serta tindakan berhemah oleh pasukan keselamatan.
• Kebimbangan terhadap penindasan digital termasuk pendedahan maklumat peribadi, serangan siber, sekatan internet dan penggantungan siaran langsung TikTok di Indonesia.
• Pengkritik berkata undang-undang ITE dan perubahan undang-undang yang lebih luas membolehkan tindakan melampaui batas serta membantutkan ekspresi dalam talian.
• Presiden Prabowo mengurangkan sebahagian faedah tetapi memberi amaran bahawa tindakan tegas akan diambil terhadap rusuhan dan memuji anggota polis yang cedera.
• Kumpulan hak asasi menggesa penubuhan pasukan pencari fakta bersama dan pembebasan penunjuk perasaan aman, serta proses sewajarnya dalam semua kes.