Sisa Vape Mendedahkan Malaysia kepada Risiko Kebakaran dan Sisa Elektronik Toksik

Malaysia berdepan lambakan sisa vape toksik dan risiko kebakaran yang kian mengancam

Peranti vape yang dibuang semakin menimbun di dalam tong sampah, longkang dan tapak pelupusan di seluruh Malaysia, mengubah kontroversi produk kesihatan menjadi masalah sisa elektronik. Jabatan bomba, pengurus tapak pelupusan dan pengitar semula memberi amaran bahawa gabungan bateri litium, badan plastik dan sisa nikotin menimbulkan dua bahaya serentak: kebakaran dan pencemaran toksik. Skalanya besar. Malaysia mempunyai lebih 1.4 juta pengguna dewasa dan ratusan ribu pengguna bawah umur. Pihak berkuasa sekolah merekodkan hampir 20,000 kes pada 2024, menurut Kementerian Pendidikan.

Kebanyakan vape terpakai dianggap seperti sampah isi rumah biasa. Apabila dimampatkan di dalam lori atau ditanam di sel tapak pelupusan yang masih aktif, baterinya boleh mengalami litar pintas. Cecair yang tertinggal dalam pod boleh bocor. Lama-kelamaan, logam dan nikotin mungkin meresap ke dalam tanah atau saliran air melalui larut resap.

Para pegawai kanan dan pakar bebas mula membunyikan amaran, manakala beberapa peruncit telah memulakan percubaan kecil program pemulangan. Kerajaan sedang mempertimbangkan kawalan lebih ketat terhadap penjualan dan penggunaan. Cabaran segera ialah cara mengurus aliran sisa yang kelihatan seperti plastik tetapi berfungsi seperti peranti elektronik.

Mengapa vape yang dibuang boleh mencetuskan kebakaran dan pencemaran

Peranti vape pada asasnya ialah gajet elektronik kecil. Ia mengandungi bateri ion litium, litar, badan logam atau plastik, elemen pemanas serta kartrij atau pod berisi cecair. Setiap komponen boleh menimbulkan risiko sisa yang diketahui umum jika tidak dikendalikan dengan betul pada akhir hayatnya.

Bateri litium dan kebakaran

Sel ion litium boleh mengalami apa yang disebut jurutera sebagai lari haba apabila dihancurkan, tertusuk atau terlalu panas. Di dalam lori sampah, muatan beralih dan dimampatkan, yang boleh meretakkan pemisah bateri lalu menyebabkan litar pintas. Di tapak pelupusan, metana daripada makanan yang mereput dan kehadiran oksigen boleh mencetuskan kebakaran sebaik sahaja sel yang rosak melepaskan gas panas.

Ketua Pengarah Jabatan Bomba dan Penyelamat, Nor Hisham Mohammad, menjelaskan risiko itu dengan mudah.

Jika dibuang ke dalam tong sampah biasa, ia boleh menyebabkan kebakaran di dalam lori sampah atau tapak pelupusan.

Beliau menambah bahawa bateri yang rosak atau terlalu panas dalam aliran sisa boleh mencetuskan kebakaran. Agensinya melihat masalah sama pada barangan lain yang menggunakan sel kecil, termasuk alat permainan, bank kuasa dan gajet isi rumah.

Cecair toksik dan logam

Kartrij dan pod boleh mengandungi baki nikotin serta bahan kimia perisa. Penyelidikan dan pihak pengawal selia telah menyenaraikan sebatian organik meruap dan logam berat seperti nikel, timah dan plumbum dalam sesetengah cecair vape dan bahagian peranti. Apabila sisa ini memasuki larut resap tapak pelupusan, ia boleh meresap ke dalam tanah dan air. Pertubuhan Kesihatan Sedunia memberi amaran tentang bahaya tambahan akibat pelupusan produk elektronik baharu secara tidak wajar, yang boleh melepaskan bahan cemar dan sisa toksik.

Pakar alam sekitar dan pengurusan sisa, Theng Lee Chong, memberi amaran bahawa kebanyakan pod kelihatan seperti barangan plastik biasa, jadi ia tidak diasingkan untuk pengendalian khas. Lama-kelamaan, badan plastiknya kekal, manakala sisa berbahaya boleh bergerak melalui aliran air permukaan dan air bawah tanah, dengan kesan yang boleh merebak ke dalam rantaian makanan.

Seberapa besar masalah ini di Malaysia

Kajian komposisi di seluruh negara yang melibatkan 25 tapak pelupusan pada 2023 oleh Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam mendapati sisa isi rumah berbahaya membentuk 1.15 peratus daripada sisa di tapak-tapak itu. Dalam pecahan tersebut, sisa elektronik menyumbang 0.83 peratus, manakala bateri, tin aerosol dan barangan seumpamanya membentuk 0.32 peratus. Sisa makanan, plastik, kertas, lampin pakai buang dan sisa kebun masih merupakan sebahagian besar sampah yang dibuang di Malaysia, namun bahagian elektronik kecil yang semakin meningkat kini turut termasuk dalam aliran sisa.

Dari segi penggunaan, anggaran industri dan data kerajaan menunjukkan terdapat sekurang-kurangnya 1.4 juta pengguna dewasa. Timbalan Menteri Pendidikan melaporkan hampir 20,000 kes penggunaan vape dalam kalangan pelajar di sekolah pada 2024. Gabungan penggunaan yang tinggi dan pelupusan ke dalam sampah biasa ini menunjukkan semakin banyak peranti memasuki aliran sisa setiap minggu.

Malaysia telah melaksanakan Akta Kawalan Produk Merokok Demi Kesihatan Awam 2024 (Akta 852), yang mengawal penjualan, pembungkusan, pelabelan dan pengiklanan. Undang-undang itu tidak mengharamkan penggunaan di seluruh negara, dan aktiviti jualan runcit masih dibenarkan di beberapa negeri. Pembuat dasar berkata larangan lebih menyeluruh sedang dikaji. Singapura sudah memperkenalkan hukuman lebih berat, dengan pesalah berulang berdepan denda sehingga SGD 2,000 di bawah peraturan yang berkuat kuasa pada 1 September.

Cabaran kitar semula dan sebab kebanyakan vape berakhir di tapak pelupusan

Walaupun mengandungi bahan yang bernilai, ramai pengitar semula mengelak daripada menerima peranti vape. Unitnya kecil, bahannya bercampur dan pembongkaran yang selamat mengambil masa.

Halangan reka bentuk

J Jayahanan, yang menguruskan sebuah syarikat kitar semula, menjelaskan masalah reka bentuk yang lazim. Banyak peranti dicantumkan dengan gam yang kuat. Bateri hanya boleh dicapai dengan memotong rangka peranti, yang boleh memanaskan sel dan menimbulkan risiko keselamatan. Pengasingan papan litar kecil, wayar dan perumah plastik memakan masa serta tenaga kerja. Nilai bahan yang diperoleh semula pada akhirnya juga rendah.

Pengumpul mengesahkan cabaran ekonomi ini. Pengasas ERTH, Mohamed Tarek, berkata pemproses jarang berminat menerima vape. Walaupun dikumpulkan, banyak kemudahan tidak akan menerimanya kerana jumlah logamnya kecil berbanding usaha yang diperlukan untuk menjadikannya selamat diproses.

Kekurangan tempat pengumpulan

Apabila peranti kelihatan seperti perhiasan plastik, pengguna mudah membuangnya ke dalam sampah am. Tanpa arahan yang jelas dan tempat penghantaran yang mudah dilihat, kebanyakan peranti akan berakhir di tapak pelupusan. ERTH melaporkan bahawa ia menerima sedikit permintaan langsung untuk pelupusan vape dan mengesyaki majoritinya dibuang bersama sampah isi rumah.

Negara lain menawarkan model pengumpulan yang lebih baik. Finland membina rangkaian luas tempat penghantaran percuma bagi semua sisa elektronik, disokong kewajipan undang-undang untuk peruncit menerima barang yang dipulangkan serta sistem yang dibiayai pengeluar untuk membayar kos pengangkutan dan pemprosesan. Kadar pengumpulan domestik Malaysia jauh lebih rendah, dan isi rumah masih bergantung pada saluran tidak formal. Rangka kerja yang lebih menyeluruh dapat membantu mengelakkan peranti kecil seperti vape daripada berakhir di tapak pelupusan.

Program pemulangan dan tanggungjawab pengeluar semakin mendapat perhatian

Pakar Malaysia berpendapat pengeluar dan peruncit vape patut menerima semula peranti terpakai dan membiayai rawatannya. Theng Lee Chong menyifatkan sistem pemulangan di peringkat runcit sebagai cara berkesan untuk memastikan pelupusan yang selamat, dengan syarat unit yang dikumpulkan dihantar ke kemudahan berlesen untuk dibongkar dengan betul.

Beberapa projek perintis sedang dijalankan. ERTH berkata sebuah jenama vape telah melaksanakan program pemulangan yang mengumpulkan ribuan pod, sebelum diserahkan kepada rakan pemprosesan berlesen selaras dengan garis panduan Jabatan Alam Sekitar. Vape Empire telah menyediakan tong khas di sebilangan kecil kedainya untuk menerima produk terpakai, manakala jenama antarabangsa telah menguji rangkaian kitar semula di pasaran terpilih.

S Sri Umeswara, pegawai kelestarian yang mengusahakan isu kitar semula, berkata sistem gelung tertutup boleh mendapatkan semula bahan dan mengurangkan kebergantungan pada sumber baharu.

Sistem gelung tertutup yang mengumpulkan dan mengitar semula vape perlu diwujudkan bagi mengelakkannya daripada berakhir di tapak pelupusan.

Untuk mengembangkan projek perintis menjadi sistem di seluruh negara, peraturan perlu diwujudkan supaya peranti lebih mudah dibongkar dan pengeluar diwajibkan menanggung kos. Jayahanan mencadangkan penggunaan skru atau rivet, bukan pelekat kekal, supaya bateri boleh dikeluarkan dengan selamat. Mohamed Tarek berpendapat jenama patut mereka bentuk semula produk untuk meningkatkan kadar kitar semula atau membayar pengumpul dan pemproses bagi menampung kos tenaga kerja serta langkah keselamatan. Beberapa pengeluar antarabangsa sudah menguji reka bentuk produk yang boleh diasingkan dengan tangan kepada bateri, sarung, sensor, perumah dan muncung.

Peraturan dan penguatkuasaan semakin ketat, tetapi masih ada kekurangan

Malaysia turut menangani cabaran sisa elektronik yang lebih meluas. Agensi penguat kuasa meningkatkan tindakan terhadap operasi kitar semula haram dan sisa seludup. Kes terkini termasuk serbuan ke atas kilang yang mengendalikan bahan berbahaya tanpa kelulusan serta denda mahkamah berjumlah hampir RM 490,000 bagi penyimpanan dan rawatan bateri litium serta sisa elektronik yang tidak wajar.

Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam, Nik Nazmi Nik Ahmad, mengakui negara memerlukan penyelarasan lebih kukuh antara agensi untuk meningkatkan kadar kitar semula dan membanteras tapak haram. Kementerian menyifatkan Konvensyen Basel sebagai piawaian utama dan berkata penguatkuasaan yang lebih tegas penting untuk mencegah pembuangan sisa secara haram serta melindungi pekerja.

Dalam aspek kesihatan, Majlis Kawalan Tembakau Malaysia menggesa pembuat dasar supaya mengutamakan kesihatan awam berbanding keuntungan industri. Kumpulan itu menekankan beban besar penyakit berkaitan merokok terhadap sistem kesihatan dan menyenaraikan sampah vape, peranti pakai buang serta pembungkusannya sebagai pencemar alam sekitar yang memerlukan kawalan tegas.

Dasar awam mesti mengutamakan kesihatan rakyat, kelestarian alam sekitar dan tanggungjawab sosial jangka panjang.

Momentum dasar juga semakin berkembang di peringkat negeri. Laporan media menunjukkan Pahang telah mengambil langkah untuk menamatkan pelesenan runcit dan merancang pelaksanaan larangan penuh terhadap produk vape secara berperingkat menjelang 2026. Di peringkat persekutuan, Menteri Kesihatan memberitahu Parlimen bahawa larangan nasional terhadap penjualan dan penggunaan sedang dipertimbangkan. Sebarang perubahan memerlukan pengurusan teliti agar selaras dengan Akta 852, yang sedia mengehadkan penjualan kepada golongan bawah umur, saluran dalam talian dan pemasaran.

Langkah yang boleh diambil pengguna, sekolah dan peruncit sekarang

Selagi undang-undang sedang berkembang, langkah segera boleh mengurangkan risiko dan menghalang bateri daripada memasuki aliran sisa.

• Pengguna: jangan sekali-kali membuang vape ke dalam sampah am. Jika baterinya boleh ditanggalkan, tutup terminal bateri dengan pita dan simpan peranti di dalam bekas tidak mudah terbakar sehingga anda dapat menghantarnya ke pusat pengumpulan sisa elektronik bertauliah atau tong pemulangan di kedai. Jika bateri tidak boleh ditanggalkan, pastikan seluruh peranti kekal utuh dan disimpan dengan selamat sehingga dihantar.
• Cecair dan pod: pastikan sebarang baki cecair tertutup rapat. Masukkan pod terpakai ke dalam beg bertutup dan serahkan kepada pengumpul sisa elektronik atau kedai yang menerima barang pulangan supaya sisa berbahaya dikendalikan dengan betul.
• Sekolah: kemas kini dasar kampus supaya peranti yang dirampas disimpan dengan selamat, dilabel dan diserahkan kepada pengumpul berlesen. Adakan ceramah bersesuaian dengan umur tentang risiko kebakaran dan kemudaratan alam sekitar supaya pelajar memahami kepentingan peraturan pelupusan.
• Peruncit: sediakan tong pemulangan yang jelas kelihatan dan latih kakitangan untuk menerangkan cara pelupusan yang selamat. Gunakan hanya pengumpul berlesen dan pastikan rekod pemprosesan seterusnya boleh dijejaki.
• Majlis tempatan dan agensi: masukkan elektronik kecil dalam program hari pengumpulan. Terbitkan peta lokasi penghantaran dalam talian dan pasang papan tanda di pusat komuniti serta kedai. Bekerjasama dengan jabatan bomba untuk memantau dan mengurangkan insiden berkaitan bateri di dalam lori serta stesen pemindahan.
• Pengeluar: reka bentuk semula produk supaya bateri mudah dikeluarkan dan peranti selamat dibongkar. Biayai pengumpulan dan pemprosesan melalui program tanggungjawab lanjutan serta terbitkan laporan telus tentang jumlah yang dikumpulkan dan hasil rawatannya.

Kesimpulan

• Peranti vape mengandungi bateri ion litium yang boleh terbakar apabila dihancurkan, tertusuk atau terlalu panas di dalam lori dan tapak pelupusan.
• Sisa daripada pod dan peranti boleh melarut resapkan nikotin serta logam ke dalam tanah dan air, menambah beban toksik terhadap alam sekitar.
• Kajian pada 2023 di 25 tapak pelupusan mendapati sisa isi rumah berbahaya membentuk 1.15 peratus aliran sisa, manakala sisa elektronik menyumbang 0.83 peratus.
• Malaysia mempunyai lebih 1.4 juta pengguna dewasa dan penggunaan dalam kalangan belia semakin meningkat, sekali gus menambah aliran peranti yang dibuang secara berterusan.
• Kitar semula terhalang oleh reka bentuk bergam, bahaya keselamatan dan nilai ekonomi yang rendah untuk pemproses.
• Pakar menggesa pelaksanaan program pemulangan di kedai dan tanggungjawab yang dibiayai pengeluar bagi menampung kos pengumpulan serta rawatan.
• Penguatkuasaan terhadap pengendalian sisa haram semakin meningkat, dan mahkamah telah mengenakan denda bagi penyimpanan serta pelupusan bahan berbahaya secara tidak wajar.
• Sesetengah negeri sedang bergerak ke arah kawalan lebih ketat, sementara kerajaan persekutuan meneliti pilihan yang lebih luas dalam kerangka Akta 852.
• Langkah praktikal oleh isi rumah, sekolah, peruncit, majlis tempatan dan pengeluar boleh mengurangkan risiko kebakaran serta pencemaran sekarang.