Tanah Gambut yang Dikeringkan, Banjir yang Semakin Tinggi: Bagaimana Terusan Syarikat Mengubah Indonesia

Apakah yang mendorong banjir di tanah gambut Indonesia

Di seluruh Indonesia, banjir yang menenggelamkan bandar dan kawasan pertanian semakin dikaitkan dengan pengurusan tanah, bukan hanya ribut luar biasa. Analisis baharu oleh NGO Indonesia Pantau Gambut mengaitkan peningkatan risiko banjir dengan rangkaian terusan yang luas, digali syarikat untuk mengeringkan tanah gambut bagi dijadikan ladang. Menurut pengiraan kumpulan itu, 281,253 kilometer terusan perindustrian kini merentasi ekosistem gambut di Sumatera, Kalimantan dan Papua. Dibina untuk mengeringkan tanah bagi penanaman kelapa sawit dan kayu pulpa, terusan ini menurunkan paras air tanah dan menjejaskan fungsi semula jadi gambut seperti span. Akibatnya ialah keruntuhan hidrologi. Di banyak daerah, landskap yang sama terbakar pada musim kering dan dilanda banjir pada musim hujan.

Tanah gambut merupakan nadi penting Indonesia yang menyokong pengaturan air dan iklim. Tanah ini menyimpan karbon dalam jumlah besar yang terkumpul selama berabad-abad dalam keadaan bertakung dan kurang oksigen. Apabila gambut dikeringkan, ia mengering dan teroksida. Permukaan tanah mendap. Paras sungai naik lebih cepat selepas hujan, manakala rangkaian parit mengalirkan air larian terus ke kawasan penempatan. Laporan Pantau Gambut mengaitkan pola banjir yang semakin buruk dengan jejak operasi korporat. Kebanyakan terusan berada dalam kawasan konsesi: hampir 4 juta hektar ladang kelapa sawit di tanah gambut dan kira-kira 2.5 juta hektar hutan tanaman perindustrian. Dari 2015 hingga 2022, lebih daripada 500,000 hektar tanah gambut ditukar kepada tanaman monokultur, sekali gus meningkatkan risiko banjir dan kebakaran.

Kesan kebakaran menunjukkan gambaran yang serupa. Daripada 3 juta hektar tanah gambut yang terbakar dari 2015 hingga 2024, lebih daripada 1.2 juta hektar berada dalam kawasan konsesi. Penilaian berasingan mendapati bahawa 43% daripada kira-kira 24 juta hektar tanah gambut Indonesia berisiko banjir, dengan 6 juta hektar terdedah pada tahap tinggi. Wilayah seperti Riau di Sumatera dan beberapa kawasan di Kalimantan menyaksikan air banjir bertahan lebih lama dan berlaku lebih kerap. Penduduk berkata banjir kini tidak lagi terhad kepada bulan-bulan puncak monsun.

Perubahan ini bukan semata-mata kisah hujan lebat dalam iklim yang semakin panas. Ini kisah paras air tanah yang sengaja diturunkan, tanah yang runtuh selepas kering dan jaringan terusan yang menyalurkan hujan lebih pantas daripada kemampuan sungai mengalirkannya. Angka-angka ini menunjukkan skalanya. Penyelesaiannya memerlukan pendekatan berbeza terhadap tanah, air dan kebertanggungjawaban.

Bagaimana terusan merosakkan span hidup

Gambut terbentuk apabila bahan tumbuhan terkumpul dalam keadaan bertakung yang mengekalkan paras oksigen rendah. Di paya yang masih utuh, air bergerak perlahan. Tanah naik dan turun seperti span apabila menyerap dan melepaskan air hujan. Apabila syarikat menggali terusan untuk mengeringkan gambut bagi dijadikan ladang, paras air tanah menurun. Oksigen memasuki lapisan yang lebih dalam. Gambut mula mereput lalu melepaskan karbon dioksida. Permukaan tanah menjadi padat dan mendap, proses yang dikenali sebagai penurunan tanah. Apabila gambut hilang akibat pengoksidaan dan kebakaran, ia tidak akan pulih dalam tempoh perancangan yang munasabah.

Daripada pelepasan perlahan kepada banjir kilat

Paya gambut yang hidup menyebarkan dan memperlahankan air ribut, kemudian melepaskannya sedikit demi sedikit ke kawasan hilir selama beberapa hari atau minggu. Landskap gambut yang dikeringkan bertindak sebaliknya. Terusan menjadi laluan pantas yang mengalirkan hujan terus ke sungai dan kawasan penempatan. Tanah yang mendap menghilangkan permukaan cetek yang dahulunya menyimpan air. Di kawasan gambut pesisir, penurunan tanah merendahkan permukaan daratan berbanding paras laut, lalu mengundang banjir pasang dan kemasukan air masin. Masyarakat di kawasan pedalaman dan pesisir akhirnya berdepan paras banjir yang lebih tinggi dan tempoh banjir yang lebih lama.

Rangkaian luas yang merentas tanah gambut

Skala jaringan terusan ini amat besar. Pantau Gambut menganggarkan terdapat 281,253 kilometer terusan yang merentas ekosistem gambut. Pemetaan saintifik mengesahkan keluasan saliran ini. Analisis serantau yang menggunakan imej satelit beresolusi tinggi dan pembelajaran mesin mendapati saliran terdapat di sekurang-kurangnya 65% tanah gambut Asia Tenggara merentas semua jenis guna tanah. Kawasan dengan rangkaian terusan padat mencatat kadar penurunan tanah kira-kira 3.2 kali lebih tinggi berbanding kawasan yang tidak disalirkan. Penggunaan data terusan meningkatkan ketepatan ramalan penurunan tanah jauh lebih baik berbanding penggunaan label guna tanah sahaja. Ringkasnya, kepadatan saliran memacu kesan fizikal yang menentukan risiko banjir dan keruntuhan tanah.

Jejak kegiatan perniagaan itu jelas. Terusan tertumpu di dalam kawasan konsesi komersial kelapa sawit dan kayu pulpa. Pantau Gambut menyebut 10 syarikat yang operasinya di tanah gambut meningkatkan risiko banjir jauh melampaui sempadan kawasan mereka. Hasil keluaran mereka memasuki rantaian bekalan global minyak sawit, kertas dan tisu. Kelompangan dasar memburukkan masalah ini. Malah, peraturan import yang bertujuan membendung penebangan hutan tidak secara konsisten menganggap pengeringan gambut sebagai penebangan hutan, sekali gus menyebabkan pembeli tidak mendapat gambaran penuh.

Kebakaran pada musim kering, banjir pada musim hujan

Gambut yang dikeringkan mudah terbakar. Apabila terusan menurunkan paras air tanah dan pembalak membuka kanopi hutan, permukaan yang kering boleh terbakar akibat percikan api daripada pembukaan tanah atau kebakaran berhampiran. Kebakaran merebak di bawah permukaan gambut, sukar dipadamkan dan sukar dikesan sehingga asap semakin tebal. Pada musim hujan, kawasan tadahan yang sama bertukar menjadi sistem air larian yang dipacu kuat. Hasilnya ialah kitaran yang menyeksakan: asap dan jerebu menyebabkan orang ramai mendapatkan rawatan di klinik ketika hujan berkurangan, kemudian banjir berulang menenggelamkan rumah, jalan raya dan tanaman apabila hujan kembali.

Angka beberapa tahun kebelakangan ini sepadan dengan kitaran tersebut. Berjuta-juta hektar tanah gambut terbakar sejak 2015. Lebih satu pertiga daripada kawasan gambut yang terbakar berada dalam kawasan konsesi. Amaran banjir kini lazim di daerah bergambut. Kalimantan Selatan mengalami banjir meluas sejak 2021, manakala kawasan rendah di Riau berdepan air yang kembali lebih cepat berbanding dahulu. Penduduk menggambarkan keadaan normal baharu yang memberi mereka semakin sedikit masa untuk pulih antara bencana.

Pengiraan iklim di sebalik saliran terusan

Tanah gambut yang terdegradasi merupakan punca utama masalah iklim, menyumbang kira-kira 5% daripada pelepasan gas rumah hijau tahunan akibat kegiatan manusia di seluruh dunia. Pelepasan daripada tanah kering hanyalah sebahagian daripada ceritanya. Pengukuran baharu dari Indonesia menunjukkan terusan itu sendiri juga menjadi sumber pelepasan yang tersembunyi. Eksperimen makmal menggunakan air daripada terusan di tanah gambut Kalimantan Barat mengukur karbon dioksida yang dihasilkan oleh mikrob dan cahaya matahari yang menguraikan karbon organik terlarut. Pasukan penyelidik menganggarkan setiap meter persegi permukaan terusan melepaskan kira-kira 70 miligram karbon dioksida sehari. Sekitar 35% karbon yang larut ke dalam terusan dilepaskan semula ke atmosfera sebelum sampai ke sungai atau laut.

Jennifer Bowen, penulis utama kajian itu serta sarjana pascadoktoral di Scripps Institution of Oceanography dan Universiti Stanford, berkata kesan terusan menambah kos iklim yang besar kepada pelepasan daripada tanah.

Sistem terusan ini berkemungkinan menjadi sumber pelepasan karbon dioksida yang ketara, di samping pelepasan daripada tanah gambut kering, dan kita mungkin memandang rendah kesan iklim akibat kemerosotan sistem ini.

Pelepasan itu juga bermakna jumlah karbon gambut yang sampai ke laut berkurangan, sedangkan sebahagiannya mungkin tersimpan di sana. Jika inventori hanya mengira asap daripada kebakaran dan tidak mengambil kira pengoksidaan tanah serta pelepasan terusan, kesan sebenar saliran gambut terhadap iklim akan dipandang rendah.

Kelompangan undang-undang dan penguatkuasaan

Indonesia mempunyai peraturan untuk melindungi tanah gambut, tetapi kerangka perundangannya membuka ruang untuk dielakkan. Sebahagian besar perlindungan ditetapkan melalui peraturan kerajaan, bukannya undang-undang. Undang-undang pada peringkat lebih tinggi boleh mengatasi perlindungan tersebut. Peraturan menteri 2017 membolehkan syarikat mengelak tanggungjawab pemulihan jika kebakaran berlaku dalam kawasan konsesi mereka, sekali gus memindahkan tanggungjawab kepada kerajaan. Kerosakan sering hanya diiktiraf apabila gambut terbakar. Pengeringan gambut tidak secara konsisten dianggap sebagai kerosakan yang mencetuskan sekatan.

Pantau Gambut menggesa pihak berkuasa supaya menganggap saliran, penebangan hutan dan kesan banjir sebagai petunjuk utama kemudaratan, setaraf dengan kebakaran. Tindakan penguatkuasaan yang menghentikan terusan dan mewajibkan pemulihan paras air tanah dapat mencegah bencana yang lebih besar. Beberapa kes sivil berkaitan jerebu telah ditolak, menyebabkan mangsa tidak mendapat penyelesaian. Tanpa hukuman yang jelas bagi tindakan menurunkan paras air tanah, insentif kewangan lebih memihak kepada saliran.

Masyarakat yang menanggung akibatnya

Perkampungan di pinggir tanah gambut menanggung beban ini. Petani di Sumatera Selatan menceritakan bagaimana penggalian terusan di hulu mengubah aliran air mengikut musim sehingga merosakkan sawah dan mengurangkan hasil tangkapan ikan. Di kawasan penempatan rendah sepanjang Sungai Musi dan di seluruh Riau, penduduk melaporkan air naik lebih tinggi setiap kali ribut dan surut lebih lambat. Ramai tidak mampu meninggalkan rumah mereka. Pekerjaan dan jaringan kekeluargaan mengikat mereka kepada tempat yang kini memerlukan penggunaan pam, kerja pembaikan dan pemindahan kerap dalam kehidupan seharian.

Kesihatan dan pendapatan terjejas apabila asap kebakaran gambut menyelubungi bandar, manakala air banjir mengganggu pasar dan sekolah. Kerja pembaikan kecil yang dahulunya mampu menahan banjir kini tidak lagi dapat mengatasi perubahan hidrologi yang lebih mendalam. Apabila tanah mendap dan terusan mengalirkan air hujan dengan lebih pantas, benteng dan longkang tidak rasmi hanya memberikan sedikit kelegaan.

Langkah mengurangkan risiko banjir sekarang

Pembasahan semula berkesan apabila dilakukan dengan teliti dan pada skala landskap. Percubaan pemulihan selama tujuh setengah tahun di Sumatera menaikkan paras air bawah tanah di bekas ladang dengan membina 257 empangan gambut padat merentasi 4,800 hektar. Kadar penurunan tanah berkurangan kira-kira separuh dan pelepasan turut menurun. Di kawasan paling basah, 57 spesies pokok asli paya gambut tumbuh semula tanpa ditanam, menandakan hidrologi kembali ke tahap yang lebih sihat. Kajian itu mengesyorkan pembasahan semula secara berperingkat yang mengelakkan kejadian tanah ditenggelami air dalam untuk tempoh panjang, serta membolehkan hutan asli pulih sendiri apabila boleh.

Menyekat terusan hanyalah satu daripada langkah penyelesaian. Kawasan konsesi yang masih beroperasi boleh menetapkan sasaran paras air tanah dengan sokongan alat pemantauan automatik dan pelaporan awam. Tiada terusan baharu patut dibenarkan di tanah gambut. Pencegahan kebakaran kecemasan perlu merangkumi penyelesaian kekal untuk menaikkan paras air tanah, bukan sekadar rondaan bermusim. Agensi kerajaan dan syarikat boleh menyelaraskan lokasi empangan merentasi sempadan konsesi kerana aliran hidrologi mengikut kubah gambut, bukan sempadan pemilikan tanah.

Pilihan mata pencarian mampan membantu masyarakat terus terlibat dalam usaha pemulihan. Paludikultur, atau penanaman di tanah basah, menggantikan tanaman tanah kering dengan spesies yang tahan paras air tanah yang tinggi. Petani di Sumatera Selatan menanam jelutung untuk mendapatkan lateks, ramin dan balangeran untuk kayu, serta buah-buahan tempatan sebagai sumber pendapatan isi rumah. Projek yang menggabungkan pertanian, perhutanan dan perikanan perlu mengimbangi keperluan air. Terusan ikan gelung tertutup dapat menyokong pendapatan, namun turut menurunkan paras air tanah jika bersambung dengan saliran terbuka di ladang berhampiran. Reka bentuk teliti dan pengawasan masyarakat membantu mengekalkan matlamat pemulihan.

Permintaan global dan usaha wajar

Minyak sawit, kertas dan produk lain yang dikaitkan dengan tanah gambut dijual di pasar raya dan gudang di seluruh dunia. Pembeli dan pemberi pinjaman boleh mengurangkan risiko banjir dan kebakaran dengan mewajibkan pembekal menghentikan pengeringan gambut dan memulihkan paras air tanah. Komitmen kontrak untuk tidak mengeringkan gambut, pengesahan lapangan dan rantaian bekalan yang boleh dijejaki dapat dilaksanakan dengan teknologi sedia ada. Skim pensijilan boleh diperkukuh supaya merangkumi aspek hidrologi, bukan sekadar litupan hutan.

Peraturan import boleh membantu jika kelompangan ditutup. Pengeringan gambut patut dianggap setara dengan penebangan hutan kerana tindakan itu memusnahkan ekosistem dan khidmatnya, walaupun sebahagian pokok masih ada. Pelaporan gas rumah hijau oleh syarikat dan kerajaan perlu merangkumi pelepasan daripada pengoksidaan tanah dan air terusan. Bank dan syarikat insurans boleh menilai risiko saliran merentas portfolio masing-masing. Masyarakat perlu memberikan persetujuan bebas, terdahulu dan dimaklumkan sebelum sebarang projek melibatkan tanah gambut.

Perkara Utama

• Pantau Gambut mengaitkan peningkatan banjir dengan rangkaian terusan sepanjang 281,253 kilometer yang mengeringkan tanah gambut di Sumatera, Kalimantan dan Papua.
• Kebanyakan terusan terletak dalam kawasan konsesi, dengan hampir 4 juta hektar ladang kelapa sawit di tanah gambut dan kira-kira 2.5 juta hektar hutan tanaman perindustrian.
• Dari 2015 hingga 2022, lebih daripada 500,000 hektar tanah gambut ditukar kepada tanaman monokultur, sekali gus meningkatkan risiko banjir dan kebakaran.
• Daripada 3 juta hektar tanah gambut yang terbakar antara 2015 hingga 2024, lebih 1.2 juta hektar berada dalam kawasan konsesi.
• Analisis menunjukkan 43% kawasan gambut Indonesia berdepan risiko banjir, dengan 6 juta hektar terdedah pada tahap tinggi.
• Pemetaan serantau menunjukkan saliran terdapat di sekurang-kurangnya 65% kawasan gambut dan kadar penurunan tanah kira-kira 3.2 kali lebih tinggi di kawasan yang banyak disalirkan.
• Air terusan itu sendiri melepaskan karbon: kira-kira 70 mg CO2 bagi setiap meter persegi sehari, dengan sekitar 35% karbon gambut terlarut dilepaskan ke atmosfera.
• Kelompangan undang-undang masih wujud. Peraturan 2017 memindahkan tanggungjawab pemulihan kepada kerajaan selepas kebakaran, manakala saliran tidak secara konsisten dikenakan sekatan sebagai satu bentuk kerosakan.
• Pemulihan pada skala besar boleh berhasil. Penyekatan terusan dan pembasahan semula mengurangkan kadar penurunan tanah sebanyak separuh dalam percubaan besar di Sumatera serta menyokong pertumbuhan semula pokok asli secara semula jadi.
• Pembeli dan pengawal selia boleh mewajibkan tiada saliran, memasukkan tanah gambut dalam peraturan penebangan hutan dan memperluas pelaporan iklim supaya merangkumi pelepasan daripada tanah dan terusan.