AS dan China Bersaing untuk Membentuk Masa Depan Tenaga Bersih Indonesia

Indonesia di tengah persaingan global tenaga bersih

Indonesia, pengeksport arang batu terbesar di dunia, menjadi tumpuan persaingan sengit untuk menggantikan arang batu dengan tenaga yang lebih bersih. Persaingan ini melibatkan Amerika Syarikat dan China, dan akan membentuk bukan sahaja sistem tenaga Indonesia, tetapi juga peraturan serta pembekal yang mungkin menjadi ikutan banyak negara membangun. Syarikat China menandatangani perjanjian bernilai lebih 54 bilion dolar pada 2023 dengan PLN (syarikat utiliti milik negara), manakala lawatan Presiden Prabowo Subianto ke Beijing pada 2024 menambah komitmen sebanyak 10 bilion dolar. Angka ini jauh mengatasi Perkongsian Peralihan Tenaga Berkeadilan bernilai 20 bilion dolar yang dipersetujui pada 2022 bersama sekumpulan negara kaya. Perkongsian itu lambat menyalurkan dana, dan AS secara rasmi menarik diri daripadanya pada Mac. Hanya kira-kira 1.2 bilion dolar, atau sekitar 6 peratus daripada jumlah yang dijanjikan, telah disalurkan. Jakarta menganggarkan peralihan sepenuhnya memerlukan lebih 97 bilion dolar. Pilihan yang dihadapi Indonesia jelas ketara. Washington menggalakkan gas asli cecair sebagai bahan api peralihan yang boleh diharap dan cara mengurangkan kebergantungan pada teknologi China. Beijing menawarkan pelaburan besar-besaran dalam tenaga boleh baharu dan kilang yang mampu mewujudkan pekerjaan dengan pantas, dengan syarat yang lebih longgar berkaitan tenaga kerja dan alam sekitar. Hasil persaingan ini akan menentukan hala tuju harga elektrik, kualiti udara dan pertumbuhan industri Indonesia untuk beberapa dekad akan datang.

Mengapa Indonesia penting

Permintaan elektrik di Indonesia meningkat seiring pertambahan penduduk dan perkembangan industri. Arang batu kekal sebagai tonggak ekonomi utama, dengan sumbangan dianggarkan sebanyak 3.6 peratus kepada keluaran dalam negara kasar. Namun, tenaga solar dan angin masih merangkumi bahagian yang amat kecil, sekitar 0.24 peratus daripada jumlah tenaga. Negara jiran lebih maju, dengan angka sekitar 3.8 peratus di Filipina dan 13 peratus di Vietnam. Pilihan Indonesia dalam beberapa tahun akan datang lebih penting kerana loji jana kuasa beroperasi untuk tempoh lama dan kitaran politik berlangsung selama lima tahun. Keputusan yang dibuat sekarang sama ada akan mengukuhkan lagi infrastruktur bahan api fosil atau mempercepat penggunaan tenaga boleh baharu dan penyimpanan tenaga.

Dua pilihan: gas atau dorongan industri tenaga boleh baharu

Dua model sedang dipertimbangkan. Satu berasaskan import gas dan pendekatan yang lebih tradisional terhadap keselamatan tenaga. Satu lagi berteraskan tenaga boleh baharu serta asas pembuatan yang kukuh dalam bateri, kenderaan elektrik dan panel solar. Setiap pilihan membawa kos dan manfaat kepada ekonomi, alam sekitar serta kebebasan Indonesia untuk menetapkan dasar.

Tawaran AS: gas dan geopolitik

AS ialah pengeluar minyak dan gas terbesar dunia, dan menggalakkan Indonesia meningkatkan pembelian gas asli cecair sebagai sebahagian daripada rundingan lebih luas mengenai tarif dan perdagangan. Indonesia merancang meningkatkan import LNG dari AS kira-kira 10 bilion dolar. Penyokongnya berkata gas boleh menggantikan arang batu dalam jangka pendek, mengurangkan pencemaran udara setempat dan menstabilkan bekalan elektrik ketika matahari tidak bersinar dan angin tidak bertiup. Pengkritik bimbang terminal LNG, saluran paip dan loji jana kuasa gas baharu akan mengukuhkan penggunaan bahan api fosil serta menyebabkan Indonesia terikat dengan aset lapuk ketika tenaga boleh baharu semakin murah dan pantas dibangunkan. Terdapat juga dimensi perindustrian. Washington berusaha memastikan rantaian bekalan mineral kritikal dan teknologi bersih melibatkan rakan yang memenuhi piawaian lebih tinggi, sekali gus boleh menyukarkan kerjasama apabila syarikat China menguasai sebahagian sektor perlombongan dan pemprosesan Indonesia.

Tawaran China: kepantasan dan skala tenaga boleh baharu

Pendekatan China tertumpu pada tenaga boleh baharu berskala besar dan rantaian bekalan perindustrian. Tawarannya mudah: menggantikan bahan api fosil import dengan panel solar dan peralatan lain yang menghasilkan elektrik selama beberapa dekad. Membina kilang yang memproses nikel dan mineral lain menjadi bateri dan kereta. Melatih pekerja dan bergerak pantas. Ini menarik bagi pemimpin yang mahukan kemajuan ketara dalam tempoh penggal lima tahun. Namun, pendekatan ini juga melibatkan kompromi. Projek China lazimnya pantas dan memerlukan modal besar, tetapi sering mempunyai perlindungan yang lebih lemah bagi hak pekerja dan alam sekitar setempat. Projek itu juga boleh mewujudkan kebergantungan baharu pada arang batu melalui bekalan kuasa khusus di kawasan peleburan.

Peranan yang masih boleh dimainkan Perkongsian Peralihan Tenaga Berkeadilan

Perkongsian Peralihan Tenaga Berkeadilan tidak pernah bertujuan menampung keseluruhan kos Indonesia. Ia merupakan platform permulaan yang menggabungkan geran, pinjaman konsesi dan jaminan untuk merangsang lebih banyak modal. Perkongsian itu menjanjikan 20 bilion dolar, dengan bahagian AS sekitar 2 bilion dolar, kira-kira separuh daripadanya masih boleh diakses melalui jaminan pinjaman. Setakat ini, hanya 1.2 bilion dolar telah disalurkan, dan tindakan AS menarik diri pada Mac menjejaskan momentum di peringkat politik. Walaupun begitu, perkongsian ini masih boleh membantu menyelaraskan projek yang mengurangkan penggunaan arang batu, memodenkan grid dan menarik pembiaya baharu dari luar AS dan Eropah.

Daripada jangkaan tinggi kepada projek praktikal

Perbincangan awal mewujudkan jangkaan yang sukar dipenuhi. Usaha menetapkan semula hala tuju kepada projek konkrit yang berdaya maju dari segi pembiayaan sedang berjalan. Keutamaan termasuk menamatkan operasi lebih awal bagi unit arang batu paling mencemar, menaik taraf talian penghantaran supaya lebih banyak tenaga solar dan angin dapat disambungkan, serta mempercepat pembangunan solar berskala utiliti dan atas bumbung dengan peraturan tarif dan perolehan yang jelas. Perkongsian itu turut berfungsi sebagai hab penyelarasan, membantu Indonesia membuka ruang kepada rakan baharu dari Teluk. Perjanjian dengan Emiriah Arab Bersatu dan Arab Saudi antara saluran untuk mendapatkan lebih banyak modal jangka panjang berkos rendah. Jika Indonesia menggunakan perkongsian itu untuk mengatasi kesesakan dalam proses kelulusan dan memperbaik terma kontrak, platform yang sama masih boleh membuka jalan kepada pelaburan swasta yang besar.

Jejak China dari lombong hingga kilang mega

Kehadiran China dalam ekonomi tenaga bersih Indonesia merangkumi kegiatan pengekstrakan sumber hingga pemasangan akhir. Usaha sama rantaian bekalan bernilai 6 bilion dolar oleh peneraju bateri CATL bertujuan mengintegrasikan perlombongan, pemprosesan dan pengeluaran bateri. BYD sedang membina kilang kenderaan elektrik bernilai 1 bilion dolar dengan kapasiti dirancang sebanyak 150,000 kereta setahun dan anggaran 18,000 pekerjaan. BTR New Material Group melabur 478 juta dolar dalam bahan bateri. Gergasi solar LONGi sedang membina kilang berkapasiti tahunan sekitar 1.6 gigawatt. Dari segi bekalan elektrik, kelajuan penyiapan menjadi tarikan. Pada 2024, taman solar berkapasiti 100 megawatt yang dibina sebuah firma kejuruteraan China mula beroperasi kira-kira tujuh bulan selepas kerja pembinaan bermula. Kepantasan itu menepati jadual politik Indonesia, meskipun ramai pelabur Barat menawarkan perlindungan lebih kukuh bagi pekerja dan alam sekitar.

Kekuatan China dalam pembuatan dan perolehan sering membawa harga lebih rendah dan tempoh pelaksanaan lebih singkat. Bagi Indonesia, peraturan kandungan tempatan boleh memanfaatkan skala ini untuk membina rantaian bekalan dan kemahiran dalam negara. Persoalan utamanya ialah sejauh mana nilai tempatan diwujudkan dan sama ada piawaian alam sekitar di kawasan perindustrian menepati undang-undang negara. Sasaran jelas untuk pembekal Indonesia, latihan pekerja dan pendedahan data pencemaran boleh mengubah pelaksanaan pantas menjadi manfaat pembangunan yang berkekalan.

Kos arang batu, nikel dan bekalan kuasa khusus

Kebanyakan lombong dan peleburan nikel di Indonesia beroperasi menggunakan loji arang batu khusus yang tidak disambungkan ke grid awam. Loji ini membekalkan tenaga yang boleh diharap untuk pemprosesan intensif tenaga, namun turut mengunci pelepasan karbon dan pencemaran setempat. Satu kajian pada 2024 menganggarkan pencemaran daripada peleburan dan loji jana kuasa arang batu akan menelan kos kira-kira 2.6 bilion dolar kepada ekonomi Indonesia pada 2025, meningkat kepada 3.4 bilion dolar menjelang 2030, selain menyebabkan ribuan kematian pramatang. Kos luaran ini, yang tidak dicatat dalam kunci kira-kira syarikat, ditanggung masyarakat dan belanjawan kesihatan awam.

Indonesia masih mempunyai kapasiti jana kuasa arang batu ketiga tertinggi di dunia, dan loji baharu masih dalam perancangan. Kira-kira 1.9 gigawatt kapasiti yang baru ditambah kebanyakannya untuk kompleks peleburan, dan sekitar 80 peratus daripada kapasiti itu memenuhi keperluan khusus pemprosesan mineral. Pembinaan lebih banyak loji arang batu, termasuk untuk kawasan perindustrian, berisiko menghasilkan aset terbiar apabila pemberi pinjaman dan pelanggan mengetatkan peraturan mengenai keamatan karbon. Jika kerajaan mengiringi pembangunan peleburan dengan kontrak pembelian tenaga boleh baharu dan penyimpanan tenaga, kelompok industri ini boleh mula beralih daripada arang batu tanpa mengorbankan pengeluaran.

Perjanjian LNG, tarif dan keselamatan tenaga

Rancangan Indonesia untuk meningkatkan import LNG dari AS kira-kira 10 bilion dolar merupakan sebahagian daripada rundingan lebih luas mengenai perdagangan dan tarif. LNG boleh membantu menstabilkan grid dan mengurangkan bahan pencemar setempat berbanding arang batu. Namun, LNG juga membebaskan gas rumah hijau serta memerlukan infrastruktur mahal dan komitmen pembelian jangka panjang. Jika harga gas global melonjak, atau jika solar, angin dan penyimpanan tenaga menjadi lebih murah daripada gas, Indonesia mungkin terperangkap dengan kos yang lebih tinggi. Risikonya ialah kebergantungan pada aset bahan api fosil yang kekal beroperasi melebihi tempoh daya saingnya.

Politik perdagangan mempengaruhi pilihan tenaga ini. Peraturan AS mengenai kredit cukai kenderaan elektrik mengutamakan bahan daripada sumber negara sekutu yang mematuhi piawaian alam sekitar dan buruh lebih tinggi. Syarikat China menguasai sebahagian besar kapasiti penapisan nikel Indonesia, yang dianggarkan sekitar tiga perempat. Washington membangkitkan kebimbangan tentang kesannya terhadap akses rantaian bekalan kepada insentif AS. Satu pilihan yang sedang dibincangkan ialah membangunkan zon pelaburan khusus yang memenuhi piawaian dan struktur pemilikan lebih ketat. Indonesia sedang mendapatkan pengecualian daripada tarif baharu AS dan mencari pertukaran yang merangkumi lebih banyak import tenaga dan produk pertanian AS. Usaha mengimbangi kepentingan ini rumit, namun memberi Jakarta pengaruh untuk mendesak kedua-dua pihak menawarkan pembiayaan, pemindahan teknologi dan akses pasaran yang lebih baik.

Strategi Indonesia untuk mengekalkan kebebasan bertindak dan menarik modal

Pendekatan lama Indonesia ialah mengelak daripada berpihak kepada mana-mana kuasa dan memastikan pelbagai saluran pelaburan kekal terbuka. Pendirian yang sering digambarkan sebagai dasar seribu sahabat dan sifar musuh itu kini diterapkan dalam peralihan tenaga. Kerajaan menggalakkan hiliran industri dengan mengharamkan eksport bijih nikel mentah, sekali gus mendorong pelabur membina kilang pemprosesan dalam negara. Indonesia sedang memperluas peraturan kandungan tempatan dan mengusahakan perjanjian perdagangan yang membuka akses kepada pasaran terbesar. Matlamatnya ialah menaiki rantaian nilai dan mengekalkan autonomi strategik sambil menyahkarbonkan ekonomi mengikut realiti domestik.

Keutamaan jangka pendek

Beberapa langkah boleh memaksimumkan kuasa tawar-menawar dan manfaat tenaga bersih Indonesia. Pertama, percepat naik taraf grid, khususnya di kawasan yang mempunyai sumber solar dan angin terbaik, serta terbitkan senarai projek penghantaran yang telus. Kedua, adakan tender kompetitif bagi tenaga solar, angin dan penyimpanan berskala utiliti dengan tarif yang jelas, kontrak standard dan proses kelulusan yang boleh dijangka. Ketiga, gantikan loji arang batu khusus di peleburan dengan kontrak pembelian tenaga boleh baharu khusus, disokong oleh penyimpanan dan perkhidmatan grid fleksibel. Keempat, kuatkuasakan piawaian pencemaran yang lebih ketat dan pemantauan berterusan di kawasan perindustrian, dengan pendedahan maklumat kepada umum. Kelima, wujudkan program peralihan pekerja di wilayah arang batu untuk menyediakan pekerjaan bermaruah dalam industri baharu. Keenam, selaraskan pembiayaan awam, termasuk dana JETP dan Bank Pembangunan Baharu, dengan penamatan operasi awal loji arang batu, pemodenan grid dan tenaga teragih di pulau terpencil.

Kepastian dasar sama pentingnya dengan wang. Pelabur memantau integriti kontrak, kebebasan pengawal selia dan keupayaan PLN memenuhi perjanjian pembelian. Peraturan jelas mengenai tanah, penilaian kesan alam sekitar dan kandungan tempatan akan mengurangkan kelewatan projek. Penerbitan garis masa dan data mengenai senarai menunggu sambungan grid, mutu sumber dan pengurangan pengeluaran akan membantu pemaju menilai risiko. Kerajaan juga boleh menetapkan sasaran bagi pembuatan modul solar, bateri dan peralatan grid dalam negara, sambil mengekalkan ruang untuk pembekal antarabangsa bagi mengelakkan kekurangan bekalan dan lonjakan harga.

Dinamika serantau dan rakan baharu

Indonesia tidak mengharungi cabaran ini bersendirian. Asia Tenggara ialah antara pasaran tenaga yang berkembang paling pantas, dan rantau ini menarik pelaburan dalam tenaga boleh baharu serta grid. China membiayai hubungan tenaga utama, seperti sambungan grid yang menyalurkan lebihan kuasa hidro dari tanah besar Asia Tenggara. Australia menyokong projek untuk mengeksport elektrik bersih ke rantau ini, termasuk cadangan sambungan yang akan menyalurkan tenaga solar ke Indonesia dan Singapura. Usaha ini, jika disertai perdagangan elektrik serantau dan perancangan grid yang lebih baik, boleh mengurangkan kos dan melancarkan turun naik bekalan.

Kepelbagaian turut terlihat dalam perdagangan dan pembiayaan. Indonesia mempererat hubungan dengan Jepun, Korea Selatan, India, Kesatuan Eropah dan negara-negara Teluk. Penyertaan dalam kumpulan Brics membuka akses kepada Bank Pembangunan Baharu, yang boleh menyokong infrastruktur hijau dengan syarat lebih fleksibel berbanding sesetengah pemberi pinjaman tradisional. Hubungan dengan AS kekal penting bagi keselamatan, pelaburan dan perdagangan digital. Pada masa yang sama, Jakarta terus menegaskan kepentingan undang-undang antarabangsa di laut sambil mengurus hubungan rumit dengan Beijing. Kepelbagaian rakan mengurangkan kebergantungan berlebihan pada mana-mana satu sumber modal atau teknologi.

Gambaran kejayaan menjelang 2030

Menjelang 2030, kejayaan akan terlihat pada sistem tenaga yang lebih bersih, lebih murah untuk dikendalikan dan lebih boleh diharap. Tenaga solar, angin dan penyimpanan akan berkembang daripada bahagian kecil dalam campuran tenaga kepada beberapa mata peratusan daripada jumlah penjanaan, meningkat berkali-kali ganda berbanding tahap semasa. Unit arang batu paling mencemar akan ditamatkan lebih awal atau beroperasi dengan lebih jarang, manakala projek arang batu khusus baharu akan digantikan dengan kontrak tenaga boleh baharu di kawasan perindustrian. Grid akan mempunyai talian baharu yang membuka akses kepada kawasan berpotensi tinggi untuk tenaga solar dan angin, dengan peraturan sambungan yang jelas. Indonesia akan mempunyai sekurang-kurangnya beberapa kilang bateri besar dan satu atau lebih kilang kenderaan elektrik yang beroperasi hampir pada kapasiti penuh, dengan bahagian komponen buatan tempatan yang semakin meningkat. Kos kesihatan akibat pencemaran udara di sekitar peleburan dan loji arang batu akan menurun apabila pemantauan berterusan dan piawaian lebih ketat dilaksanakan. Paling utama, pelabur akan melihat persekitaran dasar yang boleh dijangka, yang memberi ganjaran kepada pencapaian sasaran negara sambil melindungi pekerja dan masyarakat.

Kesimpulannya

• Pelaburan China dalam tenaga dan pembuatan di Indonesia mengatasi komitmen Barat dan lebih pantas disiapkan.
• Perkongsian Peralihan Tenaga Berkeadilan hanya menyalurkan sebahagian kecil daripada dana yang dijanjikan, tetapi masih menyediakan platform untuk projek praktikal.
• Indonesia menganggarkan lebih 97 bilion dolar diperlukan untuk mengalihkan sektor tenaganya ke arah lebih bersih.
• Pendekatan AS mengutamakan LNG dan peraturan rantaian bekalan yang sejajar dengan piawaian alam sekitar dan buruh lebih tinggi.
• Indonesia merancang meningkatkan import LNG dari AS kira-kira 10 bilion dolar sebagai sebahagian daripada rundingan perdagangan lebih luas.
• Syarikat China terlibat dalam seluruh rantaian bekalan, daripada nikel hingga kenderaan elektrik, dan menguasai sebahagian besar kapasiti penapisan Indonesia.
• Loji arang batu khusus yang membekalkan kuasa kepada peleburan membawa kos ekonomi dan kesihatan yang meningkat, serta berisiko menjadi aset terbiar apabila kos tenaga bersih menurun.
• Projek utama yang disokong China termasuk pelaburan oleh CATL, BYD, BTR New Material Group dan sebuah kilang solar LONGi.
• Pilihan sektor tenaga sekarang akan membentuk harga tenaga, kualiti udara dan daya saing industri untuk beberapa dekad akan datang.
• Peraturan yang jelas, grid yang lebih pantas, perolehan kompetitif dan perlindungan lebih kukuh boleh membantu Indonesia mengekalkan kebebasan bertindak sambil menarik modal daripada semua rakan.