Program Makan Tengah Hari Percuma di Sekolah Indonesia Berdepan Krisis Selepas Lebih 1,000 Kanak-kanak Jatuh Sakit di Jawa Barat

Program membanteras bantut tumbesaran berdepan krisis keselamatan makanan

Usaha Indonesia menyediakan makan tengah hari berkhasiat secara percuma di sekolah memasuki fasa sukar selepas gelombang baharu kes keracunan makanan di Jawa Barat menyebabkan lebih 1,000 kanak-kanak jatuh sakit minggu ini. Pihak berkuasa tempatan di Bandung Barat mengisytiharkan darurat kesihatan bagi mempercepat bantuan kepada pesakit dan menyediakan peruntukan untuk tindak balas segera. Wabak itu merupakan kes terbaharu dalam siri kejadian yang dikaitkan dengan program nasional berprofil tinggi itu, yang menyasarkan puluhan juta kanak-kanak dan ibu menjelang akhir tahun.

Skala kejadian terbaharu itu amat ketara. Pegawai melaporkan pelajar di empat kawasan di Jawa Barat jatuh sakit antara Isnin hingga Rabu, dengan ratusan daripada mereka memerlukan rawatan bagi gejala loya, sakit perut, sakit kepala, muntah-muntah dan sesak nafas. Hospital kecil bergelut menampung kemasukan pesakit secara mendadak, manakala sebuah dewan sukan ditukar menjadi pusat rawatan sementara dengan deretan katil lipat. Kluster itu menyusuli dua wabak minggu lalu yang menjejaskan kira-kira 800 pelajar di Jawa Barat dan Sulawesi Tengah.

Angka keseluruhan menunjukkan betapa kerap kejadian berlaku ketika program itu diperluas. Kumpulan pemantau berkata sekurang-kurangnya 6,000 kanak-kanak terjejas di seluruh negara sejak Januari. Badan Gizi Nasional menyebut 4,711 kes yang disyaki daripada kira-kira satu bilion hidangan yang disediakan, dan berkata siasatan serta penggantungan dapur sedang dijalankan. Program yang disokong peruntukan 171 trilion rupiah tahun ini itu dijadualkan menerima peruntukan dua kali ganda tahun depan, ketika kerajaan berusaha mencapai sasaran kira-kira 83 juta penerima. Pegawai berkata mereka tidak bercadang menghentikan usaha itu, manakala pertubuhan bukan kerajaan menggesa penggantungan sementara bagi memperkukuh pemantauan dan keselamatan makanan.

Apa yang berlaku di Jawa Barat minggu ini

Di Bandung Barat, lebih 470 pelajar jatuh sakit pada Isnin selepas memakan makan tengah hari percuma di sekolah, menurut pihak berkuasa tempatan. Dua hari kemudian, wabak tambahan dilaporkan di Bandung Barat dan wilayah Sukabumi, menjadikan jumlah kanak-kanak yang terjejas jauh melebihi 1,000 bagi minggu itu. Ambulans berulang-alik antara sekolah, hospital dan dewan sukan yang dijadikan pusat rawatan, sementara ibu bapa berkumpul menantikan berita tentang anak-anak mereka.

Pegawai mengisytiharkan keadaan itu sebagai kejadian luar biasa supaya protokol kecemasan dapat digunakan. Langkah itu membolehkan dana, kakitangan dan bekalan disalurkan dengan lebih pantas, serta menunjukkan kebimbangan bahawa lebih banyak kes mungkin timbul sementara penyiasat mengesan punca pencemaran. Pelajar berkata mereka mengalami pening dan kekejangan perut dalam beberapa jam selepas makan tengah hari, yang dilaporkan merangkumi hidangan biasa di kantin seperti ayam, tauhu, sayur-sayuran dan buah-buahan.

Gabenor Jawa Barat, Dedi Mulyadi, berkata peningkatan jumlah pesakit membebankan kemudahan kesihatan yang lebih kecil dan menuntut penilaian menyeluruh terhadap pelaksanaan program makan tengah hari percuma di daerah terjejas. Beliau turut menyentuh kesan emosi terhadap kanak-kanak yang kini bimbang untuk makan di sekolah.

Program ini perlu dinilai, termasuk pihak yang mengendalikannya, dan trauma yang dialami pelajar perlu ditangani, kata Gabenor Dedi Mulyadi.

Pentadbir tempatan menggantung operasi dapur yang dikaitkan dengan kes berkenaan dan bekerjasama dengan pejabat kesihatan untuk mengumpul sampel makanan, menemu bual pengendali makanan serta menjejaki laluan pengedaran. Keutamaan pertama ialah rawatan klinikal, diikuti ujian untuk mengesahkan patogen yang hadir dan mengenal pasti kelemahan dalam pengendalian makanan.

Adakah dapur dan logistik menjadi titik lemah

Pegawai yang menyiasat wabak terbaharu menggambarkan satu pola. Sesetengah dapur pusat ditugaskan menyediakan makanan untuk jumlah pelajar yang sangat besar dan terletak jauh dari sekolah penerima. Gabungan itu menyebabkan pasukan dapur mula memasak pada waktu yang sangat awal, kadangkala pada malam sebelumnya, kemudian membahagikan dan membungkus makanan ketika masih panas. Selepas dibungkus, makanan panas boleh menjadi tempat pembiakan bakteria dengan cepat, terutama ketika dihantar jauh dalam iklim tropika tanpa kawalan suhu yang ketat.

Asas keselamatan makanan dalam penyediaan hidangan berskala besar

Pakar keselamatan makanan menyifatkan masa dan suhu sebagai faktor paling kritikal. Makanan mudah rosak perlu disimpan sama ada dalam keadaan sejuk, lazimnya di bawah 5 darjah Celsius, atau panas, lazimnya melebihi 60 darjah Celsius. Julat antara suhu tersebut sering dipanggil zon bahaya kerana bakteria seperti Salmonella dan strain E coli tertentu membiak dengan cepat dalam julat itu. Nasi dan makanan berkanji lain boleh mengandungi Bacillus cereus, bakteria pembentuk spora yang tahan dimasak dan boleh membebaskan toksin jika nasi yang dimasak dibiarkan panas serta dibungkus untuk tempoh yang lama. Pencemaran silang, misalnya jus ayam mentah terkena salad yang sedia dimakan, juga boleh menyebarkan bakteria yang kemudiannya menyebabkan penyakit.

Untuk menyediakan makanan dengan selamat pada skala besar, dapur memerlukan kemudahan penyimpanan sejuk yang konsisten, termometer tepat, masakan secara berperingkat pada pagi hidangan disediakan, bekas berpenebat untuk pengangkutan dan rekod tempoh makanan berada dalam perjalanan. Makanan yang baru dimasak perlu dikekalkan panas, atau disejukkan dengan cepat dan disimpan sejuk jika tidak dihidangkan serta-merta. Apabila ribuan hidangan disediakan di luar sekolah dan dihantar jauh, sebarang kecuaian dalam langkah-langkah ini meningkatkan risiko pencemaran.

Petunjuk daripada wabak terdahulu

Kejadian dalam beberapa bulan kebelakangan ini menunjukkan masalah berulang dalam penyediaan dan pengendalian makanan. Di wilayah Garut, Jawa Barat, lebih 500 pelajar jatuh sakit selepas memakan ayam dan nasi yang disediakan oleh dapur program itu, menyebabkan kerajaan tempatan menukar menu buat sementara waktu kepada pilihan lebih ringkas seperti roti, susu, telur rebus dan buah-buahan sementara pemeriksaan dijalankan. Di Kepulauan Banggai, Sulawesi Tengah, satu lagi kejadian penyakit secara besar-besaran menyebabkan pengagihan makanan di kawasan itu digantung. Ujian dalam kes terdahulu di Jawa Barat menemukan pencemaran Salmonella dan E coli. Laporan lain menyebut perasa yang sudah luput dan satu hidangan yang mengandungi ikan yu goreng, bahan yang luar biasa sehingga menarik perhatian.

Punca sebenar mungkin berbeza mengikut dapur dan menu, tetapi persamaan antara kes dapat dijangka. Makanan berprotein tinggi seperti ayam, telur dan tauhu memerlukan kawalan suhu yang ketat. Buah-buahan dan sayur-sayuran mentah perlu dibasuh dengan teliti dan diasingkan daripada daging mentah. Pengangkutan jarak jauh meningkatkan risiko. Selagi titik bahaya di setiap dapur belum dikenal pasti dan diperbetulkan, kesilapan serupa boleh berulang.

Tindak balas kerajaan dan perbahasan mengenai penggantungan

Badan Gizi Nasional, yang mengendalikan program itu, berkata dapur yang dikaitkan dengan laporan keracunan telah digantung operasinya dan prosedur sedang diaudit. Ketua badan itu, Dadan Hindayana, mengakui besarnya cabaran berkenaan dan berikrar menjalankan siasatan yang boleh menjadi panduan untuk tindakan pembetulan.

Badan ini kesal dengan kes keracunan makanan, kata Dadan Hindayana. Dapur yang terlibat dalam kes keracunan telah digantung operasinya sementara siasatan dijalankan.

Kumpulan advokasi kesihatan dan pendidikan menggesa penggantungan sementara di kawasan yang berulang kali dilanda wabak, dengan alasan pemantauan masih terlalu lemah bagi program yang berkembang pada kadar sebegini pantas. Mereka menuntut mekanisme lebih jelas untuk menilai dapur selepas sesuatu kejadian, lebih banyak ujian bebas dan menu yang kurang bergantung pada produk ultra-proses, sebaliknya mengutamakan makanan segar dan ringkas yang lebih mudah dikendalikan dengan selamat. Dalam satu pendengaran parlimen, penganalisis memberi amaran bahawa sistem pemeriksaan dan latihan sedia ada tidak sepadan dengan skala program itu.

Ahli parlimen kanan berkata inisiatif itu kekal strategik dan akan diteruskan, walaupun kerajaan menilai operasinya. Pegawai menegaskan jumlah kes yang disyaki adalah kecil berbanding bilangan hidangan yang disediakan, namun keluarga mahukan jaminan lebih kukuh bahawa dapur memenuhi piawaian keselamatan asas setiap hari.

Mengapa program ini begitu bercita-cita tinggi

Usaha menyediakan makan tengah hari percuma itu bertujuan menyokong tumbesaran kanak-kanak, kehadiran ke sekolah dan pembelajaran, serta mengurangkan bantut tumbesaran, iaitu keadaan yang dikaitkan dengan kekurangan zat makanan kronik dan menjejaskan kira-kira satu daripada lima kanak-kanak Indonesia berusia bawah lima tahun. Pelan yang diumumkan pada awal tahun itu bermula di kawasan perintis dan berkembang pesat sehingga mencapai lebih 20 juta penerima, dengan sasaran kira-kira 83 juta penerima menjelang akhir tahun.

Belanjawannya menjadi antara yang terbesar di dunia. Indonesia memperuntukkan lebih 171 trilion rupiah, kira-kira AS$10 bilion, untuk program itu tahun ini, dengan rancangan menggandakan jumlah tersebut tahun depan. Sebagai perbandingan, program makan tengah hari sekolah nasional India beroperasi dengan sebahagian kecil daripada belanjawan tahunan itu sambil memberi makan kepada lebih ramai pelajar, manakala Brazil membiayai program dengan kos yang serupa untuk puluhan juta pelajar. Penyokong berkata pendekatan Indonesia boleh membawa manfaat kesihatan jangka panjang dan manfaat ekonomi tempatan jika dilaksanakan dengan selamat. Pengkritik memberi amaran bahawa belanjawan besar, rantaian perolehan yang rumit dan penggunaan ramai penyedia katering pihak ketiga membuka ruang kepada pembaziran dan rasuah jika pemantauan lemah.

Keluarga dan pelajar menanggung kesannya

Gambaran paling jelas dari Jawa Barat menunjukkan sebuah masyarakat yang tertekan. Di Bandung Barat, sebuah dewan sukan ditukar menjadi pusat rawatan sementara, dengan kanak-kanak berbaring di atas katil mudah alih dan tikar sementara jururawat serta sukarelawan bergerak di antara mereka. Di luar hospital, pelajar menunggu dengan saluran infusi intravena ketika ambulans membawa masuk pesakit baharu. Ibu bapa menggambarkan perasaan marah dan takut ketika mempertimbangkan sama ada mahu membenarkan anak-anak mereka makan hidangan tengah hari sekolah seterusnya.

Pelajar berkata mereka mengalami kekejangan mendadak dan loya selepas makan di sekolah, diikuti sakit kepala dan keletihan di rumah pada malam itu. Seorang pelajar sekolah menengah di Jawa Tengah menceritakan bahawa dia terjaga daripada tidur akibat gelombang kesakitan dan bergegas ke tandas.

Saya terjaga pada waktu malam kerana sakit perut yang mencucuk-cucuk. Kepala saya sakit dan saya asyik ke tandas. Keesokan harinya, saya melihat ramai rakan sekelas berkata mereka mengalami perkara yang sama, kata pelajar itu.

Doktor berkata kebanyakan pesakit pulih dengan cepat dengan pengambilan cecair dan rehat, tetapi kes yang teruk boleh menyebabkan dehidrasi dan memerlukan rawatan di hospital, terutama bagi kanak-kanak yang lebih muda. Guru dan kaunselor kini berdepan cabaran berbeza, iaitu membina semula keyakinan terhadap hidangan sekolah supaya pelajar kembali kepada rutin biasa. Sesetengah wilayah beralih kepada menu lebih ringkas sementara audit dijalankan.

Langkah untuk menjadikan hidangan sekolah lebih selamat sekarang

Pakar keselamatan makanan, kumpulan kesihatan masyarakat dan pegawai tempatan menggariskan langkah praktikal yang boleh mengurangkan risiko tanpa menjejaskan matlamat program. Kebanyakan langkah ini merupakan amalan standard bagi penyediaan makanan berskala besar dan menumpukan kawalan asas, bukannya teknologi rumit.

• Masak hidangan pada pagi ia disediakan dan elakkan penyediaan pada malam sebelumnya, terutama bagi ayam, telur dan nasi.
• Kekalkan suhu makanan panas melebihi 60 darjah Celsius dan makanan sejuk di bawah 5 darjah Celsius dari dapur hingga ke bilik darjah, dengan menggunakan bekas berpenebat dan rekod suhu.
• Pendekkan laluan penghantaran dan gunakan lebih banyak dapur tempatan supaya makanan tidak perlu dihantar terlalu lama dan jauh.
• Bahagikan makanan hanya selepas ia mencapai suhu penyimpanan yang selamat dan elakkan membungkus makanan yang masih panas dalam bekas kedap yang memerangkap haba serta kelembapan.
• Asingkan bahan mentah daripada makanan sedia dimakan pada setiap peringkat, menggunakan peralatan berkod warna dan ruang penyediaan khusus untuk daging mentah serta salad.
• Basuh dan nyahjangkit hasil tanaman menggunakan air bersih dan kaedah sanitasi yang selamat, serta latih kakitangan memantau kualiti air.
• Perkenalkan menu ringkas semasa program diperluas, seperti roti, susu, telur dan buah-buahan, yang lebih mudah dikendalikan dengan selamat sementara pasukan meningkatkan keupayaan.
• Wajibkan setiap dapur menyelenggara senarai semak keselamatan harian, termasuk pemeriksaan termometer, rekod pembersihan dan masa penghantaran.
• Jalankan ujian makmal secara rawak terhadap makanan dan sapuan permukaan, serta terbitkan hasilnya demi ketelusan.
• Tetapkan peraturan jelas untuk penggantungan automatik mana-mana dapur yang dikaitkan dengan wabak, diikuti latihan semula dan pemeriksaan semula sebelum dibuka semula.

Alternatif yang sedang dibincangkan

Sesetengah kumpulan masyarakat sivil mencadangkan agar dana diberikan terus kepada ibu bapa supaya mereka boleh menyediakan makanan di rumah, cadangan yang ditolak kerajaan atas dasar dasar. Pihak lain mengesyorkan baucar makanan atau bekalan makanan kering untuk tempoh singkat di kawasan yang dapurnya sedang diaudit, supaya pelajar terus mendapat sokongan pemakanan. Satu lagi pilihan yang dikemukakan oleh kumpulan advokasi pendidikan ialah mengalihkan penyediaan makanan daripada dapur pusat yang besar kepada dapur lebih kecil di sekolah yang diawasi jawatankuasa ibu bapa, dengan pembelian secara pukal dan latihan keselamatan yang ketat. Ahli parlimen turut mendesak kebolehkesanan digital yang lebih kukuh, seperti kewajipan merekod suhu dan cap masa penghantaran, agar penyiasat dapat mengenal pasti dengan cepat lokasi berlakunya kegagalan.

Tiada satu pun idea ini dapat menggantikan asas penyediaan makanan yang selamat, air bersih dan pengangkutan yang cermat. Namun, langkah-langkah itu boleh membantu mengurangkan risiko sementara program berskala besar ini distabilkan dan kakitangan memperoleh pengalaman di bawah peraturan yang jelas.

Kesimpulan

• Lebih 1,000 kanak-kanak di Jawa Barat jatuh sakit selepas memakan hidangan tengah hari percuma di sekolah minggu ini, mencetuskan darurat kesihatan tempatan di Bandung Barat.
• Kluster terbaharu menyusuli wabak baru-baru ini di Jawa Barat dan Sulawesi Tengah yang menyebabkan kira-kira 800 pelajar jatuh sakit.
• Kumpulan pemantau menganggarkan lebih 6,000 kanak-kanak terjejas di seluruh negara sejak Januari, manakala Badan Gizi Nasional menyebut 4,711 kes yang disyaki daripada kira-kira satu bilion hidangan yang disediakan.
• Pihak berkuasa menggantung operasi dapur yang dikaitkan dengan kes dan melancarkan audit, sambil menyatakan program itu akan diteruskan.
• Penyiasat menyebut masakan yang dimulakan terlalu awal, pengangkutan jarak jauh dan pembungkusan makanan ketika masih panas sebagai faktor risiko yang boleh menggalakkan pertumbuhan bakteria.
• Program itu menyasarkan kira-kira 83 juta penerima dan menerima peruntukan 171 trilion rupiah tahun ini, yang dijadualkan digandakan tahun depan.
• Kumpulan advokasi menggesa penggantungan sementara di kawasan bermasalah serta pemantauan, ujian dan latihan yang lebih kukuh di semua dapur.
• Langkah keselamatan yang ringkas, laluan penghantaran lebih pendek dan pemeriksaan telus boleh mengurangkan risiko ketika program diperluas.