Indonesia Pertaruh Harapan pada Insinerator Sisa kepada Tenaga untuk Kurangkan Beban Tapak Pelupusan dan Membekalkan Elektrik kepada Bandar

Darurat tapak pelupusan dan peluang menjana tenaga

Indonesia sedang bergerak untuk membina berpuluh-puluh insinerator sisa kepada tenaga berskala besar, sebagai usaha mengurangkan tekanan terhadap tapak pelupusan yang semakin sesak serta menghasilkan elektrik untuk bandar yang kian berkembang. Salah satu projek awal dirancang di Bantar Gebang, Bekasi, lokasi yang menerima sebahagian besar sampah Jakarta sejak 1989. Tapak pelupusan itu meliputi kira-kira 110 hektar dan hampir mencapai kapasiti, sementara ibu kota kini menghasilkan sekitar 8,000 tan sampah setiap hari, meningkat ketara berbanding sedekad lalu. Di seluruh negara, jumlah sisa harian mencecah ratusan ribu tan, jauh mengatasi keupayaan sistem pengumpulan, pengasingan dan pelupusan tempatan di banyak wilayah.

Pelan kerajaan akan membina loji moden di sekurang-kurangnya 30 bandar, dengan beberapa pegawai menggariskan sasaran 33 atau bahkan 34 lokasi apabila proses perolehan berjalan. Loji-loji itu akan membakar sisa pepejal perbandaran untuk menghasilkan wap yang memutarkan turbin, lalu menyalurkan elektrik ke grid. Pegawai berkata kemudahan itu boleh mengurangkan jumlah sampah yang perlu ditanam sehingga 90 peratus, sekali gus mengecilkan keluasan tapak pelupusan dan mengurangkan risiko kebakaran, air larut resap serta penyakit. Pendekatan ini mempunyai penyokong kuat dan pengkritik yang tegas. Negara-negara di Eropah dan Asia Timur Laut telah menggunakan pembakaran sisa selama bertahun-tahun, namun persoalan berterusan tentang risiko kesihatan akibat pelepasan cerobong, manfaat iklim, kos serta kesannya terhadap kitar semula dan sektor tidak formal yang bergantung pada sisa.

Apa yang dirancang kerajaan dan di mana

Program Indonesia yang sedang dibentuk membayangkan kompleks besar yang boleh memproses kira-kira 1,000 hingga 2,000 tan sisa sehari di setiap lokasi. Salah satu loji terawal dirancang di Bantar Gebang, dengan kapasiti nominal kira-kira 1,000 tan sehari. Satu-satunya kemudahan besar dengan skala serupa yang kini beroperasi di negara itu terletak di Jawa Timur, dengan loji yang membakar kira-kira 1,600 tan sehari. Projek baharu sedang dirancang di Yogyakarta, Bogor, Semarang dan pusat bandar lain. Di sesetengah bandar, cadangan turut merangkumi pelaburan serentak dalam stesen pengasingan dan kemudahan pemindahan bagi menghantar sisa ke insinerator dengan cekap.

Peruntukan yang diperlukan amat besar. Setiap kemudahan dijangka menelan kos antara dua hingga tiga trilion rupiah, bersamaan kira-kira S$156 juta hingga S$234 juta. Skala ini mencerminkan keperluan kejuruteraan untuk suhu pembakaran tinggi, kawalan pelepasan, pengendalian abu dan sambungan grid. Di Tangerang, sebuah projek direka untuk memproses kira-kira 2,000 tan sehari, manakala loji 20 MW sedang disiapkan di Makassar. Unit-unit ini bertujuan membekalkan kuasa beban asas yang stabil kepada bandar bersaiz sederhana, sambil mengurangkan dengan ketara jumlah sampah yang berakhir di tapak pelupusan. Aliran sisa harian Jakarta dan tekanan di Bantar Gebang menunjukkan sebab kerajaan mengutamakan tapak besar terlebih dahulu sebelum memperluas model itu ke wilayah lain.

Bagaimana loji beroperasi dan jumlah tenaga yang boleh dibekalkan

Kebanyakan kemudahan baharu dijangka menggunakan kaedah pembakaran terus sisa. Lori sampah menghantar sisa perbandaran bercampur ke ruang penerimaan. Kren memasukkan sisa ke dalam relau untuk dibakar pada suhu tinggi di atas jeriji bergerak. Haba mendidihkan air dalam dandang untuk menghasilkan wap, yang memacu turbin bagi menjana elektrik. Gas serombong melalui beberapa peringkat pembersihan sebelum dilepaskan melalui cerobong, manakala abu yang tinggal dikumpulkan untuk dilupuskan atau berpotensi digunakan semula selepas rawatan sewajarnya. Loji-loji itu direka untuk beroperasi secara berterusan, menjadikannya sumber kuasa yang stabil, berbeza daripada tenaga angin atau solar yang berselang-seli.

Apa yang dimasukkan ke dalam relau dan apa yang terhasil

Aliran sisa Indonesia mengandungi bahagian sisa makanan berkandungan lembapan tinggi yang besar, selain plastik, kertas, tekstil dan bahan lain. Sisa basah mengurangkan kandungan tenaga, maka langkah pengasingan awal dan penyahairan boleh membantu. Kebanyakan loji menyasarkan pengurangan kira-kira 80 hingga 90 peratus daripada jumlah sisa yang diterima. Baki bahan menjadi abu dasar dan abu terbang. Abu dasar kadangkala boleh digunakan dalam pembinaan selepas ujian keselamatan, manakala abu terbang perlu distabilkan dengan teliti dan dihantar ke tapak pelupusan selamat kerana ia mungkin mengandungi logam berat serta bahan pencemar lain yang ditangkap oleh penapis. Dari semasa ke semasa, rantaian bekalan yang boleh diharap untuk pengendalian dan penggunaan semula abu dapat mengurangkan kos operasi serta risiko alam sekitar.

Yuliot Tanjung, Timbalan Menteri di Kementerian Tenaga dan Sumber Mineral, telah menggariskan bagaimana program itu boleh diperluas dan dipelbagaikan. Beliau menyatakan laluan untuk menjana elektrik dan menghasilkan bahan api baharu, bergantung pada komposisi sisa tempatan serta keperluan bandar.

Kami sedang merangka peraturan presiden baharu untuk memberikan takrifan yang lebih jelas bagi teknologi sisa kepada tenaga. Rancangannya ialah melaksanakan loji di 30 bandar utama, dengan tambahan 20 MW kepada setiap grid bermula pada 2029.

Bergantung pada bandar dan saiz loji, sebuah kemudahan boleh membekalkan elektrik kepada puluhan ribu isi rumah. Kiraan terdahulu merekodkan 17 projek sisa kepada tenaga yang dicadangkan di seluruh negara, dengan kapasiti penjanaan gabungan melebihi 100 MW. Gelombang baharu ini akan lebih besar. Di Bantar Gebang, unit awal berkapasiti 1,000 tan sehari menjadi titik permulaan bagi kompleks yang lebih besar. Matlamat jangka panjangnya ialah mengintegrasikan pengumpulan sisa seluruh bandar, barisan pengasingan bahan kitar semula dan organik, serta pemulihan tenaga dalam satu sistem supaya lebih sedikit lori menuju ke tapak pembuangan terbuka.

Pembiayaan, rakan kongsi dan pengendali projek

Pembiayaan akan menggabungkan sumber awam dan swasta. Kerajaan memberi isyarat bahawa hasil daripada bon patriot, iaitu sejenis bon kerajaan yang dipasarkan kepada rakyat dan institusi, akan membantu menampung kos awal. Dana kekayaan berdaulat Indonesia, Danantara, ditugaskan untuk menyusun projek dan menyelaras usaha merentas lebih 500 pihak berkuasa wilayah. Pegawai berkata lebih seratus firma tempatan dan antarabangsa telah menyatakan minat untuk menyertai konsortium yang akan mereka bentuk, membiayai, membina dan mengendalikan loji menerusi perjanjian jangka panjang.

Struktur perjanjian

Pendapatan akan datang daripada dua sumber utama. Kerajaan tempatan membayar fi penerimaan bagi setiap tan sisa yang dihantar, manakala syarikat utiliti kuasa negara, PLN, membeli elektrik daripada loji pada kadar tarif tetap. Indonesia membenarkan pemilikan asing sepenuhnya dalam pengurusan sisa tidak berbahaya, yang boleh menarik penyedia teknologi dari negara yang mempunyai pengalaman panjang dalam pembakaran sisa. Perkongsian awam-swasta dijangka menjadi pendekatan standard supaya tekanan fiskal dapat dikongsi dan risiko diagihkan melalui kontrak. Pembangun, pemberi pinjaman dan kerajaan bandar akan menumpukan perhatian pada faktor utama kebolehlaksanaan kewangan: fi penerimaan yang boleh diharap dan diperuntukkan dalam belanjawan wilayah, perjanjian harga elektrik yang mengikat dengan PLN, pelan jelas bagi abu terbang dan abu dasar, serta bekalan sisa perbandaran yang boleh dijangka. Projek yang distrukturkan dengan baik menerbitkan data pemantauan dan memberi masyarakat akses kepada penyeliaan, sekali gus mengurangkan pertikaian serta kelewatan.

Garis masa, peraturan dan perubahan dasar

Pegawai kanan menetapkan jadual yang bercita-cita tinggi. Peraturan presiden mengenai pengurusan sisa bandar yang dikeluarkan pada 2025 memperluas skop sisa kepada tenaga, membolehkan bandar menukar sisa bukan sahaja kepada elektrik tetapi juga, jika berdaya maju, kepada bahan api sintetik dan produk lain yang boleh digunakan. Pihak berkuasa menyasarkan loji siap di kira-kira 33 bandar menjelang akhir 2027, dengan kumpulan awal projek dilancarkan di sepuluh lokasi pada penghujung 2025. Penggubal dasar turut menyemak peraturan cukai bagi pemaju dan ambang pemprosesan untuk loji yang lebih besar.

Dalam satu majlis anugerah di Jakarta, Menteri Penyelaras Zulkifli Hasan menekankan kepantasan perubahan dan memberi isyarat bahawa presiden menyokong pelaksanaan yang lebih pantas.

Presiden Prabowo Subianto telah meluluskan usaha mempercepat pengurusan sisa di kawasan bandar menggunakan teknologi mesra alam.

Program ini perlu beroperasi dalam sistem pengurusan sisa Indonesia yang sangat terdesentralisasi, dengan ratusan daerah dan bandar menguruskan pengumpulan serta pelupusan. Sistem yang berpecah-pecah itu menyukarkan penyeragaman pengasingan, operasi tapak pelupusan dan fi. Kerangka nasional yang menetapkan templat perolehan, penanda aras prestasi dan peraturan pelaporan pelepasan dapat membantu kerajaan wilayah beralih daripada perancangan kepada pembinaan tanpa kelewatan bertahun-tahun. Penyelarasan dengan perancangan grid PLN dan belanjawan kerja raya tempatan juga penting untuk memastikan jadual dipatuhi.

Risiko kesihatan dan alam sekitar serta langkah pengurusannya

Masyarakat yang tinggal berhampiran tapak pelupusan besar sering terpaksa berdepan asap, bau dan pencemaran air. Indonesia pernah mengalami bencana tapak sisa yang membawa maut dan kemusnahan, termasuk tanah runtuh dahsyat di Leuwigajah pada 2005 dan kebakaran besar di Sarimukti pada 2023. Penduduk berhampiran Bantar Gebang telah lama melaporkan bau busuk dan pencemaran air bawah tanah, manakala kadar penyakit pernafasan terus membimbangkan. Memindahkan sisa daripada tapak pembuangan terbuka kepada pembakaran terkawal boleh mengurangkan kebakaran dan kebocoran metana, namun insinerator turut membawa risiko tersendiri jika reka bentuk dan penyeliaannya lemah.

Loji moden direka untuk mengehadkan pelepasan berbahaya. Suhu tinggi dan masa tahan yang mencukupi di dalam relau membantu memastikan pembakaran lengkap. Rawatan gas serombong berperingkat menggunakan penapis baghouse untuk memerangkap zarah, penyental untuk meneutralkan gas berasid, dan karbon teraktif untuk menangkap dioksin, furan serta merkuri. Sistem pemantauan pelepasan berterusan boleh menyalurkan data kepada pengawal selia dan membolehkan orang awam melihat hasilnya. Jadual penyelenggaraan yang ketat serta prosedur penutupan kecemasan amat penting. Langkah perlindungan ini berkesan apabila teknologi dipasang dan dikendalikan dengan betul. Jika pemantauan tidak berkala atau piawaian kabur, masyarakat mempunyai alasan untuk bimbang. Sesetengah negara Eropah sedang membahaskan cukai karbon ke atas insinerator dan Kesatuan Eropah tidak lagi menganggap pembakaran sisa sebagai sumber hijau atau boleh diperbaharui, sekali gus menunjukkan perlunya pengiraan iklim yang teliti dan pelaporan telus di Indonesia apabila loji baharu mula beroperasi.

Penerimaan masyarakat dan pengajaran daripada Benowo

Pengalaman daripada kemudahan Benowo di Surabaya menunjukkan cara mendapatkan dan mengekalkan penerimaan masyarakat. Bantahan awal di kawasan kejiranan berhampiran tertumpu pada kemungkinan kesan terhadap mata pencarian dan kehidupan seharian. Pengendali dan pegawai bandar meraih sokongan dengan membuka saluran komunikasi berkala, mewujudkan sistem pampasan, menyediakan pekerjaan tempatan serta menaik taraf jalan raya dan kemudahan awam berhampiran. Penduduk melaporkan persekitaran yang lebih bersih dan kurang haiwan perosak, meskipun kejadian bau dan air larut resap sekali-sekala masih perlu ditangani. Pengajarannya jelas: masyarakat memberikan respons terhadap penambahbaikan yang nyata, pendekatan yang jujur dan penyelesaian apabila masalah timbul.

Projek baharu boleh meneruskan amalan tersebut. Maklumat yang jelas tentang operasi loji, hari terbuka untuk penduduk setempat dan penerbitan data pelepasan masa nyata boleh mengurangkan kebimbangan. Panel penyeliaan masyarakat memberi penduduk suara dan membantu menyelesaikan pertikaian sebelum menjadi lebih serius. Program sosial yang merangkumi latihan, penjagaan kesihatan dan biasiswa boleh meluaskan perkongsian manfaat. Tanpa langkah-langkah itu, projek yang kukuh dari segi teknikal sekalipun boleh terbantut.

Kitar semula, pemungut sisa dan peralihan yang adil

Ekonomi sisa tidak formal Indonesia menyara puluhan ribu orang yang mengumpul dan mengasingkan bahan kitar semula di tapak pelupusan serta pusat pengumpulan kejiranan. Peralihan pantas kepada insinerator besar berpusat boleh menjejaskan mata pencarian mereka jika bahan kitar semula diasingkan terus daripada aliran sisa bercampur lalu dibakar. Para pejuang alam sekitar memberi amaran bahawa loji dengan kontrak bekalan jangka panjang mungkin mendesak bandar membekalkan lebih banyak sisa, termasuk plastik yang boleh dikitar semula. Dinamik itu boleh melemahkan matlamat kitar semula jika peraturan perolehan tidak dirangka dengan teliti.

Reka bentuk dasar boleh mengelakkan masalah itu. Bandar boleh mengguna pakai hierarki sisa yang mengutamakan pengurangan, penggunaan semula dan kitar semula, dengan pemulihan tenaga sebagai langkah terakhir bagi sisa baki yang tidak boleh dikitar semula atau dikompos secara ekonomik. Kontrak boleh menetapkan sasaran minimum kitar semula dan pengalihan sisa organik, manakala loji boleh dilarang menuntut jaminan kualiti atau jumlah yang menjejaskan sasaran tersebut. Hab pengasingan dan kemudahan pemulihan bahan perlu dibiayai bersama insinerator. Pemungut sisa boleh diserap ke dalam sistem sebagai pekerja pengasingan berkontrak, pekerja terlatih dalam aspek keselamatan atau anggota koperasi yang membekalkan bahan kitar semula bersih. Insurans kesihatan, peralatan perlindungan dan gaji tetap boleh menjadikan peralihan ini satu peningkatan, bukannya kehilangan, bagi mereka yang kini bergantung pada kerja di tapak pelupusan. Masyarakat berhampiran Bantar Gebang meminta untuk dilibatkan dalam model pengurusan sisa baharu, dan pelan peralihan yang adil akan menjadi penting apabila pembinaan bermula.

Konteks iklim dan tenaga

Sisa kepada tenaga bukan penyelesaian tuntas kepada cabaran iklim Indonesia, namun boleh membantu jika dilaksanakan dengan perlindungan yang ketat. Sisa makanan membentuk bahagian terbesar sampah negara mengikut berat, dan metana daripada bahan organik yang mereput merupakan gas rumah hijau yang kuat. Para penyelidik menganggarkan metana menyumbang sebahagian besar pelepasan daripada rantaian bekalan makanan negara itu. Penilaian kitar hayat menunjukkan bahawa memindahkan sisa perbandaran daripada tapak pembuangan terbuka dan tapak pelupusan konvensional ke insinerator moden boleh mengurangkan pelepasan gas rumah hijau bersih berbanding keadaan semasa, dengan syarat loji memenuhi piawaian kawalan pencemaran yang ketat dan bandar terus melaksanakan usaha kitar semula serta pengkomposan yang bercita-cita tinggi. Satu analisis terkini terhadap ibu kota di Jawa mendapati potensi pengurangan pelepasan kira-kira 40 peratus apabila pembakaran sisa menggantikan pelupusan tanpa pengurusan. Kajian yang sama menganggarkan kos teraras elektrik daripada pembakaran sisa sekitar 0.044 dolar AS bagi setiap kWh, hampir setara dengan harga semasa di peringkat nasional. Pada 2025, pengeluaran elektrik daripada pembakaran sisa di bandar-bandar itu sahaja boleh melebihi dua juta megawatt jam setahun jika kapasiti loji dan bekalan sisa mencukupi.

Sejauh mana WTE boleh mengurangkan pelepasan

Pengiraan kesan terhadap iklim adalah rumit. Pembakaran plastik membebaskan karbon dioksida daripada karbon fosil. Pembakaran bahan organik mengelakkan pembentukan metana di tapak pelupusan, yang kesan pemanasannya lebih tinggi daripada karbon dioksida dalam tempoh beberapa dekad. Hasilnya bergantung pada perincian pengumpulan, pengasingan, kecekapan pembakaran dan sumber kuasa pada grid yang digantikan. Di Eropah, penggubal dasar semakin ragu-ragu terhadap manfaat iklim daripada pembakaran sisa, dan beberapa negara sedang mengenakan cukai karbon ke atas cerobong insinerator. Perbahasan itu relevan bagi Indonesia. Campuran tenaga negara masih banyak bergantung pada arang batu, maka pengurangan pelepasan bagi setiap unit elektrik daripada sisa mungkin lebih tinggi berbanding grid yang lebih bersih. Namun, peningkatan pembakaran plastik untuk menambah hasil tenaga akan menjejaskan usaha kitar semula dan meningkatkan pelepasan. Hasil terbaik dicapai apabila bandar memulihkan bahan organik untuk dijadikan kompos atau diproses melalui pencernaan anaerobik, mengekalkan program kitar semula yang kukuh dan hanya menghantar sisa baki ke insinerator dengan kawalan pelepasan bertaraf tertinggi.

Perubahan dasar boleh mempengaruhi pembiayaan. Indonesia telah membuka semula saluran perdagangan karbon antarabangsa menerusi dekri baharu, dengan matlamat menarik pelaburan ke dalam projek yang terbukti mengurangkan pelepasan. Pengurangan metana daripada sisa merupakan sasaran utama tindakan iklim di seluruh dunia. Sama ada dan bagaimana loji sisa kepada tenaga boleh menyertai pasaran sedemikian bergantung pada peraturan nasional dan piawaian antarabangsa, yang ketika ini mengambil pendekatan berhati-hati terhadap pembakaran sisa. Pelaporan yang jelas, pengesahan bebas dan penjajaran dengan strategi pengurangan sisa yang lebih luas diperlukan untuk memastikan kredibilitinya.

Inti pati

• Indonesia merancang loji sisa kepada tenaga berskala besar di sekurang-kurangnya 30 bandar, dengan pegawai menyasarkan kira-kira 33 lokasi menjelang 2027 dan pelaksanaan awal di 10 bandar mulai penghujung 2025.
• Kemudahan pertama berkapasiti 1,000 tan sehari dirancang di Bantar Gebang berhampiran Jakarta, lokasi tapak pelupusan seluas 110 hektar yang hampir mencapai kapasiti selepas digunakan selama beberapa dekad.
• Setiap loji dijangka menelan kos dua hingga tiga trilion rupiah, dibiayai melalui bon patriot dan perkongsian awam-swasta, dengan Danantara menyelaras projek manakala PLN membeli tenaga elektrik.
• Loji menyasarkan pengurangan keperluan tapak pelupusan sehingga 90 peratus dan membekalkan elektrik secara berterusan; sesetengah rancangan menetapkan 20 MW bagi setiap bandar serta pengeluaran bahan api tambahan di lokasi terpilih.
• Peraturan baharu yang dikeluarkan pada 2025 memperluas skop sisa kepada tenaga, dan menteri berkata presiden menyokong pelaksanaan lebih pantas bagi pengurusan sisa mesra alam di kawasan bandar.
• Risiko kesihatan dan alam sekitar tertumpu pada pelepasan cerobong serta pengurusan abu, yang memerlukan penapis bermutu tinggi, pemantauan berterusan dan pelaporan telus.
• Penglibatan masyarakat di loji Benowo, Surabaya, menunjukkan penerimaan bertambah baik melalui komunikasi berterusan, sistem pampasan dan pewujudan pekerjaan tempatan.
• Pakar mengingatkan bahawa pembakaran sisa tidak sepatutnya menjejaskan kitar semula atau memudaratkan sektor tidak formal. Kontrak boleh mewajibkan sasaran kitar semula dan pengalihan sisa organik di samping pemulihan tenaga.
• Kajian terhadap bandar-bandar di Jawa menunjukkan pembakaran sisa boleh mengurangkan pelepasan gas rumah hijau berbanding pelupusan tanpa pengurusan dan membekalkan elektrik pada kos yang kompetitif.
• Sistem kuasa Indonesia masih bergantung pada arang batu, maka sisa kepada tenaga boleh menjadi sebahagian kecil tetapi berguna dalam peralihan yang lebih luas jika disertai usaha kitar semula yang kukuh dan perlindungan pelepasan.