Komuniti Barisan Hadapan Indonesia Desak Rang Undang-Undang Keadilan Iklim

Desakan berasaskan hak yang lahir daripada kesusahan akibat iklim

Gabungan luas petani, nelayan, masyarakat Orang Asal, pekerja, golongan miskin bandar, belia, warga emas dan orang kurang upaya mendesak Indonesia meluluskan Rang Undang-Undang Keadilan Iklim. Mesej mereka jelas. Perubahan iklim sudah menyebabkan keluarga terpaksa berpindah, pendapatan menyusut dan keselamatan terhakis bagi mereka yang paling sedikit menyumbang kepada masalah ini. Mereka mahu keadilan iklim diiktiraf sebagai hak di bawah perlembagaan dan diterjemahkan ke dalam kerangka undang-undang yang jelas untuk melindungi komuniti paling terjejas, menyelaraskan tindakan merentas sektor serta memastikan kerajaan dan perniagaan bertanggungjawab.

Kos kemanusiaan semakin meningkat. Musim yang tidak menentu, perubahan arah angin, cuaca lebih panas, banjir dan hakisan pantai menjejaskan hasil tuaian dan tangkapan ikan, menjerumuskan orang ramai ke dalam hutang serta memaksa mereka berhijrah dalam keadaan berisiko. Pada 2022, bencana berkaitan iklim menyebabkan 32.6 juta orang di seluruh dunia kehilangan tempat tinggal, menurut pemantau perpindahan antarabangsa, dan angka itu dijangka terus meningkat menjelang pertengahan abad ini. Indonesia berdepan kesan yang besar. Penyelidikan yang dipetik kumpulan undang-undang dan masyarakat sivil menunjukkan negara itu merekodkan 28,471 bencana berkaitan iklim antara 2013 hingga 2022, yang menjejaskan 38 juta orang dan menyebabkan 3.5 juta orang berpindah. Kerugian dianggarkan dalam tempoh 2020 hingga 2024 mencecah ratusan trilion rupiah.

Desakan untuk menggubal undang-undang itu terbentuk menerusi perhimpunan kebangsaan yang dikenali sebagai Sidang Kemuncak Keadilan Iklim Indonesia di Jakarta dan beberapa siri rundingan komuniti di pelbagai wilayah. Pakatan masyarakat sivil yang dikenali sebagai Perikatan Rakyat untuk Keadilan Iklim, atau ARUKI, menyusun kertas akademik setebal 300 halaman sebagai panduan penggubalan undang-undang dan menggesa parlimen memasukkan draf itu ke dalam Program Perundangan Kebangsaan secepat mungkin. Beberapa ahli parlimen menyatakan sokongan, manakala yang lain lebih memilih tajuk rang undang-undang yang bersifat teknikal. Para pejuang hak berhujah bahawa keadilan mesti menjadi teras supaya dasar iklim seiring dengan realiti harian kumpulan rentan. Jika diluluskan, undang-undang itu akan menjadi yang pertama di Asia Tenggara dengan mengiktiraf keadilan iklim secara jelas dalam undang-undang.

Maksud keadilan iklim

Keadilan iklim menghubungkan tindakan iklim dengan kesaksamaan, hak dan penyertaan sebenar. Ia menyoal siapa yang mendapat manfaat, siapa yang menanggung kos dan siapa yang membuat keputusan. Ia menyeru dasar yang mengurangkan pelepasan dan membina daya tahan sambil melindungi mata pencarian, budaya dan kesihatan, khususnya bagi mereka yang tinggal di barisan hadapan banjir, kemarau, kebakaran, kenaikan paras laut dan cuaca panas. Ia juga menuntut langkah pemulihan apabila kemudaratan berlaku serta pengiktirafan bahawa tanggungjawab dan keupayaan berbeza antara kumpulan dan merentas generasi.

Bagaimana iklim yang semakin panas dan kurang menentu membentuk semula kehidupan harian

Di pulau-pulau dan sepanjang pesisir pantai, corak cuaca yang dahulunya menjadi panduan untuk bercucuk tanam dan menangkap ikan kini tidak lagi selari dengan kalendar. Di Kalimantan Barat, masyarakat Dayak menceritakan musim yang tiba di luar jadual. Keadaan ini mengganggu kitaran penanaman, mengurangkan hasil dan menjejaskan keterjaminan makanan. Bagi keluarga yang bergantung pada hutan komuniti dan tanah adat, kehilangan kebolehramalan boleh memutuskan hubungan dengan amalan budaya yang selama ini menyokong kehidupan masyarakat dan ekosistem.

Di Sangihe, Sulawesi Utara, penduduk berdepan laut bergelora yang kerap dan air pasang yang lebih tinggi. Nelayan kurang turun ke laut, hasil tangkapan merosot dan kos meningkat. Isi rumah meninggikan lantai, mengalihkan para pengering atau membina penghadang sementara, namun langkah ini hanya bertahan buat seketika. Di sepanjang utara Jawa, dari Demak dan Pekalongan hingga ke beberapa kawasan di Semarang dan Jakarta, komuniti pesisir berdepan banjir pasang, tanah mendap dan pencemaran yang berterusan. Tembok laut dan projek penambakan memberikan kelegaan jangka pendek di sesetengah kawasan, tetapi mengalihkan masalah air dan kelodak ke kawasan lain. Air bersih semakin sukar diperoleh. Lama-kelamaan, hutang untuk mengganti dan membaiki kerosakan boleh memaksa keluarga menjual aset atau berpindah.

Tekanan iklim ini bertindih dengan ketidaksamaan. Projek berskala besar yang tertumpu pada pengeluaran sumber atau pembangunan pesisir boleh meningkatkan risiko apabila persetujuan komuniti lemah dan perkhidmatan asas diabaikan. Wanita memikul beban tambahan dalam kerja mengumpul air dan penjagaan. Golongan muda berdepan pilihan pekerjaan yang semakin terhad berhampiran tempat tinggal. Ramai keluarga terpaksa membuat pilihan sukar tentang penghijrahan, yang boleh mendedahkan mereka kepada eksploitasi.

Cadangan Rang Undang-Undang Keadilan Iklim

Indonesia belum mempunyai undang-undang khusus mengenai iklim. Peraturan sedia ada menangani penetapan harga karbon dan langkah di peringkat projek, tetapi tidak menyediakan satu kerangka menyeluruh yang mengutamakan masyarakat yang paling terdedah kepada kemudaratan iklim. Rang Undang-Undang Keadilan Iklim yang dicadangkan bertujuan mengisi kekosongan itu. Berdasarkan rundingan di pelbagai wilayah dengan pelbagai kumpulan rentan, draf itu mengutamakan keadilan sebagai teras adaptasi dan mitigasi. Ia menggalakkan pengagihan manfaat dan beban secara adil, penyertaan bermakna, pemulihan bagi kemudaratan serta perlindungan merentas generasi.

Prinsip dan peruntukan draf yang diketengahkan masyarakat sivil termasuk:

• Pengiktirafan kumpulan rentan, termasuk masyarakat Orang Asal, nelayan, petani, wanita, pekerja, golongan miskin bandar, belia, warga emas dan orang kurang upaya
• Keadilan pengagihan, prosedur, pemulihan, gender, pengiktirafan, keterangkuman dan antara generasi sebagai nilai panduan
• Tanggungjawab jelas untuk agensi menyelaraskan tindakan merentas sektor, daripada pengurusan bencana dan perlindungan sosial hingga kesihatan, buruh, pendidikan, tanah dan alam sekitar
• Sistem data inklusif dan perlindungan sosial adaptif yang mengambil kira ketidakupayaan, umur, gender dan lokasi
• Perlindungan pekerja semasa bencana iklim dan peralihan tenaga, termasuk piawaian keselamatan dan pampasan yang adil
• Perlindungan petani dan komuniti luar bandar daripada perampasan tanah, serta pengiktirafan kampung bandar dan kawasan penangkapan ikan pesisir
• Akses kepada maklumat, penyertaan awam dalam perancangan dan mekanisme aduan dengan langkah pemulihan yang boleh dikuatkuasakan

Para pejuang hak berkata rang undang-undang itu juga perlu menutup kelemahan yang membolehkan projek iklim memudaratkan komuniti, contohnya dengan mewajibkan penyertaan bermakna sejak awal, menyelaraskan pemulihan bencana dengan rancangan jangka panjang dan memastikan pembiayaan iklim sampai kepada masyarakat di lapangan.

Suara dari barisan hadapan

Seruan untuk menggubal undang-undang itu berlandaskan pengalaman sebenar. Bekas penternak ikan menceritakan bagaimana kemasinan dan suhu air kolam berubah di luar julat biasa, sebelum menyaksikan simpanan mereka habis. Ada yang berhijrah ke luar negara untuk bekerja dalam bidang pemasaran atau kerja domestik, tetapi berdepan penderaan. Petani Orang Asal menceritakan kitaran penanaman yang tidak lagi sepadan dengan musim, manakala penduduk kurang upaya berkongsi pengalaman pemindahan yang tidak mengambil kira keperluan mobiliti atau deria mereka.

Muninggar, bekas penternak ikan dari utara Jawa, berkata beliau berhijrah ke negara Teluk selepas cuaca tidak menentu memusnahkan kolamnya dan hutang semakin menimbun. Beliau pulang ke tanah air selepas melalui pengalaman traumatik di luar negara. Kini beliau mahukan undang-undang yang membantu orang ramai membina semula mata pencarian tanpa dipaksa berhijrah.

Selepas menceritakan keputusannya untuk pergi, beliau merumuskan tekanan yang dirasai keluarga apabila iklim memberi kesan dan pilihan semakin terbatas.

Ke Dubai ialah tindakan terdesak.

Di Sidang Kemuncak Keadilan Iklim Indonesia di Jakarta, kesaksian dari pelbagai wilayah menekankan tema yang sama. Seorang nelayan tradisional bercakap tentang identiti, kelangsungan hidup harian dan maruah ketika berdepan laut bergelora dan hasil tangkapan yang semakin merosot.

Nelayan bukan punca krisis iklim, kami melindungi laut. Apa yang kami tuntut ialah keadilan, bukan belas kasihan. Tanpa kami, siapa yang akan memberi makan kepada negara ini?

Seorang wakil komuniti dari Nusa Tenggara Timur menceritakan projek geoterma yang diteruskan tanpa persetujuan penduduk setempat, keadaan yang menurutnya menambah rasa terpinggir.

Hati kami hancur. Projek geoterma itu dilaksanakan tanpa persetujuan kami, dan suara kami tidak diendahkan. Apabila kami membantah, kami dilabel anti-pembangunan, malah ada yang dijenayahkan. Kami bukan meminta belas kasihan, kami meminta agar dihormati.

Kisah-kisah ini mencerminkan perkara yang sama, seperti yang didengar di kampung pesisir, dusun pertanian dan kawasan kejiranan bandar yang padat. Perubahan iklim menambah tekanan di tempat-tempat yang sudah berdepan pertikaian hak milik tanah, kekurangan bekalan air dan sanitasi serta akses terhad kepada perkhidmatan. Undang-undang yang mengutamakan keadilan bertujuan mengubah keadaan ini.

Tanah Orang Asal, projek tenaga dan lonjakan nikel

Indonesia menempatkan ribuan masyarakat Orang Asal, dengan anggaran jumlah penduduk mencecah puluhan juta. Ramai tinggal berhampiran hutan dan pesisir yang amat terdedah kepada kebakaran, banjir dan kenaikan paras laut akibat iklim yang semakin panas. Namun, hak masyarakat dan penyertaan mereka dalam perancangan serta proses kelulusan masih lemah di banyak kawasan. Dasar dan kelulusan projek yang bercanggah telah menyebabkan keluarga berpindah dan mencetuskan pertikaian tanah. Sepanjang dekad lalu, kumpulan masyarakat sivil merekodkan ratusan konflik agraria yang melibatkan masyarakat Orang Asal dan menjejaskan jutaan hektar tanah adat.

Perkembangan yang berkait dengan peralihan tenaga meningkatkan risiko alam sekitar dan sosial yang baharu. Perlombongan dan pemprosesan nikel di beberapa kawasan di Sulawesi Tengah, Sulawesi Tenggara dan Maluku Utara telah mengubah landskap luar bandar menjadi zon perindustrian. Laporan dari lapangan menyebut pencemaran saliran air, kemerosotan perikanan, habuk dan pencemaran udara serta peningkatan penyakit pernafasan. Usaha membekalkan bahan bateri telah membawa pekerjaan dan hasil, namun kosnya ditanggung terutamanya oleh komuniti yang bergantung pada tanah dan laut untuk mata pencarian serta budaya mereka. Hubungan antara tenaga arang batu yang digunakan oleh loji pemprosesan dengan peningkatan pelepasan menunjukkan bagaimana peralihan yang mengabaikan keadilan boleh membawa kesan buruk. Kajian mendapati pelepasan negara meningkat mendadak antara 2022 dan 2023, sebahagiannya kerana pemprosesan nikel bergantung pada tenaga arang batu.

Dasar sedang berubah. Keputusan mahkamah baru-baru ini memperluas ruang bagi masyarakat Orang Asal mengusahakan kawasan hutan tanpa permit, perubahan yang disambut baik ramai pihak. Namun, pengiktirafan hutan adat masih meliputi sebahagian kecil sahaja daripada tanah yang dituntut masyarakat Orang Asal, dan perlindungan masih tidak sekata. Undang-undang keadilan iklim boleh mengukuhkan prinsip persetujuan bebas dan dimaklumkan terlebih dahulu, mewajibkan penyertaan aktif serta menyelaraskan dasar tanah, perlombongan dan tenaga dengan hak masyarakat.

Orang kurang upaya dan pekerja migran berdepan risiko yang semakin meningkat

Orang kurang upaya menghadapi halangan pada setiap peringkat bencana dan pemulihan. Laluan pemindahan, pusat perlindungan dan pengagihan bantuan sering tidak dilengkapi tanjakan, maklumat yang boleh diakses, sokongan bahasa isyarat dan petugas yang memahami keperluan orang kurang upaya. Gelombang haba dan asap boleh memburukkan keadaan kesihatan sedia ada. Keluarga melaporkan bahawa sistem data tidak merekodkan ketidakupayaan dengan tepat, lalu menyebabkan mereka terpinggir daripada bantuan. Undang-undang keadilan iklim yang mewajibkan reka bentuk dan data inklusif, amaran awal yang mudah diakses serta perlindungan sosial bersesuaian dapat mengurangkan risiko dan menyelamatkan nyawa.

Tekanan iklim juga mendorong petani dan nelayan berhijrah. Keadaan ini sering berlaku tanpa perlindungan. Pekerja yang terpaksa pergi dalam keadaan tergesa-gesa mungkin terjerumus ke dalam ikatan hutang, pemerdagangan manusia atau pekerjaan tidak selamat di luar negara. Apabila bencana melanda di tanah air, pekerja migran dan keluarga mereka sukar mendapatkan bantuan atau khidmat guaman. Rang undang-undang yang dicadangkan menyeru perlindungan pekerja semasa bencana dan peralihan kepada tenaga lebih bersih, termasuk piawaian keselamatan, perlindungan gaji dan proses aduan yang adil.

Pergelutan di sebalik penggubalan undang-undang

ARUKI, yang ditubuhkan pada 2023 dan terdiri daripada puluhan kumpulan masyarakat sivil, mengumpulkan kesaksian di lebih sedozen wilayah sebagai panduan kepada draf undang-undang. Pakatan itu menegaskan bahawa keadilan iklim tidak dapat dipisahkan daripada keadilan sosial dan hak asasi manusia. Cadangan mereka meminta parlimen menerima pakai prinsip berteraskan keadilan dan memastikan undang-undang itu merangkumi segala-galanya daripada tanah, air dan kesihatan hingga buruh, pendidikan dan pengurusan bencana.

Parlimen telah mengambil langkah awal, dan perbahasan awam mengenai nama serta skop rang undang-undang itu telah bermula. Beberapa ahli parlimen mencadangkan Rang Undang-Undang Pengurusan Perubahan Iklim yang menumpukan aspek teknikal. Masyarakat sivil berhujah bahawa tanpa peruntukan keadilan yang jelas, kelemahan utama akan terus wujud. Beberapa ahli parlimen menyatakan sokongan terhadap pendekatan berteraskan hak, menyifatkan alam sekitar sebagai hak asasi dan mendesak agar perbincangan dipercepatkan.

Seorang anggota Dewan Rakyat merumuskan sudut perlembagaan dalam kenyataan awam.

Persekitaran yang sihat ialah hak asasi, dan rang undang-undang ini mesti dilaksanakan segera.

Para pejuang hak berharap draf itu dimasukkan ke dalam Program Perundangan Kebangsaan dan dibincangkan dalam masa terdekat. Mereka juga mahu proses itu kekal terbuka kepada masyarakat, dengan sesi pendengaran dan dialog yang melibatkan mereka yang paling terjejas. Perarakan awam dan rundingan telah menyampaikan tuntutan yang jelas supaya keadilan iklim dijadikan kewajipan undang-undang, bukan slogan.

Konteks undang-undang dan dasar serta sebab keadilan masih terabai

Indonesia mempunyai strategi iklim yang menjadi panduan mengurangkan pelepasan dan melaksanakan adaptasi merentas sektor, termasuk sasaran nasional yang dikemas kini dan dokumen perancangan jangka panjang. Namun, analisis bebas terhadap dokumen ini mendapati dimensi keadilan masih kurang dibangunkan. Naratifnya sering menumpukan jumlah keseluruhan dan hasil teknikal, tetapi kurang memberi perhatian kepada pihak yang menanggung kos, cara komuniti menyertai proses membuat keputusan dan bentuk pemulihan yang tersedia apabila projek menyebabkan kemudaratan. Dasar mengenai hutan dan guna tanah menggambarkan cabaran ini. Program pembalakan mampan dan perhutanan komuniti bertujuan mengurangkan pelepasan, tetapi apabila amalan tradisional seperti pembakaran terkawal dihadkan tanpa alternatif yang berdaya maju, masyarakat boleh terjerumus ke dalam ketidakjaminan makanan dan kesinambungan budaya terhakis.

Peralihan tenaga juga menjadi ujian. Pelan pembiayaan antarabangsa untuk mempercepat penggunaan tenaga boleh baharu telah membantu mempopularkan gagasan peralihan yang adil, namun perhatian masih cenderung kepada ukuran sektor tenaga. Sementara itu, ledakan nikel membawa manfaat yang tidak seimbang. Antara 2022 dan 2023, pelepasan gas rumah hijau negara meningkat satu perlima, sebahagiannya kerana loji pemprosesan nikel menggunakan tenaga arang batu. Alam sekitar dan kesihatan penduduk setempat menanggung risiko baharu. Undang-undang iklim yang berteraskan keadilan boleh menyelaraskan sektor tenaga, tanah, industri, buruh dan perlindungan sosial supaya tindakan iklim mengurangkan kemiskinan dan melindungi alam semula jadi pada masa yang sama.

Undang-undang antarabangsa juga sedang berkembang. Dalam pendapat nasihat baru-baru ini, Mahkamah Keadilan Antarabangsa menjelaskan bahawa negara mempunyai kewajipan untuk mencegah kemudaratan alam sekitar yang serius, bekerjasama dan mengawal selia perniagaan berkaitan kemudaratan iklim tanpa mengira sempadan negara. Mahkamah menegaskan bahawa hak kepada persekitaran yang bersih, sihat dan mampan menjadi asas kepada hak asasi manusia yang lain, dan kesaksamaan antara generasi harus memandu kewajipan iklim. Prinsip ini selaras dengan nilai teras rang undang-undang yang dicadangkan. Ia juga mengukuhkan tuntutan supaya ada langkah pemulihan apabila kemudaratan berlaku dan komuniti rentan dilibatkan sebagai pembuat keputusan, bukan sekadar difikirkan kemudian.

Manfaat yang boleh dibawa oleh peralihan adil

Rang Undang-Undang Keadilan Iklim tidak dapat menghapuskan kesan iklim dengan sendirinya. Namun, ia boleh menetapkan peraturan supaya agensi kerajaan, syarikat dan komuniti berkongsi tanggungjawab secara adil serta mengambil tindakan yang mencerminkan pengalaman hidup mereka yang paling terdedah. Kumpulan masyarakat sivil dan pakar mengetengahkan ciri-ciri praktikal yang boleh membawa perubahan sebenar.

• Menetapkan hak undang-undang kepada keadilan iklim yang berkait dengan hak kepada persekitaran yang sihat
• Mewajibkan penyertaan awam yang bermakna pada setiap peringkat, dengan langkah khas supaya wanita, belia, masyarakat Orang Asal, pekerja, warga emas dan orang kurang upaya dapat menyumbang
• Mewujudkan satu pusat penyelarasan yang menghimpunkan sektor tanah, air, tenaga, pengangkutan, kesihatan, pendidikan, buruh dan perlindungan sosial
• Melindungi pekerja semasa bencana dan perubahan sektor melalui piawaian keselamatan, latihan kerja dan pampasan yang adil
• Menjamin akses kepada amaran awal, pemindahan, pusat perlindungan dan perkhidmatan pemulihan bagi orang kurang upaya
• Mengiktiraf hak tanah adat dan komuniti serta menyelaraskan projek dengan persetujuan bebas dan dimaklumkan terlebih dahulu
• Merangka pembiayaan iklim supaya sampai terus kepada komuniti, dengan pemantauan telus dan saluran aduan
• Memperkukuh pemantauan dan penilaian dengan petunjuk yang mengukur kesaksamaan, penyertaan dan pemulihan kemudaratan

Langkah-langkah ini akan membantu Indonesia mengurangkan risiko iklim, mengelakkan kemudaratan yang boleh dicegah dan membina kepercayaan. Ia juga akan menyokong peralihan yang melindungi keterjaminan makanan, budaya dan alam semula jadi sambil mewujudkan pekerjaan yang bermaruah.

Perkara Utama

• Kumpulan akar umbi menggesa parlimen meluluskan Rang Undang-Undang Keadilan Iklim yang mengutamakan hak, keadilan dan penyertaan
• Keluarga di seluruh Indonesia berdepan kerugian iklim yang semakin meningkat, dengan jutaan orang terjejas dan kerosakan terkini bernilai ratusan trilion rupiah
• Draf rang undang-undang yang disediakan menerusi rundingan meluas menyenaraikan kumpulan rentan dan menetapkan prinsip keadilan untuk dasar serta amalan
• Masyarakat Orang Asal berdepan konflik tanah dan tekanan daripada projek perlombongan serta tenaga, manakala pengiktirafan hutan adat masih terhad
• Orang kurang upaya menghadapi halangan semasa pemindahan, bantuan dan pemulihan, sekali gus menunjukkan perlunya reka bentuk dan data yang inklusif
• Tekanan iklim mendorong pekerja berhijrah dalam keadaan berisiko, menimbulkan kebimbangan terhadap eksploitasi dan keperluan perlindungan lebih kukuh
• Beberapa ahli parlimen menyokong undang-undang berteraskan hak, manakala masyarakat sivil mahu draf itu dimasukkan ke dalam Program Perundangan Kebangsaan dalam masa terdekat
• Penganalisis mendapati wujud jurang keadilan dalam pelan iklim semasa, manakala pendapat Mahkamah Keadilan Antarabangsa mengukuhkan kewajipan negara dan hak kepada persekitaran yang sihat
• Undang-undang yang kukuh boleh meningkatkan penyelarasan, mewajibkan persetujuan dan penyertaan, melindungi pekerja serta menyediakan perkhidmatan yang mudah diakses semasa bencana