Pengambilalihan ladang kelapa sawit oleh tentera Indonesia menggoncang rantaian bekalan global

Langkah besar dengan kesan global

Askar berpakaian seragam memasuki ladang kelapa sawit di Borneo pada penghujung Jun, memasang papan tanda kerajaan dan mengisytiharkan tanah itu di bawah kawalan negara. Kejadian di ladang Melati Hanjalipan itu menandakan bermulanya kempen pantas yang menyentuh teras pengeluar minyak sawit terbesar dunia. Pihak berkuasa berkata kira-kira 3.7 juta hektar ladang swasta telah dirampas. Hampir separuh daripada kawasan itu telah dipindahkan kepada syarikat negeri baharu, Agrinas Palma Nusantara, menjadikannya pemilik tanah kelapa sawit terbesar di dunia dari segi keluasan. Presiden mengarahkan semakan menyeluruh terhadap kesahihan konsesi, sekali gus meletakkan kira-kira 5 juta hektar, atau sekitar 30 peratus daripada keluasan tanaman sawit Indonesia, di bawah penelitian. Sebahagian besar tanah itu mungkin dipindahkan kepada Agrinas.

Indonesia membekalkan lebih separuh minyak sawit dunia dan mengeksport hampir 30 bilion dolar AS nilainya setiap tahun. Tindakan tegas itu berlaku ketika pasaran minyak makan sudah pun ketat, memandangkan Indonesia menyalurkan bahagian minyak sawit mentah yang semakin besar kepada biodiesel. Pengurus syarikat berkata mereka telah mengurangkan penggunaan baja dan penyelenggaraan rutin di kawasan yang berisiko diambil alih. Pilihan itu melindungi aliran tunai dalam jangka pendek, namun menyebabkan hasil merosot dalam tempoh beberapa bulan. Tiada pengeluar utama yang mencabar rampasan itu secara terbuka. Para eksekutif menggambarkan suasana penuh ketakutan dan enggan nama mereka disebut, menandakan betapa sensitifnya keadaan kini.

Sejauh mana besar pengambilalihan ini

Pemindahan tanah itu melibatkan syarikat yang dikenali ramai serta pengusaha lebih kecil. Menjelang September, Agrinas menyelia kira-kira 1.5 juta hektar, dengan sasaran mengurus 3 juta hektar menjelang 2029. Kempen itu menyentuh hampir setiap bahagian rantaian bekalan, daripada pekerja ladang dan koperasi pekebun kecil hinggalah ke kilang pemprosesan dan penapisan. Industri kelapa sawit menyokong tenaga kerja sekitar 16 juta orang di Indonesia apabila buruh ladang, pemprosesan, logistik dan perkhidmatan berkaitan diambil kira. Di Melati Hanjalipan, pengeluaran sudah merosot dengan ketara di bawah kawalan negeri, menandakan tekanan operasi yang boleh timbul ketika peralihan mendadak.

Presiden menggambarkan usaha itu sebagai gerakan membanteras rasuah dan menguatkuasakan peraturan tanah yang sudah lama tertangguh. Pasukan petugas yang menggabungkan anggota tentera, polis dan pendakwa raya mengutamakan ladang yang terletak di dalam kawasan yang diklasifikasikan oleh negara sebagai hutan. Pada masa sama, Agrinas ditugaskan menghasilkan diesel berasaskan sawit dan menjadi tunjang sebahagian besar pasaran minyak masak domestik. Matlamat tersebut memberikan peranan komersial dan dasar kepada sebuah pengendali muda yang tidak mempunyai rekod dalam industri sawit sehingga tahun ini.

Siapa Agrinas dan mampukah ia mengurus ladang

Agrinas Palma Nusantara ditubuhkan pada Januari 2024. Syarikat itu diketuai seorang bekas komander pasukan khas dan, sehingga tahun ini, tidak berpengalaman mengendalikan ladang kelapa sawit. Pada Mac, kerajaan menugaskan Agrinas mengambil alih aset yang dirampas dan menyelaras operasi kelapa sawit. Menjelang September, syarikat itu menyelia bank tanah yang lebih luas berbanding mana-mana kumpulan swasta di Indonesia, meskipun masih membina sistem pengurusan asas. Penyerahan yang pantas itu membimbangkan pengusaha ladang dan pedagang, yang berkata tanaman sawit memerlukan pengurusan rapi. Penuaian, penggunaan baja, pemangkasan, kawalan perosak dan penyelenggaraan kilang perlu dilakukan mengikut jadual yang ketat. Kelewatan segera menjejaskan berat tandan dan kadar perahan minyak. Menurut pengurus tempatan, pengeluaran bulanan di Melati Hanjalipan, sebuah tapak seluas 106 hektar, merosot daripada kira-kira 100 tan kepada sekitar 23 tan selepas statusnya menjadi tidak menentu. Kemerosotan seperti itu boleh mengambil masa beberapa musim untuk dipulihkan.

Agrinas juga diminta membantu menstabilkan bekalan domestik. Syarikat itu dijangka memainkan peranan utama dalam memastikan bekalan minyak masak untuk isi rumah dan mencapai sasaran bahan api bio yang bercita-cita tinggi. Tugas itu amat mencabar bagi pasukan yang masih membina keupayaan agronomi, kejuruteraan kilang, perolehan dan pemasaran di merata-rata ladang yang berselerak. Keluk pembelajarannya curam dan risiko kesilapan pelaksanaan tinggi jika kepakaran serta pembiayaan tidak tersedia.

Matlamat minyak masak dan biodiesel

Program bahan api bio Indonesia meningkatkan bahagian diesel berasaskan sawit dalam campuran bahan api negara. Lebih banyak minyak sawit mentah yang disalurkan kepada diesel mengecilkan jumlah yang tersedia untuk eksport atau kegunaan makanan di negara pengimport. Pihak berkuasa juga telah membincangkan sasaran agar Agrinas menguasai sebahagian besar pengedaran minyak masak domestik bagi mengekalkan kestabilan harga runcit. Tumpuan seperti itu boleh memudahkan bekalan diselaraskan ketika krisis. Namun, ia juga boleh mengurangkan fleksibiliti pengeksport dan merumitkan logistik bagi penapis swasta sekiranya proses membuat keputusan dipusatkan.

Kerumitan undang-undang di sebalik rampasan

Di sebalik kempen itu terdapat masalah undang-undang dan pemetaan yang berlarutan. Undang-undang Indonesia membahagikan tanah kepada kawasan yang diklasifikasikan sebagai hutan dan kawasan yang boleh digunakan untuk pertanian, perumahan serta kegunaan lain. Sempadan kawasan berubah dari semasa ke semasa apabila peraturan berkembang dan peta disemak semula. Ramai pekebun sawit memiliki permit tempatan, surat cukai atau sijil tanah yang mereka anggap sah. Jakarta masih boleh menganggap sebahagian pegangan itu sebagai hutan, yang memerlukan set kelulusan berbeza, termasuk pelepasan hutan secara rasmi. Proses untuk mengesahkan permit secara tetap sering rumit dan perlahan.

Pegawai berkata pasukan petugas akan mengutamakan ladang di kawasan hutan yang tidak mempunyai dokumen sewajarnya. Malah, syarikat yang mengiklankan pensijilan kemampanan turut disemak kerana status hutan merupakan ujian undang-undang yang berasingan daripada piawaian sukarela. Pekebun kecil dan petani transmigran turut terperangkap dalam kemelut yang sama. Ramai tidak mempunyai dokumen lengkap, atau tanah mereka kemudian termasuk dalam peta hutan yang dikemas kini. Tanpa laluan jelas untuk mendapatkan status sah, ketakutan merebak dan pelaburan terhenti di petak kecil yang membekalkan kilang berhampiran. Keadaan itu menjejaskan mata pencarian dan menghakis kepercayaan terhadap program pemformalan.

Pekebun kecil dan masyarakat berdepan tekanan

Apabila belanjawan penyelenggaraan dipotong atau pengambilalihan mengganggu penjagaan rutin, pokok kelapa sawit cepat menunjukkan kesan tekanan. Tandan buah mengecil, penuaian menjadi perlahan dan kilang beroperasi di bawah kapasiti. Upah pekerja sambilan yang bergantung pada kerja memetik buah turut merosot. Ramai pekebun kecil teragak-agak untuk menandatangani perjanjian kerjasama dengan Agrinas tanpa jaminan hak milik tanah. Mereka bimbang hak tanah mereka akan terhakis selepas menyertai kerjasama itu. Kemerosotan pengeluaran di Melati Hanjalipan menunjukkan betapa pantasnya ketidakpastian boleh mengakibatkan kehilangan bekalan sebenar untuk pasaran.

Ketegangan di luar bandar boleh meningkat apabila pegawai berseragam menggantikan pegawai pengembangan pertanian. Kalimantan dan Sumatera menempatkan masyarakat pribumi yang pelbagai serta amalan adat tanah yang sudah lama bertapak. Para penyelidik memberi amaran bahawa penggunaan angkatan bersenjata dalam pemuliharaan dan pengawasan tanah berisiko memburukkan pertikaian, memindahkan keluarga dan merenggangkan kerjasama dengan masyarakat yang sering melindungi hutan apabila hak mereka terjamin. Penguatkuasaan tegas penting untuk menghentikan penyahhutanan haram. Usaha itu paling berkesan apabila digandingkan dengan pemetaan yang telus, penyelesaian konflik yang adil dan pengurusan oleh masyarakat yang memberi ganjaran kepada pematuhan undang-undang.

Gergasi korporat berdepan siasatan dan pembekuan aset

Pasukan petugas menamakan anak syarikat beberapa kumpulan industri besar yang didakwa beroperasi di kawasan hutan tanpa permit sewajarnya. Senarai itu merangkumi unit yang dikaitkan dengan Wilmar, SD Guthrie, Sinar Mas, Musim Mas, First Resources dan Cargill. Sesetengah syarikat telah memulakan rundingan dengan Agrinas untuk menyelesaikan pertikaian dan memastikan bekalan kepada kilang. Syarikat lain melaporkan gangguan penuaian dan pengangkutan ketika menyemak peta sempadan serta permit dengan kerajaan tempatan.

Kenyataan syarikat

Wilmar Group turut berdepan proses undang-undang berasingan berkaitan eksport minyak sawit mentah pada 2021. Pejabat Peguam Negara menerima kira-kira 11 trilion rupiah daripada lima anak syarikat Wilmar sebagai jaminan yang dikaitkan dengan dakwaan kerugian negara, meskipun mahkamah Jakarta membebaskan defendan korporat. Pihak pendakwaan telah memfailkan rayuan kasasi. Dalam kenyataan media rasmi, syarikat itu mempertahankan tindakannya.

Wilmar menegaskan bahawa semua tindakan mereka dilakukan dengan suci hati dan tanpa niat rasuah.

Risiko undang-undang kini menjadi keutamaan di bilik lembaga pengarah di seluruh sektor. Pengeluar menangguhkan pelaburan baharu dan mengurangkan perbelanjaan ladang di kawasan konsesi yang mungkin dirampas atau memerlukan proses pengesahan yang rumit. Pendekatan itu mengekalkan tunai tetapi meningkatkan kemungkinan hasil negara merosot. Bank dan firma perdagangan sedang menilai semula pendedahan kredit serta perlindungan insurans bagi pelanggan yang memiliki tanah di kawasan dipertikaikan. Kehilangan berterusan hanya beberapa mata peratusan dalam pengeluaran Indonesia akan mengetatkan bekalan global dan menaikkan harga selama berbulan-bulan.

Penguatkuasaan merentas sektor melangkaui minyak sawit

Pihak berkuasa mula menguatkuasakan peraturan hutan dalam industri ekstraktif lain. Dalam satu kes baru-baru ini, kerajaan menutup kira-kira 150 hektar di sebahagian konsesi nikel Weda Bay yang luas di Halmahera kerana menceroboh kawasan hutan tanpa permit sewajarnya. Rakan kongsi dalam projek itu berkata kawasan yang ditutup tersebut menempatkan kuari untuk pembinaan dan penyelenggaraan, manakala operasi perlombongan diteruskan. Nikel menjadi teras strategi perindustrian Indonesia dan rantaian bekalan kenderaan elektrik. Langkah itu menandakan semakan pematuhan peraturan perhutanan kini merentas sektor, meskipun skala dan kesan sosial kempen sawit jauh lebih besar.

Kesan terhadap pasaran, laluan perdagangan dan pengguna

Minyak sawit ialah tonggak perdagangan minyak sayuran global. Ia digunakan dalam minyak masak, mi segera, barangan bakeri, detergen dan kosmetik. Indonesia dan Malaysia menguasai bekalan global. Apabila Indonesia mengalihkan lebih banyak minyak sawit mentah kepada biodiesel, bekalan untuk kegunaan makanan dan eksport berkurangan. Rampasan semasa menambah satu lagi kekangan. Jika perbelanjaan ladang kekal rendah dan proses penyerahan berlarutan, hasil akan merosot dan kilang memproses lebih sedikit buah. Pengimport di India dan China akan menanggung kos lebih tinggi dan mungkin beralih kepada minyak kacang soya, bunga matahari atau sesawi. Pilihan lain itu juga ada batasnya, kerana cuaca, perang dan dasar perdagangan boleh menyekat bekalan.

Kepentingan domestik juga sama tinggi. Isi rumah dan pengeluar makanan Indonesia amat terkesan dengan harga minyak masak. Kerajaan mahu memastikan minyak sawit mentah yang mencukupi dikhususkan untuk keperluan tempatan, bekalan biodiesel yang stabil dan harga runcit yang terkawal. Sukar untuk mencapai semua matlamat serentak apabila pertumbuhan pengeluaran perlahan. Ladang memerlukan peraturan yang boleh dijangka untuk melaburkan wang bagi menanam semula pokok tua dan menaik taraf kilang bagi meningkatkan kadar perahan. Panduan industri sebelum ini mengunjurkan kenaikan kecil pengeluaran pada 2025 kepada kira-kira 53.6 juta tan, namun ketidakpastian semasa mendorong pengeluar mengurangkan kegiatan yang menyokong pertumbuhan itu.

Politik dan pemiliteran tadbir urus tanah

Presiden Prabowo Subianto memperluas peranan institusi keselamatan dalam urusan awam. Bekas jeneral menganggotai lembaga Agrinas. Pasukan petugas yang terdiri daripada askar, polis dan pendakwa raya menggerakkan penguatkuasaan pada kadar yang jarang dilihat dalam sektor ini. Presiden menggambarkan kempen itu sebagai usaha memerangi kepentingan perniagaan yang berakar umbi dan memperoleh tanah dengan membengkokkan peraturan. Pelabur melihat keadaan ini sebagai pemusatan kuasa dan isyarat jelas bahawa kementerian serta mahkamah akan menyokong rampasan berprofil tinggi atas nama undang-undang dan ketenteraman.

Bagi industri kelapa sawit, perkara utama sekarang ialah kepastian dan keupayaan. Kepastian bermaksud peta awam yang dipercayai semua pihak, langkah jelas untuk menukar konsesi yang dipertikaikan kepada hak milik yang sah atau mengembalikannya kepada negara, serta layanan adil terhadap pekebun kecil yang bertindak dengan suci hati. Keupayaan pula bermaksud pengendali, termasuk Agrinas, mempunyai kakitangan, wang dan sistem untuk membaja pokok, mengangkut buah dan mengendalikan kilang. Tanpa kedua-duanya, keresahan merebak di ladang dan bilik lembaga pengarah, sementara pengeluaran berisiko merosot selama beberapa tahun dan kesannya akan dirasai di rak pasar raya jauh di luar Indonesia.

Kesimpulan

• Tentera telah merampas kira-kira 3.7 juta hektar ladang sawit swasta, manakala kira-kira 5 juta hektar sedang disemak kerajaan.
• Hampir separuh tanah yang dirampas telah diserahkan kepada Agrinas, syarikat negeri baharu yang diketuai bekas pegawai tentera.
• Pengeluar mengurangkan perbelanjaan ladang di kawasan berisiko. Sesetengah ladang, seperti Melati Hanjalipan, melaporkan kemerosotan hasil yang ketara.
• Anak syarikat kumpulan utama, termasuk Wilmar, SD Guthrie, Sinar Mas, Musim Mas, First Resources dan Cargill, disiasat berhubung operasi di zon hutan.
• Kekeliruan berlarutan mengenai status hutan dan keperluan permit menjadi punca utama rampasan itu.
• Kerajaan turut menutup tanah di sebuah projek nikel besar kerana pelanggaran peraturan hutan, menandakan penguatkuasaan yang lebih meluas.
• Pekebun kecil dan petani transmigran turut terheret dalam proses itu, sering kali tanpa hak tanah yang terjamin.
• Sebarang kemerosotan berterusan dalam pengeluaran Indonesia akan mengetatkan bekalan minyak makan global dan menaikkan harga bagi pengguna serta pengimport.