Indonesia dan Kemudahan Hutan Tropika untuk Selama-lamanya di COP30

Indonesia berdepan titik perubahan dalam pembiayaan hutan

Perbahasan tentang cara membiayai hutan hidup akan memuncak di sidang kemuncak iklim Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu di Belém pada November ini. Satu mekanisme baharu, Kemudahan Hutan Tropika untuk Selama-lamanya, semakin mendapat perhatian dengan janji pembiayaan yang boleh dijangka dan berasaskan prestasi bagi negara yang mengekalkan hutan mereka. Brazil, tuan rumah COP30, telah menyuntik 1 bilion dolar ke dalam gagasan itu dan berusaha mengumpulkan dana berskala besar. Tidak banyak negara yang mempertaruhkan sebanyak Indonesia, sebuah negara yang mempunyai hutan tropika luas, biodiversiti luar biasa dan masyarakat yang mata pencariannya bergantung pada ekosistem yang sihat.

Selama bertahun-tahun, Indonesia bergantung pada gabungan geran, sokongan dua hala, program REDD plus dan pasaran karbon. Instrumen ini membawa sumber dan pengalaman, namun turut disertai ketidaktentuan, peraturan pengesahan yang rumit dan kitaran pembayaran yang perlahan. Kemudahan baharu ini bertujuan mengubah rentak tersebut. Ia menganggap perlindungan hutan seperti pelaburan dana abadi. Kumpulan modal yang disasarkan sebanyak 125 bilion dolar akan dilaburkan dalam pasaran global, kemudian pulangan tahunan akan disalurkan kepada negara tropika yang mengekalkan kadar penyahhutanan rendah dan litupan kanopi utuh. Gagasannya mudah. Bayar khidmat yang disediakan hutan setiap tahun, bukan hanya untuk pelepasan yang dielakkan dalam satu projek.

Prospek ini tiba tepat pada masanya bagi Indonesia. Hutan di Kalimantan, Sumatera, Sulawesi dan Papua menjadi tunjang corak hujan, menyimpan karbon di dalam tanah gambut yang dalam, melindungi hutan bakau dan kawasan pesisir, serta menyokong keselamatan makanan dan air. Pembiayaan yang stabil boleh membantu wilayah merancang dengan lebih baik, meningkatkan pencegahan kebakaran dan pemulihan, serta menyokong perhutanan sosial dan pengurusan tanah adat. Jika Indonesia menetapkan perlindungan yang berwibawa dan pengagihan telus, model ini boleh menjadikan pemuliharaan sebagai peruntukan belanjawan yang berterusan merentasi kitaran pilihan raya.

Mengapa COP30 mengangkat dana ini

Brazil memperkenalkan kemudahan ini pada COP28 dan sepanjang tahun lalu giat mendapatkan rakan kongsi. Reka bentuknya berteraskan skala besar, jangka panjang dan pembayaran berasaskan prestasi yang disahkan melalui satelit. Kemudahan ini akan membayar negara yang mempunyai hutan tropika mengikut keluasan yang dipulihara serta mengenakan potongan jika berlaku kehilangan atau kemerosotan hutan. Sekurang-kurangnya 20 peratus dana diperuntukkan kepada Masyarakat Orang Asal dan komuniti tempatan, yang terbukti menjadi penjaga hutan.

Minat datang daripada kerajaan dan pasaran. United Kingdom, Norway dan Emiriah Arab Bersatu telah menyatakan sokongan. Pelabur besar dan bank turut terlibat dalam perbincangan reka bentuk. Kumpulan masyarakat sivil dan pemimpin Orang Asal menyertai rundingan untuk memperjuangkan hak yang kukuh, perlindungan dan akses langsung kepada dana. Hasilnya ialah gabungan yang jarang terbentuk, merangkumi pihak awam, swasta dan komuniti.

Cara Kemudahan Hutan Tropika untuk Selama-lamanya berfungsi

Kemudahan ini dibentuk sebagai dana pelaburan yang mengumpulkan modal awam dan swasta, melaburkannya dalam aset pendapatan tetap yang dipelbagaikan, dan menggunakan keuntungan untuk membayar negara yang mengekalkan hutan mereka. Modal sasaran ialah 125 bilion dolar. Penganjur menjangkakan gabungan dana berdaulat dan pelaburan swasta, dengan pulangan pada kadar yang diperlukan untuk menyalurkan kira-kira 4 bilion dolar setahun dalam bentuk pembayaran. Reka bentuk yang sedang dibincangkan mencadangkan tumpuan pada bon gred pelaburan daripada ekonomi sedang pesat membangun dan membangun, keutamaan kepada instrumen hijau atau mampan, serta larangan pendedahan kepada bahan api fosil atau syarikat yang berisiko tinggi menyebabkan penyahhutanan.

Pembayaran ditentukan berdasarkan keluasan hutan, bukan kredit karbon. Formula rujukan yang sering disebut oleh penyokongnya ialah 4 dolar sehektar setahun bagi hutan lembap tropika yang dikekalkan. Negara yang melepasi ambang penyahhutanan rendah, yang lazimnya ditakrifkan sebagai kurang daripada 0.5 peratus setahun, layak menerima pembayaran. Penalti akan memotong dana jika berlaku kehilangan atau kemerosotan hutan, dengan potongan lebih besar bagi penyahhutanan sepenuhnya dan lebih kecil bagi kemerosotan. Pengesahan bergantung pada imejan satelit dan pemantauan negara. Sekurang-kurangnya 20 peratus daripada peruntukan setiap negara dikhaskan untuk Masyarakat Orang Asal dan komuniti tempatan, dengan mekanisme yang dicadangkan bagi akses langsung dan perwakilan dalam proses membuat keputusan.

Perbezaan model ini daripada pasaran karbon dan REDD plus

Pasaran karbon membayar pengurangan atau penyingkiran pelepasan yang diukur. Harga berubah-ubah mengikut sentimen dan dasar. Projek dan program bidang kuasa berdepan isu kebolehhasilan tambahan, kekekalan dan garis dasar. Kerumitan ini boleh melambatkan pembayaran dan mencetuskan pertikaian tentang integriti. Banyak projek juga menjual kredit untuk mengimbangi pelepasan di tempat lain, yang boleh menimbulkan kontroversi.

Kemudahan baharu ini tidak membeli kredit pengimbangan. Ia membayar barangan awam yang disediakan hutan setiap hari, termasuk penghasilan hujan, penapisan air, penyejukan dan habitat. Pengiraannya mudah, isyaratnya jelas dan hasilnya boleh dijangka sebaik sahaja sesebuah negara layak. Harga sehektar tidak akan setanding dengan nilai kredit karbon tertinggi, namun daya tarikannya terletak pada kestabilan dan skala nasional. Kerajaan boleh membina program berbilang tahun berasaskan pendapatan tahunan yang diketahui, yang meningkat apabila litupan hutan dikekalkan dan menurun apabila kehilangan hutan semakin pantas.

Kepentingan Indonesia dan makna pendapatan yang boleh dijangka

Indonesia melaporkan mempunyai lebih daripada 120 juta hektar hutan di seluruh kepulauan itu. Bayaran sebanyak 4 dolar sehektar bermakna potensi pendapatan tahunan berjumlah ratusan juta dolar jika ambang kelayakan dipenuhi dan penyahhutanan kekal rendah. Angka tepat akan berubah mengikut litupan kanopi yang disahkan, kawasan yang dikecualikan akibat kemerosotan dan sebarang penalti bagi kehilangan hutan. Walaupun hanya sebahagian daripada julat itu, jumlah tersebut tetap penting untuk pencegahan kebakaran, pembasahan semula tanah gambut, pemulihan hutan bakau, perhutanan komuniti dan mata pencarian mampan di wilayah berhutan.

Model ini selaras dengan matlamat Indonesia untuk mencapai sektor Perhutanan dan Penggunaan Tanah Lain sebagai Penyerap Bersih menjelang 2030. Ia juga seiring dengan program perhutanan sosial kerajaan serta peluasan pemulihan ekosistem gambut dan hutan bakau. Aliran hasil yang berwibawa dan berasaskan peraturan boleh membantu merapatkan jurang antara sasaran nasional dengan belanjawan wilayah. Ia boleh meningkatkan kesinambungan program seperti penutupan terusan di kawasan gambut, pengesanan dan tindak balas awal terhadap kebakaran, serta pengurusan sumber hutan berasaskan komuniti.

Aliran tunai yang boleh dijangka juga dapat menjadi asas kepada pembiayaan campuran. Indonesia telah menerbitkan sukuk hijau di pasaran global dan sedang meneroka pembiayaan pemuliharaan domestik yang dikaitkan dengan wakaf. Pembayaran tahunan yang stabil dan berasaskan prestasi boleh diasingkan untuk disepadankan dengan pembiayaan bersama oleh wilayah, menarik sumbangan sepadan daripada badan kebajikan bagi projek komuniti, atau menyokong kontrak pemulihan berasaskan hasil, dengan perakaunan awam yang kukuh dan data terbuka.

Perlindungan dan bahagian komuniti mesti benar-benar dilaksanakan

Butiran reka bentuk akan menentukan sama ada kemudahan ini mendapat kepercayaan. Rancangan menyalurkan sekurang-kurangnya 20 peratus dana kepada Masyarakat Orang Asal dan komuniti tempatan ialah permulaan yang baik. Saluran penyaluran perlu memastikan organisasi komuniti boleh mengakses dana secara langsung, bukan hanya melalui kerajaan pusat. Tadbir urus perlu merangkumi perwakilan pemimpin Orang Asal dan tempatan. Pemantauan mesti meliputi bukan sahaja penyahhutanan, tetapi juga kemerosotan yang boleh menjejaskan kesihatan ekosistem tanpa kehilangan keseluruhan kanopi. Saluran aduan dan pemulihan hak amat penting apabila hak terancam.

Syahrul Fitra, Ketua Bersama Projek Forest Solutions Global di Greenpeace Indonesia, memberi amaran bahawa pembiayaan mesti mengubah insentif yang kini menggalakkan kemusnahan.