Protes Memuncak di Jakarta Susulan Rancangan Mengiktiraf Suharto sebagai Wira Nasional

Senarai Wira Baharu Membuka Kembali Luka Lama

Kira-kira 100 aktivis berhimpun di pusat Jakarta berhampiran istana presiden bagi menuntut kerajaan membatalkan rancangan mengurniakan gelaran wira nasional kepada mendiang Presiden Suharto. Kementerian Sosial dan Kementerian Kebudayaan telah mengemukakan senarai 49 calon bagi 2025, termasuk presiden kedua Indonesia itu. Senarai tersebut kini berada di tangan Presiden Prabowo Subianto, yang akan menentukan penerima pengiktirafan pada 10 November, tarikh Indonesia memperingati Hari Pahlawan. Pencalonan itu mencetuskan semula perdebatan tentang legasi Suharto dan sama ada negara sudah bersedia mengukir namanya bersama tokoh yang diraikan secara rasmi atas kebajikan dan khidmat mereka.

Penunjuk perasaan menyifatkan rancangan itu sebagai cubaan menulis semula sejarah. Sepanduk mereka tertera tulisan "Hentikan Usaha Membersihkan Nama Jeneral Pembantai" dan "Ribuan Terbunuh Tetapi Negara Memilih untuk Lupa." Antara kumpulan yang turun ke jalan ialah Amnesty International Indonesia dan Suruhanjaya bagi Orang Hilang dan Mangsa Keganasan, yang dikenali sebagai KontraS. Mesej mereka jelas. Negara tidak sepatutnya menghormati seorang pemimpin yang berdekad-dekad memerintahnya dicemari laporan mengenai pencabulan berat dan rangkaian rasuah yang meluas. Penganjur berkata usaha memasukkan Suharto dalam senarai wira menghantar isyarat yang salah kepada mangsa, mangsa yang terselamat dan pelajar yang mempelajari naratif rasmi.

Suharto memerintah selama 32 tahun di bawah Orde Baru, zaman yang ditandai sekatan terhadap pembangkang politik, jentera keselamatan yang berkuasa dan media yang dikawal ketat. Beliau meletak jawatan pada Mei 1998 ketika krisis kewangan Asia, selepas berminggu-minggu demonstrasi yang diketuai pelajar dan rusuhan berdarah di Jakarta. Bagi ramai rakyat Indonesia, luka zaman itu masih terasa terbuka. Kumpulan masyarakat sivil berhujah bahawa penganugerahan penghormatan tertinggi kepada jeneral yang mula menonjol selepas 1965 berisiko menormalkan keganasan besar-besaran dan memendam tuntutan terhadap kebenaran serta kebertanggungjawaban.

Bagaimana Indonesia Memilih Wira Nasional

Gelaran wira nasional, Pahlawan Nasional Indonesia, ialah pengiktirafan rasmi tertinggi negara itu bagi khidmat luar biasa kepada negara dan rakyatnya. Kebanyakan penerima diberikan penghormatan selepas meninggal dunia. Pencalonan lazimnya dimulakan di peringkat tempatan oleh rakyat atau pemimpin wilayah, kemudian diproses oleh pasukan penyelidikan dan penilaian gelaran di Kementerian Sosial. Majlis Gelaran, Pingat dan Penghormatan menilai syor berkenaan. Presiden berkuasa meluluskan senarai akhir yang diumumkan setiap tahun pada Hari Pahlawan.

Menteri Kebudayaan Fadli Zon, yang mempengerusikan majlis yang mengemukakan senarai pendek kepada presiden, berkata proses itu mengambil serius pandangan awam dan semua calon memenuhi syarat rasmi selepas beberapa pusingan penilaian akademik dan masyarakat. Pegawai berkata 24 daripada 49 calon berada dalam senarai keutamaan dan beberapa nama telah berulang kali dicadangkan pada tahun-tahun sebelumnya. Kementerian berkenaan berkata kerajaan menilai latar belakang, sumbangan dan rekod sejarah sebelum membuat keputusan.

Apakah kriteria yang ditetapkan

Undang-undang Indonesia menetapkan piawaian etika bagi sesiapa sahaja yang dinamakan wira nasional. Selain sumbangan yang didokumenkan, penerima penghormatan itu mesti dianggap sebagai teladan moral yang mencerminkan keadilan sosial dan berpihak kepada rakyat. Pembela hak asasi berkata Suharto tidak memenuhi kriteria itu. Usman Hamid, pengarah eksekutif Amnesty International Indonesia, memberitahu wartawan bahawa piawaian undang-undang itu tidak selaras dengan rekod Suharto.

Undang-undang menyatakan bahawa seorang wira mesti mempunyai keteladanan moral, integriti moral, serta mencerminkan nilai keadilan sosial, keadilan kemanusiaan dan keberpihakan kepada rakyat. Jika nilai-nilai itu diterapkan dalam pemberian gelaran wira nasional kepada Suharto, nilai-nilai tersebut jelas sekali dicanggahi.

Setiausaha Negara Prasetyo Hadi berkata presiden sedang meneliti senarai pendek itu dan mempunyai kuasa tunggal untuk menentukan senarai akhir yang akan diumumkan pada 10 November.

Mengapa Suharto Memecahbelahkan Indonesia

Hujah paling keras menentang pemberian penghormatan kepada Suharto tertumpu pada peralihan berdarah yang membawanya berkuasa. Selepas cubaan rampasan kuasa yang gagal pada penghujung 1965 dan dipersalahkan terhadap komunis, tentera serta militia sekutunya menahan dan membunuh ratusan ribu orang. Sejarawan dan kumpulan hak asasi lazimnya menyebut angka korban sekurang-kurangnya 500,000, dengan beberapa anggaran mencecah hampir satu juta. Suharto ialah antara komander tentera utama pada tempoh itu dan tidak lama kemudian mengukuhkan kawalan terhadap negara.

Semasa era Orde Baru, kerajaan menyekat perbezaan pendapat, mengharamkan parti komunis dan mengerahkan pasukan keselamatan untuk meredakan pergolakan. Menjelang penghujung pemerintahannya, pelajar mengetuai demonstrasi besar-besaran yang menuntut perubahan. Pada 1998, tentera dan pasukan separa tentera dituduh melakukan tindakan keras yang ganas, sementara keluarga masih menuntut jawapan tentang penculikan dan kematian. Pengkritik berkata gelaran wira akan memperkecilkan peristiwa itu dan melemahkan usaha mengajar sisi gelap masa lalu.

Penyokong lazimnya menonjolkan kestabilan dan pertumbuhan dalam dua dekad pertama pentadbiran Suharto. Inflasi dikawal selepas era 1960-an, infrastruktur berkembang dan negara mencatat kemajuan dalam perkhidmatan asas. Bagi pengkritik, kemajuan itu dicapai dengan mengorbankan kebebasan sivil, institusi bebas dan pengukuhan rangkaian kronisme yang membolehkan rasuah berleluasa.

Surat terbuka yang ditandatangani ratusan aktivis, ahli akademik dan pemimpin masyarakat menyeru Presiden Prabowo supaya tidak meneruskan rancangan itu.

Penganugerahan gelaran wira nasional kepada Suharto bukan sahaja mengkhianati mangsa dan nilai demokrasi, tetapi juga mengkhianati reformasi serta memesongkan sejarah secara berbahaya bagi generasi muda.

Bagi ramai rakyat Indonesia, isu pokoknya ialah mesej yang disampaikan negara apabila mengangkat seorang bekas pemerintah yang tempoh pemerintahannya beriringan dengan keganasan besar-besaran dan pencabulan hak yang sistematik. Mangsa yang terselamat dan keluarga mereka berkata penghormatan kepada Suharto berisiko memperdalam budaya kekebalan daripada hukuman dan menjejaskan janji reformasi yang menyusul selepas 1998.

Suara daripada Protes

Di jalanan, kenyataan mereka terus terang. Virdinda La Ode Achmad, penyelidik di Suruhanjaya bagi Orang Hilang dan Mangsa Keganasan, mempersoalkan usaha mengangkat Suharto sedangkan ingatan terhadap penindasan masih segar.

Jika beliau layak menjadi wira, mengapa beliau meletak jawatan dan mengapa Orde Baru perlu digulingkan?

Maria Catarina Sumarsih, yang anak lelakinya terbunuh semasa protes pada 1998, merupakan tokoh utama dalam vigil mingguan setiap Khamis yang menuntut keadilan untuk mereka yang hilang. Beliau berkata sebarang langkah mengagungkan Suharto akan menambahkan kesedihan keluarga yang masih menantikan kebenaran dan kebertanggungjawaban.

Perpaduan nasional harus dibina atas kejujuran, bukan pembohongan.

mangsa lain yang terselamat dan keluarga mereka menceritakan trauma berpanjangan akibat pemenjaraan, kehilangan orang tersayang dan intimidasi pada zaman Orde Baru. Kebimbangan mereka melangkaui soal simbolik. Mereka bimbang apabila negara mengangkat tokoh kontroversi sebagai contoh khidmat, usaha mendapatkan pengakuan terhadap kesalahan lalu dan mengajar generasi akan datang tentang perkara yang tidak kena menjadi lebih sukar.

Pendirian Kerajaan dan Hujah Menyokong Pengiktirafan

Menteri Kebudayaan Fadli Zon, yang membantu menyelia proses tapisan, mempertahankan pengendalian pencalonan dan menegaskan bahawa majlis itu mempertimbangkan pandangan awam serta kajian akademik sebelum mengemukakan syor kepada presiden.

Proses ini merangkumi pandangan awam dan semua calon memenuhi syarat.

Pegawai dan penyokong menyebut rekod ketenteraan awal Suharto sebagai sebahagian daripada hujah menyokong pengiktirafan, termasuk peranan kepimpinannya dalam Serangan Umum 1 Mac 1949 semasa kempen ketenteraan Belanda dan penglibatannya dalam kempen yang membawa kepada penyatuan Irian Barat dengan Indonesia pada 1960-an. Dalam kerangka ini, Suharto digambarkan sebagai anggota tentera yang membantu mempertahankan republik dan pemimpin yang memacu perkembangan ekonomi.

Sesetengah tokoh politik berhujah bahawa penganugerahan itu boleh memajukan usaha perdamaian nasional. Mereka berkata mengiktiraf sumbangan sambil mengakui kesilapan akan membolehkan negara bergerak ke hadapan. Pihak yang menentang membalas bahawa perdamaian memerlukan penilaian yang jujur dan langkah konkrit ke arah keadilan, bukannya penghormatan negara kepada tokoh paling berkuasa pada zaman itu.

Keputusan Prabowo dan Politik di Sebaliknya

Presiden Prabowo Subianto dipilih pada 2024 selepas berkempen dengan menekankan keselamatan dan pertumbuhan ekonomi. Beliau ialah bekas menantu Suharto dan pernah menyatakan sokongan terhadap Orde Baru. Semasa memegang jawatan, beliau bergantung pada tokoh kanan tentera untuk melaksanakan sebahagian agendanya. Setiausaha Negara, Prasetyo Hadi, berkata presiden sedang meneliti senarai pendek wira nasional dan akan memuktamadkan senarai itu menjelang 10 November.

Ratusan aktivis, ahli akademik dan organisasi masyarakat sivil telah merayu terus kepada istana supaya menolak pencalonan Suharto. Surat yang diserahkan kepada presiden itu turut menyenaraikan pencabulan di bawah Orde Baru dan memberi amaran bahawa penghormatan kepada bekas pemimpin itu akan menjejaskan pemantapan demokrasi.

Bekas peguam negara Marzuki Darusman, yang menandatangani surat itu, menyatakan risikonya dengan tegas.

Jika Suharto dianugerahkan status wira nasional, hal itu merupakan pengabaian besar-besaran dan sikap tidak peka terhadap pencabulan hak asasi manusia.

Perdebatan itu berlangsung seiring dengan protes awam berkala mengenai kos sara hidup dan keistimewaan politik. Penganalisis berkata keputusan mengenai Suharto akan membentuk persepsi tentang cara pentadbiran baharu mengimbangi tuntutan kestabilan dengan desakan supaya pihak bertanggungjawab dipertanggungjawabkan.

Sejarah, Ingatan dan Bilik Darjah

Gelaran dan monumen membantu menentukan kisah yang dipelajari dan diraikan oleh pelajar pada masa depan. Pengisytiharan rasmi sebagai wira boleh mempengaruhi buku teks, filem dan acara memperingati tokoh. Sebab itulah ramai guru, sejarawan dan aktivis memberi amaran agar naratif yang meminggirkan mangsa dan menganggap keganasan besar-besaran sebagai harga yang boleh diterima demi ketenteraman tidak dinormalkan.

Gabungan kumpulan masyarakat sivil tempatan dan antarabangsa berkata penghormatan kepada Suharto akan menjejaskan kedudukan Indonesia dalam soal hak asasi dan menjadi tamparan kepada mangsa yang terselamat yang terus menuntut pembelaan.

Pemberian gelaran wira nasional kepada pelaku jenayah terhadap kemanusiaan merupakan pengkhianatan terhadap mangsa dan mereka yang terselamat daripada pencabulan hak asasi manusia pada masa lalu, yang ramai daripadanya masih belum menerima pengiktirafan, keadilan atau pampasan.

Penyokong pencalonan kadangkala berhujah bahawa gambaran yang lebih seimbang diperlukan dan Indonesia moden harus mengiktiraf kejayaan serta kegagalan pemimpin terdahulu. Pengkritik membalas bahawa keseimbangan mesti bermula dengan kebenaran dan sebelum sebarang penghormatan diberikan, negara harus menyelesaikan siasatan yang boleh dipercayai, mengakui pencabulan dan berikrar mencegah pengulangannya.

Nama Lain dalam Senarai Tahun Ini

Calon bagi 2025 merangkumi tokoh yang melambangkan pelbagai sisi sejarah Indonesia. Bekas Presiden Abdurrahman Wahid, yang lebih dikenali sebagai Gus Dur, tersenarai. Begitu juga Marsinah, seorang pekerja kilang dan penganjur buruh yang diculik dan dibunuh pada 1993. Kisah mereka menawarkan sudut pandang berbeza terhadap naratif Orde Baru dan mencerminkan perdebatan lebih luas tentang kemajmukan, hak buruh dan kedaulatan undang-undang.

Majlis Gelaran, Pingat dan Penghormatan berkata senarai itu merangkumi pencalonan dari seluruh negara dan pihaknya terus berusaha memastikan perwakilan yang seimbang. Pegawai menyatakan bahawa daripada 49 nama yang dikemukakan tahun ini, sembilan pernah dicadangkan sebelum ini manakala 40 merupakan pencalonan baharu. Sebahagian senarai dilabel sebagai keutamaan berdasarkan kekuatan dokumentasi dan sumbangan kepada negara.

Tokoh yang akhirnya diiktiraf presiden akan memberi isyarat tentang nilai yang mahu diangkat negara pada saat ini. Pengiktirafan kepada Marsinah akan menegaskan komitmen terhadap maruah dan keselamatan pekerja. Pengiktirafan kepada Gus Dur akan menekankan keterangkuman dan penghormatan terhadap masyarakat sivil. Pengiktirafan kepada Suharto pula akan membawa nada yang sangat berbeza.

Perkara Penting

• Kira-kira 100 aktivis berhimpun di Jakarta untuk membantah rancangan menamakan Suharto sebagai wira nasional.
• Kementerian Sosial dan Kementerian Kebudayaan mencalonkan 49 tokoh kepada Presiden Prabowo untuk pengiktirafan pada 10 November.
• Kumpulan hak asasi dan mangsa yang terselamat berhujah bahawa rekod pencabulan dan rasuah Suharto menjadikannya tidak layak menerima penghormatan itu.
• Menteri Kebudayaan Fadli Zon berkata pencalonan merangkumi pandangan awam dan semua calon memenuhi syarat selepas penilaian.
• Penyokong menyebut khidmat ketenteraan Suharto dan pengurusan ekonomi pada awal pemerintahannya sebagai alasan untuk mengiktiraf beliau.
• Calon lain termasuk bekas presiden Abdurrahman Wahid dan aktivis buruh Marsinah.
• Setiausaha Negara Prasetyo Hadi berkata presiden mempunyai keputusan akhir dan akan membuat keputusan menjelang Hari Pahlawan.
• Keputusan itu menguji cara kerajaan mengimbangi kestabilan, kebenaran sejarah dan keadilan untuk mangsa.