Krisis arsenik di Salween dan Mekong dikaitkan dengan perlombongan di Myanmar, mengancam komuniti Thailand

Amaran arsenik di Salween mencetuskan desakan segera di Thailand

Ujian makmal baru-baru ini di wilayah Mae Hong Son mengesan paras arsenik di Sungai Salween jauh melebihi had keselamatan kebangsaan, menyebabkan pihak berkuasa tempatan di daerah Sop Moei melarang penduduk menggunakan air sungai atau memakan ikan yang ditangkap daripadanya. Langkah kecemasan itu menandakan krisis yang semakin meruncing dan melangkaui sempadan Thailand. Pencemaran yang dikaitkan dengan perlombongan di Myanmar merebak melalui sistem sungai yang dikongsi, yang membekalkan air minuman, sumber perikanan dan pengairan serta menyokong kehidupan seharian penduduk kampung di kedua-dua belah sempadan.

Agensi Thailand sedang menguji semula air dan ikan dari beberapa lokasi untuk mengesahkan tahap pencemaran dan mengetepikan kemungkinan lonjakan bermusim. Dapatan awal penyelidik dari Universiti Chiang Mai menunjukkan bacaan arsenik sehingga lima kali ganda paras piawaian di beberapa lokasi di Mae Sariang, manakala paras logam berat lain menghampiri ambang tidak selamat. Corak itu menunjukkan pencemaran berpunca daripada sumber berterusan di hulu sungai, bukannya satu kejadian tumpahan.

Profesor Madya Surasak Boonrueang, sarjana undang-undang alam sekitar di Universiti Thammasat, berpendapat Thailand perlu mengukuhkan diplomasi secara berterusan dengan Myanmar dan pihak berkuasa di wilayah yang ditadbir kumpulan bersenjata etnik bagi mengurangkan risiko dari puncanya. Beliau menggesa kerajaan mewujudkan proses rasmi untuk penilaian alam sekitar rentas sempadan dan amaran awal, di samping bantuan jangka pendek kepada keluarga terjejas.

Pegawai Thailand telah mula menyelaraskan tindak balas yang lebih menyeluruh. Jabatan Kawalan Pencemaran dan Jabatan Sumber Air sedang menjalankan pensampelan pengesahan, dengan panduan daripada Agensi Pembangunan Teknologi Geo-Informatik dan Angkasa bagi membantu mengesan sumber yang berkemungkinan. Pemimpin tempatan berkata ramai isi rumah bergantung pada Sungai Salween untuk pertanian, ternakan, menangkap ikan dan membasuh, manakala komuniti terapung paling terdedah kerana bergantung secara langsung pada air sungai.

Mengapa pencemaran meningkat sekarang

Perlombongan di Myanmar berkembang pesat sejak beberapa tahun kebelakangan ini, khususnya pengeluaran mineral nadir bumi yang digunakan dalam telefon pintar, kenderaan elektrik dan turbin angin. Lonjakan permintaan dan penguatkuasaan alam sekitar yang lebih ketat di China telah mendorong lebih banyak pengeluaran berpindah ke seberang sempadan. Di Myanmar, rampasan kuasa pada 2021 melemahkan pengawasan dan menggalakkan operasi di kawasan sempadan yang kawalannya terbatas bagi tentera pusat. Banyak lombong menggunakan kaedah kimia yang dikenali sebagai larut resap in situ. Pengusaha mengepam larutan berasid ke lereng bukit untuk melarutkan mineral nadir bumi, kemudian menyalurkan cecair itu ke kolam bulat untuk diproses. Hujan lebat kerap menyebabkan air melimpah dari kolam tersebut, lalu membawa campuran toksik ke anak sungai yang mengalir ke Salween dan Mekong.

Analisis satelit baharu oleh penyelidik di Pusat Stimson mengenal pasti 513 tapak perlombongan nadir bumi di sepanjang anak sungai Mekong, Salween dan Irrawaddy di Myanmar sepanjang dekad lalu, dengan sekurang-kurangnya 40 tapak baharu dibuka tahun ini. Kegiatan perlombongan beralih dari negeri Kachin ke negeri Shan, lebih dekat dengan sempadan Thailand. Komuniti Thailand di hilir sungai melaporkan lumpur melekit dan air berubah warna ketika aliran deras, manakala kumpulan tempatan menganggarkan kerugian pertanian, perikanan dan pelancongan berjumlah kira-kira 1.3 bilion baht, atau sekitar 40 juta dolar. Sungai Kok, Sai dan Ruak, serta beberapa bahagian Mekong dan Salween, semuanya berisiko.

Bagaimana pencemaran mengalir dari bukit Myanmar ke paip air Thailand

Jalur perlombongan itu merentasi kawasan tadahan air. Air sisa dan larut lesap mengalir ke barat melalui anak sungai kecil seperti Sungai Kar ke Salween, dan ke timur melalui saluran seperti Lwai ke Mekong. Di utara Thailand, pencemaran telah dikesan mengalir melalui Sungai Sai dan Kok sebelum bercantum dengan Mekong, membawa campuran asid, arsenik dan logam lain yang melekat pada sedimen. Sungai tidak mengenal sempadan, dan zarah halus boleh bergerak jauh ketika aliran deras musim tengkujuh.

Arsenik wujud secara semula jadi dalam jasad bijih, tetapi perlombongan mempercepat pembebasannya. Saliran asid lombong mengeluarkan logam daripada batuan dan tanah, lalu menghasilkan air yang berasid serta sarat dengan bahan cemar terlarut. Apabila bahan pencemar bergerak, sesetengah logam melekat pada lumpur yang mendap di bahagian sungai berarus tenang atau dataran banjir, manakala bentuk terlarut boleh kekal dalam turus air. Ikan dan kerang-kerangan mengumpulkan bahan ini dari semasa ke semasa dan boleh memindahkannya kepada penduduk yang bergantung pada hasil tangkapan sungai sebagai sumber protein.

Kejadian banjir memburukkan lagi penyebaran pencemaran. Ketika Taufan Yagi pada 2024, air banjir mengalir deras melalui kawasan nadir bumi di negeri Shan dan menenggelami pekan berdekatan sebelum kembali ke rangkaian sungai. Setiap aliran deras membawa bahan pencemar yang boleh kekal dalam sedimen dasar sungai atau meresap ke dalam akuifer cetek, lalu menimbulkan masalah yang berterusan lama selepas hujan reda.

Kesan arsenik dan logam berat terhadap kesihatan dan makanan

Arsenik ialah toksin yang sangat berbahaya. Pendedahan kronik dikaitkan dengan lesi kulit, kanser kulit dan organ dalaman, penyakit kardiovaskular serta masalah neurologi. Bayi dan kanak-kanak amat terdedah kerana logam boleh menjejaskan perkembangan. Wanita hamil menghadapi risiko tambahan akibat pendedahan melalui air dan makanan. Apabila paras arsenik beberapa kali ganda melebihi piawaian air minuman, pengambilan secara langsung dan pendedahan melalui rantaian makanan menjadi kebimbangan utama.

Bahaya ini turut melibatkan tanaman dan ternakan. Pengairan menggunakan air tercemar boleh meninggalkan sisa dalam tanah dan hasil tanaman, bergantung pada kimia tanah dan bentuk logam tersebut. Ikan dan moluska mengumpulkan arsenik serta logam lain seperti plumbum, antimoni dan nikel. Komuniti yang bergantung pada perikanan sering berdepan pilihan paling sukar, kerana beralih kepada mata pencarian baharu atau membeli makanan dari luar kawasan tadahan boleh menelan belanja besar.

Siapa yang bertanggungjawab dan bagaimana akauntabiliti dapat ditegakkan

Sumber pencemaran terletak di kawasan yang mempunyai bidang kuasa berpecah-pecah. Sebahagian kawasan utara negeri Shan dikawal Tentera Negara Bersatu Wa dan organisasi bersenjata etnik lain, manakala beberapa kawasan berada di bawah kawalan tentera Myanmar atau sekutunya. Laporan Yayasan Hak Asasi Manusia Shan menunjukkan peningkatan lapan kali ganda tapak perlombongan di sekitar Mong Bawk sejak 2015, termasuk operasi baharu hanya beberapa kilometer dari pekan dan ladang. Kumpulan itu mendokumentasikan kolam larut resap in situ dan pencemaran anak sungai seperti Pai yang disyaki, yang mengalir terus melalui kawasan kediaman. Banjir pada penghujung 2024 menghanyutkan sisa dari cerun lombong ke jalan dan ladang sebelum air mengalir kembali ke sungai.

Perdebatan tentang pihak yang bertanggungjawab semakin sengit. Aktivis masyarakat dan pengulas Thailand sering menuding kepada tentera etnik kerana membolehkan ledakan perlombongan. Penganalisis serantau pula berhujah bahawa syarikat dan pembiaya yang disokong China menjadi dalang di sebalik sebahagian besar peluasan itu, menggunakan proksi dan usaha sama tidak rasmi yang mengaburkan akauntabiliti. Penilaian yang adil memerlukan pensampelan lapangan dan penjejakan hidrologi yang dapat menghubungkan kelompok lombong tertentu dengan pencemaran yang dikesan di hilir. Tanpa data telus dan akses ke tapak, tuduhan akan terus beralih tangan tanpa mengurangkan risiko.

Tindakan pihak berkuasa Thailand sekarang

Thailand telah mula mengambil tindakan melalui beberapa usaha. Di Mae Hong Son, pegawai daerah mengarahkan larangan sementara terhadap penggunaan air sungai atau pengambilan ikan dari bahagian Salween yang terjejas. Jabatan Kawalan Pencemaran dan Jabatan Sumber Air sedang menguji semula sampel air dan ikan dari beberapa lokasi, dengan keputusan dijangka dalam tempoh seminggu. Agensi berkenaan bekerjasama dengan agensi angkasa kebangsaan untuk menggunakan data satelit dan guna tanah bagi mengenal pasti sumber yang berkemungkinan di pihak Myanmar.

Profesor Madya Surasak Boonrueang berkata bantuan kecemasan perlu disertai pembaikan struktur, termasuk satu sistem amaran awam, pangkalan data pusat dan rangka kerja undang-undang untuk menilai serta mendedahkan risiko alam sekitar sebelum konsesi perlombongan diluluskan. Beliau mahu Jabatan Kawalan Pencemaran mengetuai pemantauan kualiti air dan berkongsi data dengan cara yang mudah digunakan oleh masyarakat.

Selepas menggesa pewujudan proses yang mengikat, beliau menekankan perlunya piawaian bersama merentasi sempadan. Beliau menjelaskan matlamatnya dengan ringkas.

Penilaian impak rentas sempadan penting untuk melindungi kesihatan awam dan ekosistem yang dikongsi.

Bentuk rangka kerja rentas sempadan

Penilaian impak alam sekitar rentas sempadan, atau TEIA, ialah proses rasmi yang menghendaki pemaju projek menganalisis risiko yang merentasi sempadan dan berkongsi hasilnya dengan kerajaan negara jiran serta orang ramai. Jika Thailand dan Myanmar menerima pakai TEIA bagi perlombongan, pengusaha perlu mendedahkan pihak yang melabur, lokasi penyimpanan bahan kimia, cara kolam sisa dilapik, keadaan asas kualiti air dan pemantauan yang akan diteruskan semasa serta selepas operasi. Agensi di pihak Thailand akan mendapat ruang untuk menyemak rancangan, mengeluarkan amaran dan meminta langkah mitigasi sebelum kerosakan merebak ke hilir.

Contoh antarabangsa boleh dijadikan panduan. Di Asia Tengah, agensi dari Kyrgyzstan dan Kazakhstan menguji proses TEIA bagi projek tembaga dan emas berhampiran sempadan mereka. Projek perintis itu mewujudkan platform bersama untuk mengumpulkan data asas, berunding dengan masyarakat dan merangka protokol komunikasi kecemasan. Butirannya berbeza daripada Asia Tenggara, namun prinsipnya sama. Negara jiran mempunyai kepentingan yang sah dalam projek yang berpotensi mencemarkan sungai mereka.

Thailand juga mempunyai instrumen serantau yang boleh dikembangkan. Perjanjian Sungai Mekong menetapkan peraturan untuk memaklumkan anggota lain tentang kegiatan yang boleh menjejaskan sungai, seperti operasi empangan dan lencongan air berskala besar. Memperluas semangat itu kepada perlombongan bermakna pendedahan maklumat secara berkala, stesen pemantauan bersama di anak sungai yang dikongsi dan langkah yang dipersetujui untuk amaran kecemasan apabila habuk, asid atau logam berat meningkat selepas ribut. Dialog dengan Myanmar dan China perlu bersifat praktikal dan menumpukan perkongsian maklumat walaupun hubungan politik tegang.

Keperluan mendesak menurut masyarakat dan pakar

Rangkaian akar umbi di utara Thailand mengisi kekosongan akibat tindakan rasmi yang perlahan. Mereka mendesak agar air, tanah dan ikan diuji secara berterusan; klinik bergerak disediakan untuk menyaring pendedahan kepada logam berat; bekalan air alternatif disalurkan kepada kampung yang bergantung pada pengambilan air sungai; serta sokongan kewangan diberikan kepada nelayan dan petani yang kehilangan pendapatan. Sesetengah kumpulan mahukan penggantungan sementara import pekatan nadir bumi dari Myanmar sehingga lombong mematuhi piawaian alam sekitar yang boleh dipercayai.

Pianporn Deetes, pengarah program Asia Tenggara di International Rivers, telah memantau isu ini dan meneliti bukti satelit mengenai perlombongan nadir bumi berhampiran sempadan Thailand. Beliau berpendapat kaedah pengekstrakan dan pengurusan sisa itu pada asasnya tidak selamat, manakala masyarakat menanggung kos ketika pengeksport mengaut keuntungan. Pada pandangan beliau, tiada apa-apa akan berubah tanpa tindakan terselaras Thailand dan negara jiran untuk menyekat penghantaran haram serta meningkatkan piawaian di punca.

Kaedah perlombongan ini amat tidak bertanggungjawab. Bahan kimia keras digunakan untuk melarutkan bijih dan menyimpannya dalam kolam biru yang toksik sebelum dibakar untuk mengekstrak mineral. Kesannya amat dahsyat, meninggalkan bahan cemar berbahaya di dalam tanah, air dan udara.

Petugas kesihatan tempatan melaporkan kebimbangan yang semakin meningkat tentang keselamatan makanan. Penduduk di Chiang Rai dan Chiang Mai meminta maklumat terkini yang kerap dalam bahasa mudah, panduan lebih jelas tentang bahagian sungai yang selamat untuk menangkap ikan dan mandi, serta peta lokasi bekalan air bersih. Pemimpin masyarakat juga mahukan mekanisme pampasan yang pantas dan dicetuskan berdasarkan pencemaran yang diukur, bukan melalui pertikaian undang-undang yang berpanjangan.

Salween di persimpangan penting

Salween ialah antara sungai besar terakhir di Asia yang mengalir bebas. Sungai ini mengalir lebih 3,200 kilometer dari Dataran Tinggi Tibet melalui Yunnan dan Myanmar serta di sepanjang sempadan Thailand, menyokong kehidupan lebih sepuluh juta orang dan kepelbagaian ikan, burung serta mamalia yang luar biasa. Kawasan huluannya ialah Tapak Warisan Dunia, dan perubahan musim sungai membawa sedimen serta nutrien yang menyokong pertanian dataran banjir dan perikanan.

Warisan itu berdepan pelbagai tekanan. Rancangan membina projek hidrokuasa berskala besar telah lama mencetuskan konflik dan pemindahan penduduk. Sejak rampasan kuasa di Myanmar, pembalakan haram dan perlombongan berkembang di kawasan terpencil serta zon pemuliharaan. Pengekstrakan nadir bumi menambah satu lagi risiko apabila asid dan logam dilepaskan ke anak sungai di hulu yang mengalir ke Salween, Mekong dan Irrawaddy. Masalah ini tidak terhenti pada garisan sempadan di peta. Penyelidik menggesa negara yang terletak lebih jauh di hilir, seperti Kemboja dan Vietnam, menguji kandungan asid dan logam yang dikaitkan dengan perlombongan kerana bahan cemar sama boleh bergerak melalui rangkaian sungai yang saling berhubung.

Perkara Utama

• Arsenik yang jauh melebihi had keselamatan dikesan di Sungai Salween di Mae Hong Son, sekali gus mendorong larangan penggunaan air sungai dan pengambilan ikan.
• Agensi Thailand sedang menguji semula air dan ikan serta menggunakan data satelit untuk mengesan sumber pencemaran, manakala pemimpin tempatan memberi amaran bahawa isi rumah terapung paling terdedah.
• Perlombongan nadir bumi di Myanmar meningkat kepada lebih 500 tapak di seluruh lembangan Salween, Mekong dan Irrawaddy, dan banyak operasi menggunakan kaedah larut resap in situ yang membocorkan bahan kimia.
• Laporan satelit dan lapangan menunjukkan peluasan pesat di wilayah Tentera Negara Bersatu Wa berhampiran Mong Bawk, dengan operasi yang terletak dekat pekan dan ladang.
• Penyelidik Pusat Stimson menganggarkan pencemaran sungai menyebabkan kerugian kira-kira 1.3 bilion baht kepada pertanian, perikanan dan pelancongan di utara Thailand.
• Perdebatan tentang pihak yang bertanggungjawab melibatkan kumpulan bersenjata etnik, pihak berkuasa Myanmar dan pelabur yang disokong China, sekali gus menekankan perlunya data telus dan pemantauan bersama.
• Pakar menggesa penilaian impak alam sekitar rentas sempadan antara Thailand dan Myanmar, selain satu sistem amaran awam dan pangkalan data pusat.
• Rangkaian akar umbi menggesa ujian berterusan, bekalan air alternatif, pampasan dan kawalan lebih ketat terhadap import pekatan nadir bumi.
• Salween kekal sebagai sungai penting yang mengalir bebas, namun perlombongan haram dan tekanan lain mengancam ekosistem serta mata pencarian yang dikongsi.