Kapten Malaysia yang Menguji Penerbangan Pesawat Jet Soviet pada 1984

Misi Perang Dingin yang jarang berlaku

Pada 1984, ketika Perang Dingin memuncak, seorang kapten syarikat penerbangan komersial Malaysia memasuki kokpit pesawat Soviet untuk menjalankan misi yang tidak diketahui ramai di luar lingkungan diplomatik dan penerbangan. Kapten Gurcharan Singh Sidhu, ketika itu seorang juruterbang kanan dan tokoh masyarakat juruterbang Malaysia, menerima jemputan untuk menilai dua pesawat awam utama Kesatuan Soviet. Dalam lawatan selama 12 hari, beliau menerbangkan Tupolev Tu 154 dan Ilyushin Il 86 dari pangkalan Aeroflot, ditemani ketua juruterbang syarikat penerbangan itu. Program tersebut merangkumi lawatan, mesyuarat rasmi dan taklimat, serta layanan istimewa yang biasanya diberikan kepada tetamu negara.

Ia merupakan detik pertukaran profesional yang luar biasa dalam era penuh ketegangan. Hanya setahun sebelumnya, dunia penerbangan dikejutkan dengan insiden pesawat Korean Air Lines Penerbangan 007 ditembak jatuh selepas tersasar memasuki ruang udara Soviet. Dalam keadaan itu, tindakan mengalu-alukan kapten syarikat penerbangan bukan Soviet ke dalam pesawat jet Soviet membawa isyarat yang jelas. Lawatan itu digambarkan sebagai bersifat teknikal, bukannya politik. Soviet mahu seorang juruterbang komersial berpengalaman dari luar sistem mereka menilai prestasi, reka bentuk kokpit, prosedur operasi dan kesiapsiagaan perkhidmatan, serta mengharapkan perbandingan jujur daripada seseorang yang menerbangkan pesawat Barat setiap hari.

Kapten Gurcharan, yang mewakili Malaysia dalam pertemuan juruterbang antarabangsa utama di Dublin pada tahun sebelumnya dan berkhidmat sebagai naib presiden Persatuan Juruterbang Malaysia Airlines, memohon dan mendapat kebenaran daripada Kementerian Dalam Negeri Malaysia sebelum berangkat. Beliau diingatkan supaya berhati-hati dengan persepsi dan sentiasa peka terhadap sensitiviti Perang Dingin. Beliau meneruskan perjalanan, menjalani penerbangan itu dan pulang dengan perspektif yang jarang diperoleh tentang dunia penerbangan yang sering tertutup kepada orang luar.

Siapakah Kapten Gurcharan Singh Sidhu

Ketika Soviet menghubunginya, Gurcharan sudah mempunyai pengalaman luas. Beliau memulakan kerjaya penerbangannya bersama Malaysia Singapore Airlines pada 1971. Apabila syarikat penerbangan itu berpecah menjadi Malaysia Airlines dan Singapore Airlines pada 1972, beliau menyertai Malaysia Airlines dan terus meningkat dalam kerjaya. Beliau menguasai pelbagai pesawat Barat, daripada pesawat turboprop Fokker F27 yang lasak hingga pesawat badan lebar jarak jauh seperti Boeing 707, Airbus A300 B4 dan McDonnell Douglas DC 10.

Rakan sejawat menganggapnya sebagai seorang pemimpin. Beliau berkhidmat dalam Persatuan Juruterbang Malaysia Airlines dan kemudian menjadi presidennya. Pada 1997, beliau dipinjamkan ke Jet Airways di India sebagai pengarah operasi penerbangan, jawatan yang meletakkannya di pusat penetapan piawaian, latihan dan prosedur syarikat penerbangan. Beliau kemudian bekerja dengan Korean Air dan Al Wafeer Airlines di Arab Saudi, sebelum menerbangkan pesawat untuk AirAsia X dan bersara pada 2013. Sepanjang kerjaya lebih empat dekad, beliau mengunjungi hampir setiap negara dalam rangkaian penerbangan komersial.

Beliau juga menjalani kehidupan di luar kokpit yang mencerminkan disiplin dan kegigihan. Ketika remaja, beliau mewakili Perak dalam sukan hoki. Beliau menjuarai Kejohanan Golf Syarikat Penerbangan Dunia pada 1991, dan pada 1994 menerima gelaran Datuk daripada pemerintah Perak. Beliau menghargai sokongan ibu bapanya serta ketepatan masa dan fokus yang membentuk kerjayanya. Beliau berkahwin dengan Arunee Dee iam, yang pernah bertugas sebagai anak kapal kabin Korean Air.

Di dalam pesawat Soviet Tu 154 dan Il 86

Tu 154 dan Il 86 merupakan dua tunjang penerbangan awam Soviet pada penghujung 1970-an dan awal 1980-an. Kedua-duanya dibina untuk memenuhi keperluan perjalanan di negara yang luas serta keperluan syarikat penerbangan milik negara yang berkhidmat ke hampir setiap kawasan berpenduduk. Bagi Aeroflot, pesawat ini menjadi tulang belakang laluan jarak sederhana dan laluan utama, direka dengan mengambil kira persekitaran serta piawaian operasi Soviet.

Tu 154 ialah pesawat badan sempit berenjin tiga, setanding dari segi saiz dan kegunaan dengan Boeing 727. Pesawat itu beroperasi di laluan jarak sederhana dengan kelajuan dan ketahanan, serta terkenal mampu mengendalikan landasan yang lebih kasar, satu kelebihan di beberapa kawasan dalam rangkaian Soviet. Bagi juruterbang terlatih di Barat, pesawat ini mempunyai tolok dan petunjuk yang berbeza, serta falsafah berlainan tentang peranan kokpit dan sistem. Pengendalian dan prestasinya dianggap baik untuk zamannya, manakala susun aturnya mencerminkan kebiasaan Soviet yang menggunakan kru kokpit lebih ramai, termasuk jurutera penerbangan dan sering juga seorang navigator.

Il 86 ialah pesawat badan lebar pertama Soviet. Pesawat itu menggunakan empat enjin dan direka untuk membawa jumlah penumpang yang besar antara bandar utama. Secara umum, ia berada dalam segmen pasaran yang sama dengan McDonnell Douglas DC 10 dan Airbus A300 generasi awal, walaupun jarak penerbangan dan kecekapannya disesuaikan dengan keperluan Aeroflot di dalam lingkungan Soviet dan bagi beberapa penerbangan antarabangsa terpilih. Ia sebuah pesawat besar, dibina dengan kukuh dan sesuai untuk mengangkut penumpang secara besar-besaran di laluan domestik dan serantau. Bagi syarikat penerbangan Barat yang menilainya ketika itu, pesawat ini menonjol kerana ruang dalamannya yang luas dan penerbangan yang selesa, tetapi berdepan halangan dalam jualan global kerana syarikat penerbangan di luar blok Soviet bergantung pada rantaian bekalan, latihan dan sokongan Barat.

Memasuki kokpit pesawat ini memperlihatkan perbezaan yang melangkaui instrumen. Pesawat awam Soviet pada zaman itu lazimnya menggunakan unit metrik untuk ketinggian dan kelajuan udara. Label dan nota prosedur ditulis dalam abjad Cyrillic. Prosedur operasi standard mencerminkan peranan kru yang ditetapkan untuk tiga atau bahkan empat orang di dek penerbangan. Kapten pelawat perlu segera menyesuaikan diri dengan perbezaan itu dan menerbangkan pesawat dengan cara yang selamat serta menghormati latihan kru tuan rumah.

Setiap penerbangan penilaiannya berlangsung kira-kira 90 minit. Tempoh itu mencukupi untuk merangkumi prosedur menghidupkan enjin dan pergerakan di landasan secara terperinci, berlepas, mendaki dan mencapai altitud penerbangan, pemeriksaan pengendalian yang menguji tindak balas oleng dan junam, tetapan kuasa pada altitud berbeza serta penggunaan sistem automasi. Bergantung pada reka bentuk dan keadaan lapangan terbang, sesi mungkin merangkumi satu pusingan litar untuk merasai pendekatan dan pendaratan, serta demonstrasi ringkas sistem bagi menunjukkan cara pesawat mengurus tekanan kabin, beban elektrik dan sistem hidraulik. Sebahagian daripada manfaatnya ialah catatan jujur juruterbang tentang ergonomik kokpit, penglihatan, senarai semak, komunikasi radio dan cara kru berkomunikasi ketika keadaan rutin mahupun beban kerja tinggi.

Bagi pereka Soviet dan pengurus syarikat penerbangan, pandangan seorang kapten yang menerbangkan Boeing 707 dan DC 10 dalam tugas harian menjadi saluran langsung kepada jangkaan banyak syarikat penerbangan antarabangsa. Maklum balas tentang penggunaan bahan api, kadar pendakian, kawalan kelajuan, keselesaan tekanan kabin dan bunyi di dalam kabin, malah keseluruhan aliran kerja berkaitan tempoh persinggahan pesawat, berguna secara praktikal di negara asal.

Mengapa Soviet mencari juruterbang komersial dari Malaysia

Pada 1980-an, Malaysia berada dalam kedudukan selesa dalam Pergerakan Negara-Negara Berkecuali. Negara itu menjalinkan perdagangan dan hubungan dengan Timur serta Barat. Pendirian seimbang itu menjadikan seorang kapten Malaysia pilihan menarik untuk lawatan sensitif. Beliau mewakili syarikat penerbangan kebangsaan yang dihormati, bukannya pesaing geopolitik, dan dianggap sebagai profesional yang akan menilai pesawat berdasarkan merit.

Sistem Soviet mencari pandangan luar yang boleh dipercayai tentang pesawat awam yang kurang dikenali oleh syarikat penerbangan bukan Soviet. Walaupun jualan eksport secara besar-besaran tidak menyusul bagi Il 86 atau Tu 154, penilaian juruterbang terlatih di Barat boleh mempengaruhi perubahan kokpit dan amalan perkhidmatan, selain membantu kru memperkenalkan pesawat itu kepada penonton asing di pertunjukan dan demonstrasi.

Terdapat satu lagi faktor. Kapten Gurcharan menerbangkan pelbagai jenis pesawat Barat, daripada turboprop hingga pesawat badan lebar jarak jauh, dan membawa pengalaman terkini daripada forum juruterbang antarabangsa. Perbandingannya merangkumi laluan latihan, kebolehpercayaan pelepasan penerbangan, akses penyelenggaraan, beban kerja kru dan pengalaman penumpang. Perspektif luas seperti itu memang dicari biro reka bentuk dan syarikat penerbangan milik negara apabila meminta pendapat teknikal yang teliti.

Tahun sebelumnya menyaksikan tragedi besar dalam penerbangan awam. Kehilangan KAL 007 di Laut Jepun membawa kepada perubahan menyeluruh dalam pemantauan navigasi dan kemudian mendorong Amerika Syarikat menyediakan isyarat GPS kepada pengguna awam. Konteks itu menekankan sifat berhati-hati dan kepentingan lawatan seumpama ini. Ia juga menunjukkan mengapa pertukaran profesional yang mengutamakan keselamatan di simulator dan kokpit, dengan kelulusan serta pengiring yang jelas, merupakan langkah yang jarang berlaku tetapi membina dalam tempoh saling curiga yang mendalam.

Peraturan keselamatan dan diplomasi pada 1984

Perjalanan seperti itu di Kesatuan Soviet tidak berlangsung tanpa penyelarasan rapi. Lawatan tersebut disertai jurubahasa dan pengawal peribadi, dengan jadual perjalanan ditetapkan jauh lebih awal serta lawatan berpandu ke kemudahan yang dipilih untuk diperlihatkan oleh pihak tuan rumah. Protokol jelas kelihatan pada setiap langkah. Beliau disambut oleh gabenor tempatan, dibawa menaiki kereta khas dalam kereta api ke Leningrad dan menginap di rumah tetamu yang disediakan untuk pelawat rasmi.

Di tanah air, pemeriksaan juga dilakukan. Beliau mendapat kebenaran Kementerian Dalam Negeri Malaysia sebelum perjalanan dan dinasihatkan supaya berhati-hati agar tidak dipergunakan untuk tujuan propaganda. Beliau menumpukan perhatian pada penerbangan ujian dan penilaian teknikal. Kru tuan rumah ialah golongan profesional, dan tugas di kokpit bertujuan menilai prosedur serta prestasi, bukannya politik.

Ketika itu, Aeroflot berfungsi sebagai syarikat penerbangan milik negara dan lambang keupayaan Soviet. Syarikat itu mengendalikan rangkaian laluan yang amat luas dan menjadi wajah umum pesawat keluaran biro reka bentuk domestik. Menjemput kapten asing untuk melihat dari dekat dunia itu memerlukan keyakinan, dan aturan tersebut menunjukkan bahawa para pembuat keputusan menghargai maklum balas operasi yang terus terang.

Dari Moscow ke republik Baltik

Selepas penerbangan ujian di Moscow, perjalanan diteruskan dengan kereta api ke Leningrad dan seterusnya ke republik Baltik, iaitu Estonia, Latvia dan Lithuania. Wilayah-wilayah tersebut terhubung dengan rangkaian Aeroflot dan menempatkan kemudahan penerbangan yang menyokong operasi serta latihan. Lawatan itu merangkumi taklimat dan kunjungan yang bertujuan memperlihatkan penerbangan sebagai sebahagian daripada landskap perindustrian dan budaya yang lebih luas.

Pengalaman itu meninggalkan kesan mendalam. Beliau menyifatkannya sebagai menakjubkan dan tidak dapat dilupakan, berbeza daripada persinggahannya sebelum itu di bahagian lain dunia. Ia membuka jendela kepada kehidupan seharian di sebalik Tirai Besi, dilihat melalui lapangan terbang, kru dan pesawat yang menghubungkan negara luas itu.

Pengajaran berkekalan daripada pertukaran kokpit yang jarang berlaku

Pada asasnya, kisah ini menunjukkan bagaimana penerbangan profesional boleh merapatkan jurang. Juruterbang, jurutera dan pengawal trafik udara berkongsi bahasa prosedur dan senarai semak. Apabila mereka menaiki pesawat masing-masing, mereka bertukar pandangan tentang beban kerja, kejelasan, sistem sokongan dan dinamika kru. Hasilnya ialah perkongsian idea praktikal yang boleh menjadikan operasi lebih selamat dan cekap, walaupun pengeluar dan pengawal selia berasal daripada sistem yang sangat berbeza.

Penerbangan demonstrasi dan penilaian kekal sebagai kaedah standard bagi pengeluar mengesahkan pilihan reka bentuk dan meyakinkan syarikat penerbangan. Sesi terbaik membolehkan juruterbang jemputan membawa pandangan orang luar dan menyuarakan pendapat secara terus terang. Mereka menguji bukan sahaja kelajuan, kadar pendakian dan jarak penerbangan, tetapi juga cara manusia berinteraksi dengan mesin. Susun atur kokpit, logik lampu penunjuk, kesedaran tentang mod automasi dan kemudahan menggunakan senarai semak kecemasan sama pentingnya dengan tujahan enjin atau reka bentuk sayap apabila kru menerbangkan pesawat selama berjam-jam di ruang udara yang sibuk.

Kerjasama dalam bidang penerbangan terus muncul dalam keadaan yang tidak diduga. Malaysia kini mengendalikan pesawat pejuang Su 30MKM buatan Rusia. Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, pesawat tangki pengisian bahan api udara KC 135 Amerika Syarikat menjalani latihan mengisi minyak di udara bersama jet Su 30MKM Tentera Udara Diraja Malaysia di Subang. Latihan itu dimungkinkan oleh kelengkapan probe dan drogue serta dijalankan di bawah program perkongsian rasmi. Ia contoh kecil tetapi bermakna tentang kerjasama praktikal antara pesawat dan latihan daripada tradisi berbeza.

Penerbangan awam masih berdepan bahaya berkaitan konflik. Pesawat Malaysia Airlines Penerbangan MH17 ditembak jatuh di timur Ukraine pada 2014, manakala pesawat Ukraine International Airlines Penerbangan PS752 terhempas pada 2020. Kedua-dua kejadian menunjukkan betapa pantasnya aktiviti pertahanan udara boleh mengancam penerbangan awam. Insiden lebih terkini di dalam dan sekitar zon konflik sekali lagi menimbulkan kebimbangan tentang keselamatan lencongan penerbangan dan maklumat tidak lengkap yang disampaikan kepada kru. Siasatan yang berterusan membentuk amalan terbaik bagi perancangan laluan dan penilaian risiko berhampiran kawasan yang dipertikaikan.

Lawatan Kapten Gurcharan pada 1984 merupakan kebalikan daripada krisis. Ia berlangsung dalam keadaan yang teratur, jauh dari mana-mana medan konflik, dan di bawah pengawasan kapten Aeroflot berpengalaman. Beliau membawa perspektif juruterbang operasi dengan ribuan jam pengalaman menggunakan pesawat Barat dan memberikan maklum balas berasaskan pengalaman sebenar yang dihargai pembina pesawat. Empat dekad kemudian, pertukaran itu kekal sebagai babak luar biasa dalam sejarah penerbangan Malaysia dan peringatan bahawa walaupun dalam suasana tegang, kemahiran bersama dalam bidang penerbangan masih membuka ruang untuk hubungan profesional dan pembelajaran.

Perkara Utama

• Pada 1984, kapten Malaysia Gurcharan Singh Sidhu dijemput ke Moscow untuk menguji penerbangan Tu 154 dan Il 86 bersama kru Aeroflot.
• Beliau berkemungkinan menjadi rakyat Malaysia pertama yang mendapat akses sedemikian kepada penerbangan awam Soviet semasa Perang Dingin.
• Lawatan selama 12 hari itu merangkumi protokol tetamu negara, lawatan berpandu dengan pengiring dan mesyuarat di Moscow, Leningrad serta republik Baltik.
• Beliau mendapat kebenaran Kementerian Dalam Negeri Malaysia, mencerminkan sensitiviti Perang Dingin dan sikap berhati-hati dalam diplomasi.
• Soviet mencari kapten syarikat penerbangan bukan Soviet yang berpengalaman dan menerbangkan pesawat Barat untuk memberikan penilaian terus terang.
• Tu 154 dan Il 86 menjadi tulang belakang operasi Aeroflot bagi laluan jarak sederhana dan laluan utama ketika itu.
• Gurcharan kemudian memegang jawatan kanan di India, Korea dan Arab Saudi, lalu bersara daripada AirAsia X pada 2013 selepas kerjaya selama 43 tahun.
• Kisah beliau menyerlahkan bagaimana pertukaran teknikal dalam bidang penerbangan boleh diteruskan walaupun dalam suasana ketegangan geopolitik.