Krisis Campak Bangladesh Mendedahkan Betapa Cepat Kemajuan Vaksinasi Boleh Terhakis

Penyakit yang boleh dicegah kembali dengan penularan maut

Bangladesh berdepan wabak campak terburuk dalam tempoh beberapa tahun, dengan lebih 120,000 kes disyaki dan disahkan dilaporkan sejak lonjakan bermula pada pertengahan Mac 2026. Angka kerajaan yang dipetik dalam laporan terkini merangkumi hampir 750 kematian disyaki atau disahkan, kebanyakannya kanak-kanak. Kemas kini pihak berkuasa kesihatan yang lain merekodkan jumlah lebih rendah pada peringkat awal wabak, mencerminkan kesukaran menguji dan mengira kes ketika kecemasan negara berkembang dengan pantas.

Wabak itu telah merebak ke kebanyakan daerah di negara berkenaan dan memberi tekanan berat kepada hospital. Di Hospital Medical College di Mymensingh, hampir 130 pesakit campak dirawat di 32 bilik, lebih dua kali ganda kapasiti wad yang ditetapkan. Keluarga terpaksa tidur di atas selimut di koridor dan lantai sementara doktor merawat kanak-kanak yang mengalami radang paru-paru, kegagalan jantung dan masalah pernafasan yang teruk.

“Saya tidak pernah melihat wabak sebesar ini,” kata pakar pediatrik Dr Mohammed Golam Mawla ketika menggambarkan keadaan di Mymensingh. Skala krisis ini amat ketara kerana Bangladesh sebelum ini mencatat kemajuan besar dalam membendung campak. Liputan vaksinasi kekal melebihi 90 peratus selama bertahun-tahun, dan negara itu sedang menuju ke arah matlamat menghapuskan penyakit berkenaan.

Campak merebak melalui udara apabila orang yang dijangkiti batuk, bersin atau bernafas. Penyakit ini antara yang paling mudah berjangkit kepada manusia. Kanak-kanak yang tidak divaksin boleh dijangkiti selepas bersentuhan sebentar dengan seseorang yang membawa virus itu, khususnya di rumah, sekolah, klinik dan pengangkutan awam yang sesak.

Bagaimanakah jurang vaksinasi berlaku?

Perlindungan daripada campak bergantung pada liputan yang berterusan, bukan satu kempen kecemasan sahaja. Bangladesh memberikan dos vaksin campak dan rubela secara rutin pada usia kira-kira sembilan bulan dan 15 bulan. Negara itu juga menjalankan kempen yang lebih meluas setiap beberapa tahun untuk memberi vaksin kepada kanak-kanak yang terlepas vaksinasi rutin.

Data daripada Tinjauan Penilaian Liputan Bangladesh 2023 menunjukkan liputan dos pertama merosot daripada 88.6 peratus pada 2019 kepada 86 peratus. Liputan dos kedua turun daripada 89 peratus kepada 80.7 peratus. Akibatnya, berjuta-juta kanak-kanak tidak mendapat perlindungan penuh. Liputan dua dos negara itu kekal di bawah anggaran 95 peratus yang diperlukan untuk menghentikan penularan berterusan.

Pandemik COVID mengganggu imunisasi rutin di seluruh dunia. Di Bangladesh, liputan vaksinasi campak merosot kira-kira 51 peratus pada April dan Mei 2020. Negara itu kemudian terlepas atau menangguhkan kempen susulan yang boleh memberikan vaksin kepada kanak-kanak yang tidak dilindungi. Kempen tambahan yang dijadualkan pada 2024 atau 2025 turut tertangguh apabila pergolakan politik mengganggu perkhidmatan kerajaan.

Secara praktikal, setiap kempen yang terlepas menambah satu lagi kumpulan kanak-kanak yang mudah dijangkiti. Bilangan kanak-kanak yang tidak dilindungi meningkat tanpa disedari sehingga virus itu menemui cukup ramai orang untuk merebak dengan pantas. Kanak-kanak bawah lima tahun membentuk kira-kira empat daripada lima kes dalam wabak semasa. Bayi bawah sembilan bulan menghadapi bahaya khusus kerana ramai yang masih terlalu muda untuk menerima dos rutin pertama.

Pemakanan turut mempengaruhi tahap keterukan wabak. Campak boleh melemahkan sistem imun dan menjadikan kanak-kanak lebih mudah mengalami radang paru-paru, cirit-birit dan jangkitan lain. Malnutrisi dan kekurangan vitamin A boleh memburukkan komplikasi tersebut. Penyelidik kesihatan melaporkan kadar tumbesaran terbantut dan susut berat yang tinggi dalam kalangan kanak-kanak kecil di Bangladesh, sekali gus meningkatkan risiko jangkitan membawa maut.

Mengapa perolehan vaksin menjadi isu politik?

Jurang vaksin dikaitkan dengan keruntuhan proses perolehan selepas pergolakan politik yang menyingkirkan bekas Perdana Menteri Sheikh Hasina pada 2024. Semasa pentadbiran interim pimpinan Muhammad Yunus, pegawai mempertimbangkan perubahan dalam cara vaksin dibeli. Kerajaan beralih kepada sistem tender kompetitif sambil mempertimbangkan pembekal baharu dan aturan pembiayaan yang berbeza.

UNICEF secara tradisinya membantu membekalkan vaksin melalui sistem perolehan langsung yang disokong rakan antarabangsa, termasuk Gavi, Perikatan Vaksin. UNICEF memberi amaran bahawa perubahan aturan itu boleh menyebabkan kelewatan dan kekurangan stok. Proses tender terperangkap dalam kelewatan pentadbiran, dan laporan kemudian menyebut kehabisan stok beberapa jenis vaksin di depot pusat di Dhaka, termasuk vaksin campak dan rubela.

Pegawai daripada bekas pentadbiran interim menafikan dakwaan bahawa mereka menyebabkan kekurangan vaksin. Syedur Rahman, yang memegang jawatan kanan dalam sektor kesihatan ketika itu, berkata kerajaan terus bekerjasama dengan UNICEF dan komunikasi mengenai perolehan tidak mengandungi amaran khusus tentang wabak campak yang bakal berlaku. Beliau berhujah bahawa pembelian secara kompetitif bertujuan meningkatkan ketelusan dan mengawal kos.

Kerajaan baharu pimpinan Perdana Menteri Tarique Rahman berkata ia mendapati kekurangan dan jurang serius ketika mula memegang tampuk pemerintahan pada Februari. Menteri Kesihatan Sardar Sakhawat Hossain mengakui gangguan politik menjejaskan usaha vaksinasi. Kerajaan berkata keputusan perolehan itu akan diteliti.

Pertikaian itu kini menjadi soal akauntabiliti, namun pengajaran kesihatan awamnya lebih luas. Sistem vaksin bergantung pada pembelian yang boleh diharap, pembiayaan tepat pada masanya, penyimpanan sejuk, kakitangan terlatih, rekod yang tepat dan hubungan berkala dengan keluarga. Kegagalan dalam satu bahagian boleh menyebabkan kanak-kanak tidak dilindungi meskipun vaksin diberikan secara percuma dan klinik tersedia.

Apakah yang berlaku di hospital?

Hospital di seluruh Bangladesh bergelut menampung bilangan kanak-kanak yang sakit. Di Dhaka, semua 120 katil yang diperuntukkan untuk pesakit campak di Hospital Kanak-kanak Bangladesh dilaporkan penuh ketika wabak memuncak. Keluarga dari luar bandar menempuh perjalanan berjam-jam untuk mendapatkan rawatan di kemudahan yang mempunyai oksigen, rawatan rapi dan doktor pakar.

Arafat yang berusia empat bulan dibawa ke Mymensingh selepas ibu bapanya menempuh perjalanan hampir 10 jam. Doktor mendiagnosisnya dengan radang paru-paru dan kegagalan jantung, kedua-duanya komplikasi campak yang diketahui. Tiub oksigen terlalu besar untuk hidung kecilnya, jadi kakitangan mengikatnya dengan pita dan pembalut. Bapanya, Mohammad Alam Mia, meminjam wang daripada jiran untuk membayar rawatan. Arafat kemudian meninggal dunia.

Dalam satu lagi kes, Mosammat Nila Akhter dan suaminya membawa anak perempuan mereka, Maliha yang berusia 10 bulan, ke sebuah klinik pada Februari. Mereka diberitahu bahawa vaksin tiada. Maliha kemudian dimasukkan ke hospital kerana radang paru-paru. Apabila ruam muncul, ibu bapanya bergelut mencari katil hospital. Mereka menunggu di sebuah kemudahan, kemudian menaiki ambulans ke tempat lain ketika anak mereka semakin sukar bernafas. Doktor berkata Maliha memerlukan rawatan rapi, tetapi hospital pertama tiada katil. Maliha meninggal dunia tiga hari kemudian.

“Siapa yang patut dipersalahkan?” tanya Akhter selepas kehilangan anaknya. “Patutkah saya menyalahkan kerajaan kerana anak saya tidak mendapat vaksin?”

Kes-kes seperti ini menunjukkan mengapa rawatan di hospital sahaja tidak dapat menghentikan kematian akibat campak. Apabila kanak-kanak yang sakit tenat tiba di hospital utama di bandar besar, radang paru-paru, dehidrasi atau paras oksigen rendah mungkin sudah serius. Rawatan di klinik komuniti, hospital tempatan dan kemudahan daerah boleh membantu mengesan tanda bahaya lebih awal dan mengurangkan bilangan kanak-kanak yang tiba dalam keadaan kritikal.

Seberapa besar wabak ini?

Jumlah yang dilaporkan berubah dengan pantas apabila lebih banyak daerah mula membuat laporan dan kes disyaki ditambah kepada jangkitan yang disahkan makmal. Antara 15 Mac hingga 14 April, pihak berkuasa kesihatan negara merekodkan 19,161 kes disyaki dan 2,897 kes disahkan makmal di 91 peratus daerah, serta 166 kematian disyaki. Menjelang awal Mei, kes disyaki mencecah kira-kira 55,000 dan kematian melebihi 400.

Laporan kemudian merekodkan lebih 59,000 kes disyaki dan 401 kematian disyaki, manakala jangkitan yang disahkan melebihi 8,000. Pihak berkuasa kesihatan Bangladesh seterusnya melaporkan lebih 116,000 kes disyaki dan 780 kematian gabungan yang disahkan serta disyaki pada satu peringkat. Angka asal kerajaan yang dipetik dalam laporan semasa meletakkan jumlah kes disyaki dan disahkan melebihi 120,000, manakala jumlah kematian hampir 750.

Angka-angka ini tidak boleh dibandingkan secara langsung. Kes disyaki mungkin tidak pernah disahkan melalui makmal, manakala sesetengah kanak-kanak meninggal dunia sebelum ujian dapat dilakukan. UNICEF memberi amaran bahawa jumlah kematian sebenar mungkin lebih tinggi kerana kemudahan kesihatan dibebani pesakit dan pelaporan tidak sekata. Jumlah yang berbeza-beza itu semuanya menunjukkan perkara yang sama: penularan berlaku secara meluas dan kanak-kanak terus meninggal dunia akibat penyakit yang boleh dicegah melalui vaksinasi.

Wabak itu dilaporkan di 58 daripada 64 daerah negara berkenaan pada peringkat awal. Analisis genetik mendapati penularan berterusan, menandakan virus merebak dalam komuniti dan bukannya muncul sebagai satu kelompok kes yang singkat. Pihak berkuasa juga melaporkan kebimbangan mengenai penularan berhampiran sempadan Myanmar, tempat konflik telah mengganggu perkhidmatan kesihatan.

Adakah kempen kecemasan memperlahankan penularan?

Kerajaan, UNICEF dan rakan kesihatan lain memulakan kempen kecemasan campak dan rubela pada April. Pada mulanya, kempen itu menyasarkan kawasan berisiko tinggi dan kanak-kanak berusia antara enam bulan hingga lima tahun, sebelum diperluas ke seluruh negara mulai 20 April. Kempen itu memberikan perlindungan kepada sesetengah bayi yang lebih muda daripada usia vaksinasi rutin kerana bahaya luar biasa yang ditimbulkan oleh wabak tersebut.

Pihak berkuasa menetapkan sasaran sekitar 18 juta hingga 20 juta kanak-kanak. Menjelang awal Mei, lebih 18 juta telah menerima sekurang-kurangnya satu dos. Pihak berkuasa kesihatan tempatan kemudian melaporkan kira-kira 18.5 juta kanak-kanak telah divaksin, melebihi sasaran yang dinyatakan. Pertubuhan Kesihatan Sedunia mengklasifikasikan wabak itu sebagai kecemasan Tahap 2, iaitu kategori bagi kejadian berskala sederhana yang memerlukan sokongan terselaras daripada beberapa agensi.

Kes dan kematian yang dilaporkan mula menurun di kawasan dengan liputan vaksinasi lebih tinggi. Pegawai kesihatan berkata tindak balas kecemasan itu membantu, walaupun negara berkenaan masih merekodkan ratusan kes disyaki setiap hari dan kematian berulang. Kempen boleh mengurangkan penularan, tetapi tidak dapat memulihkan perlindungan setiap kanak-kanak yang terlepas dos terdahulu dengan serta-merta.

Pakar kesihatan awam Mohammad Mushtuq Husain berkata negara itu perlu memberi vaksin kepada kanak-kanak yang terlepas mana-mana dos, termasuk mereka yang berusia lebih lima tahun. Beliau turut menggesa rawatan diperkukuh di klinik komuniti, hospital kecil daerah dan kemudahan daerah, bukannya bergantung pada hospital besar di Dhaka dan bandar utama lain.

Pengesanan digital boleh membantu mengenal pasti kanak-kanak yang langsung belum menerima vaksin, yang sering disebut sebagai kanak-kanak sifar dos. Penggunaan lebih baik platform imunisasi VaxEPI Bangladesh, usaha mendekati keluarga dari rumah ke rumah dan komunikasi langsung dengan ibu bapa boleh membantu mencari keluarga yang tidak mengunjungi pusat vaksinasi tetap.

Wabak kedua menambah tekanan

Sistem kesihatan Bangladesh turut berdepan wabak denggi yang semakin meningkat. Kes denggi meningkat daripada 714 antara Januari hingga akhir Mei kepada lebih 7,100 menjelang awal Julai, dengan 19 kematian dilaporkan. Musim hujan menyediakan tempat pembiakan nyamuk Aedes yang menyebarkan denggi, manakala keadaan dalam bangunan yang sesak boleh membantu campak merebak melalui udara.

Kedua-dua penyakit boleh menyebabkan demam dan ruam, sekali gus menimbulkan risiko salah diagnosis. Denggi dan campak memerlukan rawatan yang berbeza, jadi ujian dan penilaian klinikal yang tepat amat penting. Hospital yang merawat pesakit campak terpaksa memperuntukkan katil dan kakitangan ketika kemasukan pesakit denggi meningkat. Doktor juga menangani malnutrisi, radang paru-paru dan jangkitan lain dalam kalangan kanak-kanak yang sistem imunnya telah dilemahkan.

Wabak yang bertindih ini menunjukkan perlunya pengawasan penyakit yang kukuh serta kapasiti hospital yang mencukupi sebelum krisis bermula. Kekurangan ujian menyukarkan usaha membezakan penyakit, mengukur penularan dan mengarahkan petugas kesihatan ke komuniti yang paling berisiko.

Apakah yang perlu dilakukan selepas kecemasan?

Bangladesh mempunyai rekod imunisasi yang berjaya selama bertahun-tahun. Program Imunisasi Diperluasnya, yang dilancarkan pada 1979, membantu meningkatkan liputan vaksinasi kanak-kanak daripada kira-kira 2 peratus pada 1980-an kepada sekitar 90 peratus sejak beberapa tahun kebelakangan ini. Negara itu juga membuktikan bahawa kempen campak dan rubela berskala besar boleh mencapai jutaan kanak-kanak.

Krisis semasa menunjukkan bahawa pencapaian itu memerlukan pengurusan yang konsisten. Pihak berkuasa perlu memulihkan bekalan vaksin rutin, melengkapkan dos yang terlepas, mengadakan semula kempen tambahan secara berkala dan melindungi pembiayaan daripada gangguan politik. Mereka juga memerlukan maklumat yang boleh diharap tentang kanak-kanak yang telah divaksin kerana liputan yang dilaporkan mungkin tidak menggambarkan imuniti sebenar dalam setiap komuniti.

Kawasan bandar perlu diberi perhatian khusus. Liputan dos kedua di kawasan bandar Bangladesh dianggarkan sekitar 75 peratus pada 2023, lebih rendah daripada angka luar bandar yang dilaporkan. Keluarga yang tinggal di penempatan tidak formal mungkin berdepan klinik yang sesak, waktu kerja tidak menentu, kos pengangkutan dan akses terhad kepada maklumat kesihatan. Perkhidmatan vaksin perlu menjangkau komuniti ini melalui sekolah, pasukan bergerak dan usaha mendekati masyarakat setempat.

Kepercayaan juga sebahagian daripada tindak balas. Sesetengah keluarga masih ragu-ragu tentang vaksin kerana maklumat salah, kebimbangan budaya atau ketakutan berkaitan konflik agama. Petugas kesihatan yang mampu menjawab soalan dalam bahasa yang difahami lebih berkesan berbanding pengumuman umum semata-mata. Maklumat awam yang jelas perlu menerangkan bila kanak-kanak memerlukan dos rutin, di mana vaksin boleh didapati dan gejala yang memerlukan rawatan perubatan segera.

Jurucakap UNICEF Miguel Mateos Muñoz menyifatkan keadaan itu sebagai “ribut sempurna” yang melibatkan kelewatan perolehan, gangguan akibat pandemik, ketiadaan kempen besar-besaran secara berkala, kesesakan dan perjalanan semasa Aidilfitri. Beliau turut memberi amaran agar angka yang dilaporkan ditafsirkan dengan berhati-hati kerana data yang tersedia mungkin tidak merangkumi setiap kes.

“Apa yang ditunjukkan kepada kita ialah usaha ini masih belum selesai,” kata Muñoz.

Bagi keluarga seperti keluarga Arafat dan Maliha, krisis ini diukur melalui koridor hospital, wang yang dipinjam dan anak-anak yang tidak pernah pulang. Wabak campak di Bangladesh menjadi peringatan bahawa kemajuan dalam memerangi penyakit berjangkit boleh terhakis tanpa disedari apabila perkhidmatan rutin terganggu. Vaksinasi kecemasan telah mula memperlahankan lonjakan itu, namun perlindungan berkekalan bergantung pada pemulihan sistem harian yang memastikan kanak-kanak divaksin sebelum wabak seterusnya bermula.

Kesimpulan

• Bangladesh melaporkan lebih 120,000 kes campak disyaki dan disahkan sejak pertengahan Mac 2026.
• Angka kematian yang dilaporkan berbeza antara kemas kini rasmi, dengan hampir 750 kematian disyaki atau disahkan disebut dalam laporan terkini.
• Liputan vaksinasi merosot selepas gangguan pandemik, kelewatan perolehan dan kempen besar-besaran yang terlepas.
• Kanak-kanak bawah lima tahun membentuk kebanyakan kes, manakala bayi menghadapi risiko besar daripada radang paru-paru dan komplikasi lain.
• Kempen kecemasan telah memberikan vaksin kepada lebih 18 juta kanak-kanak di seluruh negara.
• Vaksinasi rutin, rawatan komuniti, rekod yang tepat dan kepercayaan awam diperlukan untuk mencegah lonjakan seterusnya.