Emas Badakhshan Mencetuskan Cabaran Baharu terhadap Pemerintahan Taliban

Rampasan singkat mendedahkan keresahan yang lebih mendalam

Selama beberapa jam Jumaat lalu, lelaki bersenjata mengibarkan bendera mereka di atas bangunan pentadbiran daerah di Yaftal e Sofla, di wilayah Badakhshan, timur laut Afghanistan. Para pejuang yang mengaku anggota Barisan Askar Tanah Air itu melucutkan senjata polis tempatan, merampas kenderaan dan peralatan tentera serta mengambil alih pusat daerah itu buat sementara waktu.

Kumpulan itu turut mendakwa melancarkan serangan di Kishm dan Yawan Ragh kira-kira pukul 2 pagi. Pasukan bantuan kerajaan tiba kemudian, memaksa para pejuang berundur. Pihak berkuasa Taliban berkata sekurang-kurangnya tujuh orang ditahan. Namun, sumber tempatan melaporkan pemeriksaan dari rumah ke rumah yang turut menjejaskan orang awam dan anggota Taliban.

Kejadian itu merupakan rampasan pertama yang dilaporkan, walaupun hanya sementara, terhadap sebuah pentadbiran daerah oleh kumpulan pembangkang sejak Taliban kembali berkuasa pada Ogos 2021. Ia tidak menunjukkan bahawa Taliban hilang kawalan ke atas Badakhshan, namun mendedahkan betapa cepatnya kewibawaan boleh terhakis di kawasan terpencil apabila komander tempatan, penduduk dan pegawai pusat berpecah.

Ketua Staf Tentera Taliban, Fasihuddin Fitrat, melawat daerah itu dan menyifatkan serangan berkenaan sebagai tindakan terpencil oleh penghasut yang mahu mendapatkan publisiti. Tindak balas pihak berkuasa menunjukkan Kabul melihat kejadian itu sebagai isu keselamatan. Laporan tempatan pula membayangkan pertikaian lebih luas yang melibatkan akses kepada emas, penyingkiran komander tempatan, pembasmian popi dan kemarahan yang semakin meningkat terhadap pemerintahan Taliban.

Mengapa emas begitu penting di Badakhshan?

Badakhshan mempunyai antara deposit emas terkaya di Afghanistan. Perlombongan berskala kecil sejak sekian lama menjadi sumber pendapatan keluarga yang mengayak dasar sungai dan mengusahakan deposit dengan peralatan asas. Ekonomi tidak formal itu menyediakan pendapatan di tempat yang peluang pekerjaan formal, perkhidmatan awam dan perdagangan yang boleh diharap masih terhad.

Sejak Taliban mengambil alih kuasa, sebahagian besar sektor itu beralih kepada konsesi yang dikawal pegawai Taliban dan syarikat asing, khususnya firma dari China, dengan penglibatan beberapa syarikat Turki. Di Shahr e Buzurg, kawasan yang pernah digunakan pelombong tempatan telah dipagar dan dikawal pengawal bersenjata. Kegiatan serupa dilaporkan di Yaftal, Raghistan, Kuran dan Minjan.

Penduduk berkata mereka diusir dari tapak yang selama ini menyara kehidupan mereka. Pada 15 Julai, polis di Shakai dilaporkan mengarahkan pelombong tempatan mengalihkan peralatan mereka dari kawasan Qitqati dalam tempoh seminggu. Bagi keluarga yang tiada pilihan pekerjaan lain, arahan itu mengancam untuk menghapuskan sumber pendapatan mereka serta-merta.

Taliban berkata sektor perlombongan perlu dikawal selia. Abdul Matin Rahimzai, ketua perlombongan pentadbiran Taliban di Badakhshan, memberi amaran kepada pasukan tempatan supaya tidak mengganggu operasi yang dibenarkan dan berkata tiada sesiapa boleh mengambil alih lombong di luar kawalan rasmi. Pihak berkuasa pusat juga berusaha menutup tapak yang didakwa beroperasi secara haram dan mengutip hasil secara lebih langsung.

Konflik ini berpunca daripada jurang antara kedua-dua pendirian itu. Secara teori, kawal selia boleh membawa peraturan keselamatan dan pendapatan kepada negara, namun penduduk berkata kontrak dirahsiakan, proses pelesenan tidak jelas dan komuniti tempatan hanya menerima sedikit manfaat. Taliban dilaporkan memperoleh sekurang-kurangnya satu perempat daripada hasil perlombongan, walaupun pentadbiran itu tidak menerbitkan kontrak atau butiran pendapatan.

Bantuan Taliban tiba ketika pertikaian merebak

Sumber tempatan memberitahu Amu TV bahawa sepasukan Taliban yang terdiri daripada kira-kira 150 pejuang memasuki daerah Shakai dengan senjata canggih, termasuk peralatan berpandukan laser, ketika ketegangan berkaitan perlombongan berterusan. Penempatan pasukan yang dilaporkan itu menyusuli pertempuran antara penduduk dengan pasukan yang dikaitkan dengan Taliban, serta lawatan pegawai kanan ke beberapa daerah.

Laporan terdahulu menyebut sekurang-kurangnya dua orang terbunuh dan 10 cedera dalam pertempuran berkaitan operasi perlombongan di Shakai. Di seluruh Badakhshan, pertempuran berasingan yang dikaitkan dengan pembasmian popi, perlombongan dan penentangan bersenjata dilaporkan mengorbankan sekurang-kurangnya empat orang dan mencederakan 32 yang lain. Pengesahan bebas sukar dilakukan kerana akses ke daerah terjejas dihadkan dan laporan dari wilayah itu terhad.

Perisikan Taliban turut menahan Musa Kaka, seorang komander di daerah Nusay dan sekutu Juma Khan Fateh, menurut laporan tempatan. Fateh, komander etnik Tajik yang berpengaruh di Badakhshan, disingkirkan daripada jawatannya oleh Pemimpin Tertinggi Haibatullah Akhundzada selepas berbulan-bulan berselisih faham dengan kepimpinan pusat. Pertikaian itu dilaporkan berpusat pada soal kuasa dan hasil galian.

Sumber kemudian berkata pegawai Taliban mula memecat dan melucutkan senjata tokoh yang dikaitkan dengan Fateh. Mereka melaporkan peningkatan pergerakan tentera, penyingkiran beberapa komander tempatan dan pengumpulan senjata yang sebelum ini digunakan untuk mengawal tapak perlombongan. Fateh dilaporkan mengarahkan pasukannya bersiap siaga sambil berkata kepada mereka, "Kami tidak akan melepaskan tembakan pertama."

Kepulangan Fateh yang dilaporkan ke kawasan Darwaz selepas memperbaharui kesetiaannya menunjukkan betapa tidak menentunya keadaan. Taliban mungkin cuba membawa semula komander berpengaruh dari utara ke dalam strukturnya, sambil menghalang mereka daripada mengekalkan rangkaian bersenjata bebas atau mengawal lombong yang menguntungkan.

Siapakah Barisan Askar Tanah Air?

Maklumat yang dapat dipastikan tentang Barisan Askar Tanah Air masih sedikit. Sesetengah laporan tempatan menggambarkannya sebagai pasukan yang terdiri daripada 1,300 hingga 1,400 pejuang, ramai daripadanya bekas anggota pasukan keselamatan Afghanistan yang berkhidmat di bawah kerajaan terdahulu. Laporan lain menggambarkannya sebagai gabungan longgar bekas tentera, aktivis dan penduduk yang menentang pemerintahan Taliban.

Kumpulan itu dikatakan dipimpin Qayum Malang, bekas komander pasukan khas. Rampasan sementara bangunan pentadbiran Yaftal itu berlangsung dalam tempoh terhad, dan para pejuang berundur sebaik sahaja pasukan bantuan tiba. Namun, operasi itu memberikan kumpulan berkenaan kejayaan yang mendapat perhatian umum dan menunjukkan bahawa pasukan pembangkang boleh mengambil kesempatan daripada kelompangan keselamatan tempatan.

Badakhshan mempunyai sejarah panjang menentang kuasa Taliban. Wilayah itu bersempadan dengan China, Tajikistan dan Pakistan serta kekal di luar kawalan rejim Taliban pertama pada 1990-an, bersama Panjshir. Penduduknya terdiri daripada komuniti Tajik yang besar dan kumpulan lain yang sering memandang kepimpinan Taliban yang berpusat di Kandahar dengan curiga.

Kumpulan pembangkang bersenjata turut beroperasi di tempat lain. Barisan Penentangan Nasional dan Barisan Kebebasan Afghanistan mendakwa melancarkan serangan terhadap anggota serta institusi Taliban, walaupun keupayaan mereka berbeza mengikut wilayah. Kemunculan organisasi baharu tidak membuktikan bahawa kumpulan-kumpulan ini berkoordinasi. Namun, ia menunjukkan kegiatan pembangkang mendapat sokongan daripada bekas anggota pasukan keselamatan, rangkaian etnik dan rungutan tempatan.

Bagaimana perpecahan etnik dan politik membentuk konflik

Pertikaian perlombongan itu juga merupakan perebutan kuasa di sebuah wilayah yang ramai penduduknya bukan Pashtun. Taliban merekrut komander Tajik dan Uzbek semasa peluasan ketenteraannya, namun pembuatan keputusan peringkat tertinggi masih tertumpu pada penyokong yang terkait dengan kepimpinan selatan gerakan itu.

Tinjauan kepimpinan yang dipetik penganalisis serantau mendapati kira-kira 90 peratus tokoh kanan dan pertengahan Taliban yang dikenal pasti ialah Pashtun, manakala Tajik merangkumi kira-kira 5.2 peratus dan Uzbek sekitar 3 peratus. Afghanistan tidak mempunyai banci etnik terkini yang boleh diharap, maka angka ini wajar dianggap sebagai anggaran. Namun, angka tersebut tetap menggambarkan jurang antara kepelbagaian penduduk negara itu dengan komposisi struktur pemerintahannya.

Bagi komander tempatan, kawalan terhadap anggota bersenjata dan tapak perlombongan boleh memberikan pengaruh yang tidak diperoleh melalui jawatan rasmi. Bagi Kabul, rangkaian yang sama boleh mencabar kawalan pusat. Penyingkiran seorang komander mungkin menyelesaikan pertikaian serta-merta, namun pengikutnya boleh terus memiliki senjata, pengetahuan tempatan dan alasan untuk menentang.

Komuniti Hazara turut berdepan corak peminggiran dan penindasan yang serupa. Di Herat, bantahan bermula selepas polis moral Taliban menahan wanita yang dituduh melanggar peraturan berpakaian. Pasukan Taliban melepaskan tembakan semasa tunjuk perasaan di kawasan Jebrail. Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengesahkan kematian seorang kanak-kanak lelaki berusia 11 tahun, manakala laporan tempatan menyebut kematian beberapa remaja lain dan lebih 20 orang cedera.

Keresahan di Herat dan pertikaian perlombongan di Badakhshan mempunyai punca langsung yang berbeza. Namun, kedua-duanya menunjukkan bagaimana sekatan terhadap kehidupan seharian, perwakilan politik yang tidak seimbang dan tekanan ekonomi boleh bergabung sehingga mencetuskan kemarahan orang ramai. Di kawasan yang masyarakatnya sudah tidak mempercayai pihak berkuasa, tindakan keras mungkin meredakan bantahan tetapi pada masa sama mengukuhkan penentangan.

Perlombongan mencetuskan risiko di luar sempadan Afghanistan

Kedudukan Badakhshan memberikan dimensi serantau kepada perdagangan emasnya. Wilayah itu terletak di sebelah Sungai Pyanj dan bersempadan dengan Tajikistan, China serta Pakistan. Perlombongan perindustrian boleh membawa jalan raya, empangan dan peralatan, namun juga boleh mengubah aliran sungai, merosakkan tanah pertanian dan meningkatkan pergerakan anggota bersenjata.

Dalam satu kejadian yang dilaporkan, pengawal sempadan Tajik dan pejuang Taliban berbalas tembakan berhampiran operasi perlombongan yang dikaitkan dengan China di Dovang. Seorang pejuang Taliban dilaporkan terbunuh dan empat lagi cedera. Kedua-dua pihak kemudian mengadakan pertemuan tempatan yang jarang berlaku, dengan masing-masing menuduh pihak satu lagi menyokong kumpulan bermusuhan. Pertikaian itu dilaporkan turut melibatkan kebimbangan bahawa infrastruktur perlombongan mengalihkan air ke wilayah Tajikistan.

Pihak berkuasa Tajikistan mengehadkan hubungan rasmi dengan Taliban, sambil membenarkan anggota Barisan Penentangan Nasional bergerak atau menetap di Tajikistan. Sementara itu, Taliban menjadi tuan rumah kepada atau menempatkan pejuang daripada Jamaat Ansarullah, sebuah kumpulan pelampau Tajik, di beberapa kawasan sempadan. Kegiatan perlombongan menambah aset komersial bernilai di zon keselamatan yang sudah tegang.

Emas menarik minat kumpulan bersenjata kerana nilainya tinggi, mudah dibawa dan agak mudah dipindahkan melalui laluan perdagangan tidak formal. Penganalisis memberi amaran bahawa hasil galian yang tidak dijejaki boleh membiayai pembelian senjata, bayaran kepada pejuang dan rangkaian naungan. Dakwaan bahawa perlombongan membiayai secara langsung kumpulan militan rentas negara sukar disahkan bagi kes tertentu, namun ketiadaan kontrak awam dan audit bebas menyukarkan pemantauan sistem kewangan itu.

Kepulangan warga menambah tekanan di wilayah yang sudah miskin

Tekanan ekonomi semakin berat akibat penghantaran pulang secara besar-besaran dan pemulangan paksa dari negara jiran. Timbalan jurucakap Taliban, Hamdullah Fitrat, berkata 4,415 orang pulang melalui lintasan sempadan Afghanistan dalam tempoh sehari, termasuk lebih 3,800 orang melalui Torkham dari Pakistan.

Pertubuhan Antarabangsa untuk Migrasi melaporkan Pakistan mengusir kira-kira sejuta warga Afghanistan pada 2025. Ramai yang pulang ke negara yang kekurangan pekerjaan, bantuan semakin berkurangan dan perkhidmatan awamnya lemah. Ada yang menetap di kem tidak formal, termasuk di kawasan yang kawalan kerajaan terhad dan masyarakat tempatan tidak mempunyai banyak sumber untuk dikongsi.

Angka kemanusiaan peringkat nasional menggambarkan skala krisis itu dengan jelas. Council on Foreign Relations melaporkan hampir 23 juta warga Afghanistan memerlukan bantuan kemanusiaan pada 2025 dan lebih 28 peratus penduduk berdepan kekurangan zat makanan. Kemiskinan menjadikan perlombongan, penanaman popi dan penyeludupan sumber pendapatan penting bagi banyak keluarga luar bandar, walaupun pihak berkuasa mengklasifikasikan kegiatan tersebut sebagai haram.

Itulah sebabnya usaha Taliban menutup lombong atau memusnahkan ladang popi boleh mencetuskan penentangan, meskipun pegawai menyifatkan operasi itu sebagai penguatkuasaan undang-undang. Tanpa pekerjaan gantian atau pampasan, penguatkuasaan menghapuskan sumber mata pencarian sebelum menyediakan pilihan lain yang boleh dilaksanakan.

Maksud kejadian di Badakhshan

Pengambilalihan singkat di Yaftal e Sofla tidak mungkin dengan sendirinya mengancam pemerintahan Taliban di seluruh Afghanistan. Gerakan itu masih menguasai institusi negara, bandar-bandar utama dan jentera keselamatan utama. Pasukannya juga masih mampu menghantar bantuan ke daerah yang dipertikaikan.

Kejadian itu penting kerana beberapa punca ketidakstabilan berlaku serentak. Kumpulan bersenjata tempatan mencabar kerajaan, penduduk membantah kehilangan akses kepada emas, seorang komander Tajik berselisih dengan pemimpin pusat, dan pasukan Taliban dihantar untuk melindungi operasi perlombongan. Kebimbangan rentas sempadan dan kepulangan beramai-ramai turut menambah tekanan.

Ketelusan yang lebih tinggi boleh mengurangkan sebahagian ketegangan ekonomi. Penerbitan kontrak perlombongan, pengenalpastian pemilik konsesi, audit hasil dan pemberian peluang kepada masyarakat tempatan untuk berkongsi manfaat pengeluaran yang sah akan menyukarkan komander atau syarikat menganggap sumber awam sebagai harta persendirian. Perlindungan orang awam dan akses untuk pemantau bebas juga dapat membantu menghasilkan angka korban dan perpindahan penduduk yang boleh dipercayai.

Tanpa perlindungan sedemikian, emas mungkin menjadi sumber kewangan pihak berkuasa, namun pada masa sama menjadi titik penyatuan bagi penentang mereka. Oleh itu, konflik Badakhshan bukan sekadar mengenai sebuah pejabat daerah terpencil. Ia menguji sama ada Taliban mampu menukar kawalan ketenteraan kepada pentadbiran yang diterima di sebuah wilayah berbilang kaum, yang sumber, identiti dan keselamatannya saling berkait rapat.

Perkara Utama

• Barisan Askar Tanah Air merampas pentadbiran daerah Yaftal e Sofla di Badakhshan buat sementara waktu.
• Kumpulan itu berkata mereka turut menyerang lokasi di Kishm dan Yawan Ragh.
• Pertikaian perlombongan emas mencetuskan pertempuran antara penduduk, pasukan Taliban dan komander tempatan.
• Juma Khan Fateh, komander Taliban beretnik Tajik, disingkirkan di tengah-tengah laporan perselisihan mengenai kuasa dan hasil galian.
• Bantuan pasukan Taliban dihantar ke Shakai ketika keresahan berterusan.
• Kontrak perlombongan yang tidak telus dan pengusiran pelombong tempatan meningkatkan kemarahan orang ramai.
• Kedudukan Badakhshan di sempadan mengaitkan pertikaian itu dengan ketegangan yang melibatkan Tajikistan, China dan Pakistan.
• Pemulangan paksa, kemiskinan dan kehilangan bantuan menambah tekanan terhadap masyarakat di seluruh Afghanistan.