Krisis Sampah di Filipina Menjadikan Air Banjir Ukuran Kegagalan Alam Sekitar

Banjir mendedahkan krisis yang terbina selama bertahun-tahun

Apabila air banjir surut di beberapa kawasan Metro Manila minggu lalu, ia mendedahkan lapisan tebal botol, bekas makanan, beg plastik, kelodak dan sisa lain. Pemandangan yang digambarkan sebagai "lautan sampah" itu mengejutkan ramai penduduk, namun ia mencerminkan masalah yang telah bertahun-tahun berlarutan di jalanan, terusan dan sungai.

Dr. Alicor Panao, saintis data dan profesor madya di University of the Philippines, berkata sistem pengumpulan, pengasingan dan pelupusan sampah bergelut untuk mengimbangi jumlah sampah yang dihasilkan di ibu negara. Sungai dan saluran perparitan semakin menjadi tempat pelupusan tidak rasmi, menyebabkan sampah terkumpul sehingga hujan lebat membawanya melalui rangkaian bandar.

Presiden Ferdinand Marcos Jr. menyifatkan keadaan sampah sebagai kritikal dan memberi amaran bahawa sampah yang memasuki laluan air menyekat infrastruktur kawalan banjir. Kesannya ialah kitaran apabila hujan, sistem perparitan yang buruk dan sampah yang tidak diurus bergabung hingga menjadikan banjir ancaman awam yang lebih serius dan mahal.

Krisis ini lebih besar daripada satu saluran yang dilanda banjir atau satu ribut. Ia menunjukkan kelemahan dalam penguatkuasaan, perkhidmatan tempatan, tabiat pengurusan sampah, sistem pembetungan dan akauntabiliti awam.

Gambaran daripada kedudukan alam sekitar

Filipina berada di kedudukan ke-162 daripada 177 negara dalam Indeks Prestasi Alam Sekitar, dengan skor 27.87. Angka itu 8.97 mata lebih rendah berbanding purata Asia Pasifik, iaitu 36.84, menurut data yang dipetik Panao.

Dalam rantau Asia Pasifik, Filipina berada di kedudukan ke-21 daripada 24 negara. Skornya lebih tinggi berbanding Indonesia, Vietnam dan Laos, yang masing-masing mencatat 26.24, 23.82 dan 21.78. Beberapa negara berhampiran mencatat prestasi lebih baik, termasuk Singapura dengan 46.06, Thailand dengan 43.74, Malaysia dengan 39.52, Kemboja dengan 31.21 dan Myanmar dengan 28.87.

Indeks itu mengukur pelbagai isu alam sekitar, termasuk risiko terhadap kesihatan manusia, kualiti udara, sumber air, dasar iklim dan perlindungan ekosistem. Ia tidak menggambarkan setiap keadaan tempatan, dan kedudukan boleh dipengaruhi perubahan data serta metodologi. Namun, skor Filipina seiring dengan bukti yang dapat dilihat menerusi laluan air tercemar dan perkhidmatan pengurusan sampah yang tidak boleh diharap.

Panao berkata skor EPI negara itu merosot 1.35 mata dalam tempoh sedekad lalu. Dalam tempoh yang sama, skor Malaysia meningkat 8.47 mata, Thailand 7.31 mata dan China 10.10 mata. Perbandingan itu menunjukkan bahawa kemajuan boleh dicapai di rantau ini, sedangkan Filipina bergelut untuk menterjemahkan undang-undang alam sekitar dan kempen awam kepada hasil yang konsisten.

Mengapa sampah memburukkan banjir

Sampah di laluan air menjadi halangan secara langsung. Bungkusan plastik dan bahan lain berkumpul di sekeliling jeriji, pam, pembetung dan bahagian terusan yang sempit. Kelodak kemudian mendap di sekitar sampah, mengurangkan ruang untuk air mengalir. Ketika hujan lebat, sekatan sementara sekalipun boleh menyebabkan air melimpah ke jalan raya, rumah dan kawasan komersial.

Kira-kira 70 peratus sistem perparitan Metro Manila dilaporkan tersumbat dengan sampah dan kelodak. Angka itu membantu menjelaskan mengapa ribut boleh meninggalkan longgokan sampah yang luar biasa apabila air banjir surut. Sampah yang kelihatan itu mungkin datang dari banyak kawasan kejiranan, dibawa melalui terusan dan saluran perparitan yang saling bersambung.

Philippine News Agency melaporkan lebih 200 muatan lori sampah telah dikutip dari Saluran Air Redemptorist di Bandar Parañaque selepas hujan berterusan selama beberapa hari. Setiausaha Kerja Raya dan Lebuhraya Vince Dizon menyifatkan keadaan itu sebagai krisis sampah, manakala presiden meninjau lokasi berkenaan.

Hujan kekal sebagai punca utama banjir, terutamanya ketika monsun lebih kuat dan pola cuaca berubah. Namun, sampah ialah faktor yang disumbangkan manusia dan boleh dikurangkan melalui pengumpulan berkala, penyelenggaraan dan penguatkuasaan. Projek perparitan tidak dapat berfungsi dengan baik jika saluran dianggap sebagai tempat pembuangan sampah.

Dari Teluk Manila ke terusan bandar

Teluk Manila sejak sekian lama melambangkan perjuangan lebih luas negara itu menentang pencemaran air. Teluk tersebut menerima sampah dari kawasan bandar padat melalui sungai, estero dan saluran keluar perparitan. Pencemaran plastik mudah dilihat, manakala pencemaran kumbahan membawa ancaman yang kurang ketara kepada kesihatan dan hidupan marin.

Pengamal undang-undang alam sekitar Antonio Oposa sebelum ini melaporkan paras koliform najis di Teluk Manila meningkat berkali-kali ganda sejak 1999. Pada 2008, Mahkamah Agung mengarahkan 13 agensi kerajaan memulihkan teluk itu dan mengekalkan kualiti air pada tahap selamat untuk berenang serta bentuk sentuhan lain. Bertahun-tahun kemudian, kebimbangan mengenai pencemaran, sanitasi dan penguatkuasaan masih berterusan.

Keadaan teluk itu tidak boleh dipersalahkan kepada sampah plastik semata-mata. Sesetengah komuniti tidak mempunyai sistem pembetungan dan rawatan air sisa yang boleh diharap, sementara penempatan tidak formal mungkin mempunyai akses terhad kepada tandas dan perkhidmatan kutipan. Pelepasan industri, air larian dan sampah isi rumah yang tidak diurus dengan baik menambah tekanan.

Operasi pembersihan berulang boleh membuang sampah dari pesisir atau permukaan air, tetapi tidak menghalang pencemaran baharu daripada memasuki teluk. Tindakan berkekalan memerlukan sanitasi, kutipan, rawatan, pemantauan dan hukuman yang dilaksanakan setiap hari, bukan hanya apabila kamera tiba selepas bencana.

Mengapa masalah ini melangkaui Metro Manila

Tekanan yang sama turut muncul di bandar-bandar lain yang sedang berkembang. Di Bandar Davao, sebuah organisasi alam sekitar bernama Interfacing Development Interventions for Sustainability memberi amaran tentang krisis pengurusan sampah yang serius selepas tanah runtuh di tapak pelupusan menimbus rumah dan meragut nyawa penduduk, manakala seorang lagi dilaporkan hilang.

Jabatan Alam Sekitar dan Sumber Asli menggantung operasi tapak pelupusan di Barangay New Carmen selepas kejadian itu. Kemudahan berkenaan dilaporkan menerima kira-kira 750 tan sampah setiap hari. Oleh sebab tiada tapak pelupusan akhir yang tersedia, kerajaan tempatan meminta penduduk menyimpan sampah di rumah buat sementara waktu. Ramai isi rumah tidak dapat mengurus aturan itu, lalu beg sampah mula bertimbun di penjuru jalan.

Gangguan itu menunjukkan betapa pantas sesebuah bandar boleh kehilangan perkhidmatan asas pengurusan sampah apabila tapak pelupusan ditutup. Sampah yang tidak dikutip boleh mengeluarkan bau, menarik haiwan perosak dan mendedahkan penduduk kepada bahan berbahaya. Hujan lebat kemudian boleh membawanya ke dalam longkang dan laluan air, sekali gus meningkatkan risiko banjir ketika monsun barat daya.

Pengalaman Davao turut menunjukkan bahaya bergantung pada satu tapak pelupusan tanpa kapasiti sokongan yang mencukupi, program pengurangan sampah atau kemudahan pemprosesan tempatan. Bandar yang mempunyai kira-kira 1.8 juta penduduk memerlukan rangkaian perkhidmatan kutipan, pengasingan, kitar semula, pengkomposan dan pelupusan selamat yang boleh terus beroperasi apabila satu kemudahan gagal.

Keperluan yang telah ditetapkan undang-undang Filipina

Republic Act No. 9003, iaitu Akta Pengurusan Sisa Pepejal Ekologi, sudah menetapkan banyak langkah yang diperlukan untuk menangani krisis ini. Undang-undang itu mewajibkan pengasingan sampah di punca, kutipan dan pelupusan yang betul, serta kemudahan pemulihan bahan di peringkat barangay.

Dalam pelaksanaannya, terdapat perbezaan besar antara kawasan. Sesetengah komuniti mengasingkan sampah dan menjalankan program kitar semula atau pengkomposan, manakala kawasan lain memasukkan sampah bercampur ke dalam satu aliran kutipan. Kemudahan pemulihan bahan mungkin tiada, kurang digunakan atau tidak mampu mengendalikan jumlah sampah yang dihasilkan penduduk sekitar.

Pengasingan di punca bermaksud memisahkan sisa makanan, bahan kitar semula, sisa baki dan bahan berbahaya di tempat sampah itu dibuang. Proses ini mengurangkan jumlah yang dihantar ke tapak pelupusan serta menjadikan kitar semula dan pengkomposan lebih praktikal. Ia juga membantu melindungi pekerja daripada bahan tajam atau berbahaya.

Undang-undang itu tidak akan berjaya melalui dasar negara semata-mata. Kerajaan bandar dan perbandaran mengurus banyak perkhidmatan harian, manakala barangay paling dekat dengan isi rumah dan perniagaan tempatan. Agensi negara perlu menyediakan piawaian, pembiayaan dan pemantauan, sementara pihak berkuasa tempatan perlu menerbitkan jadual, menyelenggara kemudahan dan mengambil tindakan terhadap pembuangan sampah haram.

Plastik, pengeluar dan kos kemudahan

Plastik sekali guna merupakan sebahagian besar sampah yang ditemui di terusan dan saluran banjir. Paket kecil, botol, pembungkus dan bekas makanan ringan, lazim digunakan dan mudah dibawa angin atau air. Nilainya yang rendah juga menyebabkan ramai pemungut sampah tidak mendapat insentif kewangan yang mencukupi untuk mengutipnya.

Program tanggungjawab pengeluar lanjutan direka untuk menggalakkan syarikat membantu mengurus pembungkusan yang dipasarkan. Pelaksanaan yang lebih kukuh boleh menggalakkan penggunaan pembungkusan lebih ringan, sistem guna semula dan pemulihan bahan yang kini mempunyai nilai jualan semula yang rendah.

Pengguna juga mempengaruhi aliran sampah, namun tanggungjawab tidak boleh diletakkan pada isi rumah sahaja. Orang ramai memerlukan tempat kutipan yang mudah dicapai, kutipan mengikut jadual dan maklumat yang jelas. Meminta keluarga mengasingkan sampah tanpa menyediakan kutipan berasingan boleh menimbulkan kekecewaan dan menyebabkan sampah kembali bercampur.

Perniagaan, sekolah dan pejabat awam boleh mengurangkan masalah ini dengan mengurangkan pembungkusan yang tidak perlu, mengasingkan sisa makanan dan menjejak jumlah sampah yang dihasilkan. Kajian terhadap pekerja perkhidmatan makanan di sebuah negara membangun mendapati latihan alam sekitar dikaitkan dengan amalan pengurusan sampah yang lebih baik, dengan kesedaran alam sekitar membantu menterjemahkan pengetahuan kepada tindakan harian. Kajian itu dijalankan di Pakistan, jadi dapatan tersebut tidak boleh diterapkan secara langsung kepada setiap tempat kerja di Filipina. Namun, pengajaran asasnya relevan: peraturan lebih berkesan apabila pekerja memahaminya dan mempunyai peralatan untuk mematuhinya.

Pencegahan lebih murah berbanding pembersihan berulang

Operasi selepas banjir perlu dilakukan, namun ia ialah pengganti pencegahan yang mahal. Pekerja perlu mengeluarkan sampah dari laluan air, mengangkutnya dan mencari tempat untuk menyimpan atau melupuskannya. Masyarakat kemudian berdepan jalan rosak, kegiatan perniagaan terganggu, sekolah ditutup, kos pemindahan meningkat dan risiko terdedah kepada penyakit bertambah.

Pencegahan bermula dengan kutipan yang boleh diharap. Isi rumah dan perniagaan kurang cenderung membuang sampah merata-rata apabila perkhidmatan mampu dibayar, kerap dan mudah digunakan. Kerajaan tempatan juga memerlukan lori yang mencukupi, kakitangan terlatih, stesen pemindahan dan kapasiti pelupusan yang selamat bagi mengelakkan tunggakan.

Perangkap sampah di stesen pam dan laluan air boleh mengurangkan jumlah sampah yang sampai ke saluran utama. Pembersihan berkala sebelum musim hujan juga boleh membantu, namun penyelenggaraan perlu diteruskan sepanjang tahun. Pembuangan haram memerlukan pemeriksaan dan hukuman berterusan, bukan operasi sekali-sekala yang berakhir apabila perhatian awam reda.

Akses awam kepada data sampah dan banjir akan memudahkan usaha mengenal pasti kegagalan. Pihak berkuasa boleh menerbitkan liputan kutipan, kapasiti kemudahan, lokasi saliran tersumbat, kos pembersihan dan hasil penguatkuasaan. Penduduk kemudian dapat menilai dengan lebih jelas sama ada janji yang dibuat menghasilkan jalan lebih bersih dan sistem perparitan yang berfungsi.

Prestasi alam sekitar menguji tadbir urus

Krisis sampah mendedahkan jurang antara dasar dan keadaan di lapangan. Filipina mempunyai undang-undang alam sekitar, agensi awam, kumpulan masyarakat dan kepakaran teknikal. Kelemahan utamanya ialah keupayaan yang tidak sekata untuk menggunakan semua ini di bandar padat dan komuniti yang berkembang pesat.

Pengurusan sampah juga menghubungkan beberapa bidang dasar yang sering diurus secara berasingan. Kawalan banjir bergantung pada penyelenggaraan perparitan dan kebersihan laluan air. Kesihatan awam bergantung pada sanitasi dan pelupusan yang selamat. Daya tahan iklim bergantung pada pengurangan risiko di komuniti yang sudah terdedah kepada hujan lebat. Perniagaan makanan dan pasar mempengaruhi jumlah sisa organik serta pembungkusan yang memasuki sistem kutipan.

Satu kajian tentang sistem makanan Filipina mendapati skor rendah bagi daya tahan, kestabilan ekosistem, keselamatan makanan dan kecukupan nutrien, manakala pengurangan sampah dan kehilangan makanan mencatat prestasi lebih baik berbanding beberapa ukuran lain. Dapatan itu menunjukkan keperluan untuk agensi, perniagaan dan komuniti tempatan bekerjasama, bukannya bergerak dalam sektor yang berasingan.

Pendidikan boleh menyokong usaha itu. Sekolah, tempat kerja dan barangay boleh mengajar amalan praktikal seperti mengasingkan sisa makanan, menyimpan sampah dengan selamat dan melaporkan pembuangan haram. Latihan paling bermanfaat apabila disertai perkhidmatan kutipan, kepimpinan yang jelas dan maklum balas tentang hasil. Kesedaran tanpa sistem yang berfungsi tidak akan membersihkan terusan, manakala infrastruktur tanpa kerjasama awam akan segera berdepan sekatan baharu.

Perkara Utama

• Air banjir di Metro Manila mendedahkan lambakan sampah di saluran dan kawasan perparitan.
• Filipina berada di kedudukan ke-162 daripada 177 negara dalam Indeks Prestasi Alam Sekitar yang dipetik, dengan skor 27.87.
• Kira-kira 70 peratus sistem perparitan Metro Manila dilaporkan tersumbat dengan sampah dan kelodak.
• Lebih 200 muatan lori sampah dikutip dari saluran air di Parañaque selepas hujan lebat.
• Gangguan operasi tapak pelupusan di Bandar Davao menunjukkan risiko bergantung pada kapasiti pelupusan yang terhad.
• Republic Act No. 9003 mewajibkan pengasingan, kutipan yang betul dan kemudahan pemulihan bahan di peringkat barangay.
• Pencegahan memerlukan perkhidmatan yang boleh diharap, penguatkuasaan lebih kukuh, sistem air sisa yang lebih baik dan akses awam kepada data.