Lonjakan Hijau Bangladesh: Dasar Baharu Sasar 20% Tenaga Boleh Baharu Menjelang 2030, Namun Timbul Kebimbangan tentang Kebolehlaksanaan dan Pembiayaan

Fajar Baharu bagi Tenaga Hijau?

Bangladesh secara rasmi melancarkan Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 yang sekian lama dinanti-nantikan, satu kemas kini perundangan penting yang hadir 17 tahun selepas dasar terdahulu. Dasar baharu itu menetapkan sasaran yang bercita-cita tinggi: menjana sekurang-kurangnya 20% bekalan elektrik negara daripada sumber hijau menjelang 2030, dengan matlamat seterusnya mencapai 30% menjelang 2041. Bagi mempercepat peralihan ini, kerajaan menawarkan pelbagai insentif besar, termasuk pengecualian penuh cukai korporat selama 10 tahun kepada pengeluar tenaga boleh baharu, diikuti pengecualian separa selama lima tahun. Rangka kerja menyeluruh ini bertujuan mengurangkan kebergantungan besar negara pada bahan api fosil, menurunkan kos tenaga dan memperkukuh keselamatan tenaga. Namun, meskipun dasar itu disambut sebagai langkah penting ke hadapan, pakar tenaga dan penganalisis antarabangsa membangkitkan persoalan kritikal mengenai pelaksanaannya, daya maju kewangan dan keserasiannya dengan strategi tenaga negara yang lain. Hal ini mewujudkan gambaran rumit yang merangkumi harapan dan risiko bagi masa depan hijau Bangladesh.

Dasar ini menandakan perubahan asas dalam landskap tenaga Bangladesh, dengan memberi kuasa kepada pelbagai pihak berkepentingan, daripada pemilik rumah persendirian hingga kompleks perindustrian besar. Semua jenis pengguna dibenarkan memasang sistem tenaga boleh baharu, seperti panel solar atas bumbung, dan menjual lebihan kuasa kepada grid atau terus kepada pengguna lain. Peralihan ke arah desentralisasi ini disokong mekanisme baharu seperti perdagangan tenaga antara rakan setara (P2P) dan Kewajipan Pembelian Tenaga Boleh Baharu (RPO) bagi syarikat utiliti. Namun, visi bercita-cita tinggi ini dilaksanakan dalam persekitaran mencabar yang dicirikan ketidakstabilan dasar, jurang pembiayaan yang besar dan keyakinan pelabur yang tidak menentu. Maka, perjalanan menuju 2030 menjadi ujian kritikal terhadap komitmen dan keupayaan kerajaan.

Teras Utama Dasar 2025

Inti Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 ialah strategi berbilang pendekatan yang dirangka untuk menghapuskan halangan dan mewujudkan keadaan yang menggalakkan pelaburan hijau. Ciri paling menonjol dasar ini ialah sasaran agresifnya. Pada masa ini, sumber boleh baharu menyumbang kira-kira 1,563 megawatt (MW), iaitu hanya sekitar 5.6% daripada jumlah kapasiti terpasang negara sebanyak 27,426 MW dan memenuhi kira-kira 8% daripada permintaan semasa. Untuk mencapai sasaran 6,145 MW menjelang 2030, kapasiti perlu ditingkatkan secara besar-besaran dan pantas, dengan penambahan hampir 4,600 MW dalam tempoh lebih lima tahun sahaja.

Bagi memacu pertumbuhan ini, dasar tersebut memperkenalkan insentif kewangan yang besar. Tarikan utamanya ialah pengecualian cukai selama 15 tahun kepada pengeluar tenaga boleh baharu sektor awam dan swasta, bermula dengan pengecualian penuh 100% untuk sedekad pertama, diikuti pengecualian 50% untuk tiga tahun berikutnya dan 25% untuk dua tahun terakhir. Selain itu, dasar ini mencadangkan pengecualian duti import dan Cukai Nilai Tambah (VAT) bagi komponen serta bahan mentah tenaga boleh baharu. Langkah ini bertujuan mengurangkan kos awal projek dan menggalakkan pembuatan tempatan aksesori solar serta peralatan lain.

Selain projek berskala besar, dasar ini mengutamakan model tenaga terdesentralisasi. Ia secara rasmi membenarkan pengguna kediaman, komersial dan perindustrian memasang sistem tenaga boleh baharu di atas bumbung, halaman atau premis lain. Di bawah Garis Panduan Pemeteran Bersih 2018 yang dikemas kini, mereka boleh menjual lebihan elektrik kepada syarikat utiliti kerajaan atau entiti swasta. Satu pembaharuan utama ialah galakan terhadap perdagangan antara rakan setara (P2P), iaitu sistem yang membolehkan individu yang memiliki panel solar menjual lebihan tenaga secara langsung kepada jiran atau pengguna lain melalui rangkaian pengagihan sedia ada, sekali gus mewujudkan pasaran tenaga yang lebih dinamik dan setempat.

Rangka Kerja Kawal Selia dan Teknologi Moden

Bagi mengurus ekosistem baharu ini, dasar tersebut mewujudkan struktur kawal selia yang mantap. Pihak Berkuasa Pembangunan Tenaga Lestari dan Boleh Baharu (SREDA) ditetapkan sebagai agensi pusat yang bertanggungjawab menyelaras, mengurus dan mengawasi semua projek tenaga boleh baharu. SREDA dipertanggungjawabkan untuk menyediakan pelan hala tuju pelaksanaan yang mempunyai tempoh masa, menggalakkan pembangunan sumber manusia dan memastikan kualiti peralatan keluaran tempatan melalui penubuhan makmal penyelidikan dan pengujian kebangsaan.

Dua mekanisme berasaskan pasaran yang penting turut diperkenalkan. Mekanisme pertama ialah Kewajipan Pembelian Tenaga Boleh Baharu (RPO), yang mewajibkan semua syarikat utiliti kuasa dan pengguna besar lain yang ditetapkan membeli peratusan tertentu bekalan elektrik mereka daripada sumber boleh baharu. Mekanisme kedua ialah pewujudan Sijil Tenaga Boleh Baharu (REC), iaitu instrumen boleh dagang berasaskan pasaran yang mewakili ciri alam sekitar bagi satu megawatt-jam (MWh) elektrik hijau. Syarikat boleh membeli sijil ini untuk memenuhi sasaran RPO mereka, sekali gus mewujudkan cara yang fleksibel dan cekap dari segi ekonomi untuk menggalakkan penjanaan tenaga hijau di seluruh negara.

Dasar ini juga mengambil pendekatan teknologi yang luas dan berpandangan jauh. Takrif tenaga boleh baharunya merangkumi bukan sahaja tenaga solar dan angin, malah tenaga geoterma, kuasa pasang surut, arus sungai, tenaga ombak, hidrogen hijau, biofuel, biojisim dan tenaga daripada sisa. Ia secara khusus mengenal pasti 13 jenis teknologi berasaskan solar untuk digalakkan, termasuk ladang solar terapung, sistem pengairan dan air minuman berkuasa solar serta stesen pengecasan kenderaan elektrik. Yang penting, dasar ini menggalakkan pertanian dan pengeluaran tenaga berjalan seiring melalui konsep seperti agrivoltaik, iaitu pemasangan panel solar di atas kawasan pertanian dengan cara yang membolehkan tanaman tumbuh di bawahnya. Pendekatan ini menangani kebimbangan tentang penggunaan tanah dan keselamatan makanan.

Matlamat Bercita-cita Tinggi Berdepan Realiti Sukar: Mampukah Bangladesh Menjayakannya?

Walaupun skop dasar ini menyeluruh dan matlamatnya bercita-cita tinggi, penganalisis tenaga dan kumpulan masyarakat sivil menyuarakan kebimbangan besar tentang kebolehlaksanaannya. Isu ketidakselarasan dasar sering dibangkitkan pengkritik, kerana perkara itu sejak sekian lama menjejaskan keyakinan pelabur terhadap sektor kuasa Bangladesh. Institut Ekonomi Tenaga dan Analisis Kewangan (IEEFA) merujuk perubahan mendadak baru-baru ini, seperti pemansuhan Akta Peningkatan Pantas Bekalan Elektrik dan Tenaga (QEEESA) 2010, yang membenarkan cadangan projek tanpa diminta. Kerajaan juga menggantung lebih 30 projek tenaga boleh baharu yang telah menerima Surat Hasrat (LOI) dan menghapuskan “klausa perjanjian pelaksanaan” yang penting, iaitu satu bentuk jaminan pembayaran, daripada dokumen tender baharu. Pakar memberi amaran bahawa tanpa jaminan sedemikian, projek tidak dianggap “layak dibiayai bank”, sekali gus menyukarkan pemaju mendapatkan pembiayaan hutang yang diperlukan.

Hasil awal perubahan dasar ini membimbangkan. Pakej tender pertama bagi 12 projek berjumlah 453 MW gagal menarik mana-mana pembida asing, sehingga kerajaan terpaksa melanjutkan tarikh akhir penyerahan sebanyak enam kali sebelum 20 syarikat tempatan akhirnya mengambil bahagian. Kurangnya minat asing ini menyerlahkan satu cabaran kritikal: jurang pembiayaan yang amat besar.

Persoalan Pembiayaan Bernilai Berbilion Dolar

Untuk mencapai sasaran 2030, kapasiti baharu dianggarkan sebanyak 750 MW perlu ditambah setiap tahun. Menurut IEEFA, usaha ini tidak dapat dibiayai dengan modal domestik sahaja. Walaupun Bank Bangladesh telah meningkatkan skim pembiayaan semula hijaunya, had pinjaman bagi sebuah taman solar sahaja tidak mencukupi untuk membiayai projek sederhana berkapasiti 10 MW. Pakar seperti Shafiqul Alam, Penganalisis Utama Bangladesh di IEEFA, menegaskan bahawa negara itu amat memerlukan pembiayaan mampu milik untuk jangka panjang daripada pelabur asing, bank pembangunan pelbagai hala dan instrumen kewangan inovatif seperti bon hijau.

Khondaker Golam Moazzem, Pengarah Penyelidikan di Pusat Dialog Dasar (CPD), mengkritik dasar itu kerana mengabaikan peranan penting Pelaburan Langsung Asing (FDI), khususnya ketika Bangladesh berdepan krisis dolar. Beliau berkata, meskipun dasar itu menawarkan pelepasan cukai, ia gagal menangani halangan struktur asas yang menghalang modal swasta, seperti kelewatan birokrasi dan proses pengambilan tanah yang rumit.

Ketidaktentuan kewangan ini diburukkan lagi oleh ketiadaan pelan hala tuju yang padu, menurut pengkritik. Hasan Mehedi daripada Rangkaian Tindakan Kehidupan Pesisir dan Alam Sekitar (CLEAN) menunjukkan bahawa sasaran dasar itu ditetapkan berdasarkan kapasiti terpasang, bukan jumlah penjanaan elektrik sebenar, yang boleh menjadi ukuran mengelirukan. Beliau menyarankan pelan hala tuju tahunan dan lima tahun untuk menjejaki kemajuan sebenar. Pakar juga kesal kerana dasar itu digubal secara agak terasing, tanpa rundingan yang mencukupi dengan masyarakat sivil dan tanpa penyelarasan yang baik dengan rangka kerja negara penting lain seperti Pelan Induk Tenaga dan Kuasa Bersepadu (IEPMP) serta Sumbangan Ditentukan Negara (NDC) bagi tindakan iklim.

Isyarat Bercanggah: Bayang-bayang Bahan Api Fosil

Mungkin percanggahan paling ketara yang menjejaskan dasar baharu ini ialah kerajaan pada masa yang sama sedang mempertimbangkan projek bahan api fosil baharu. Laporan bahawa kerajaan merancang menghidupkan semula loji janakuasa arang batu berkapasiti 1,200 MW di Matarbari telah menghantar isyarat bercampur kepada masyarakat antarabangsa. Langkah ini diberikan alasan bahawa loji itu mampu menjana kuasa lebih murah berbanding loji berasaskan minyak, namun penganalisis menganggapnya keputusan berpandangan pendek yang bercanggah secara langsung dengan matlamat iklim negara yang telah dinyatakan. Pembinaan loji arang batu baharu bukan sahaja akan mengikat Bangladesh kepada infrastruktur intensif karbon selama beberapa dekad, malah memburukkan masalah lebihan kapasiti yang serius dalam sektor kuasa. Dengan margin rizab semasa sekitar 61%, penambahan lebih banyak loji kuasa beban asas tanpa peningkatan permintaan yang sepadan berisiko memburukkan kedudukan kewangan sektor yang sudah rapuh, akibat bayaran kapasiti yang melonjak bagi loji yang tidak beroperasi.

Khondaker Golam Moazzem dari CPD menyuarakan kebimbangan ini secara langsung:

Kita mesti mengakui bahawa memperluas tenaga boleh baharu dalam rangka kerja ekonomi yang sangat bergantung pada bahan api fosil bukanlah sesuatu yang praktikal.

Perkongsian Global dan Langkah Seterusnya

Di tengah-tengah cabaran domestik ini, masyarakat antarabangsa telah memberikan dorongan besar. Dalam satu langkah penting, Kesatuan Eropah berjanji menyediakan €1.3 bilion untuk menyokong peralihan tenaga hijau Bangladesh. Komitmen kewangan itu diumumkan pada Festival Tenaga Boleh Baharu 2025 di Dhaka dan dianggap sebagai pemangkin serta ujian. Dr. Michal Krejza, Ketua Kerjasama Pembangunan bagi Delegasi Kesatuan Eropah, menegaskan bahawa pembiayaan itu disertai jangkaan pembaharuan sistemik, termasuk penerapan tenaga boleh baharu yang lebih pantas dan tadbir urus yang stabil.

Perkongsian antarabangsa ini boleh membantu Bangladesh beralih daripada kebergantungan pada perjanjian tenaga tradisional berasaskan bahan api fosil dan menyelaraskan negara itu dengan agenda kelestarian global. Pembiayaan tersebut juga membuka ruang untuk kerjasama lebih mendalam, termasuk pembangunan grid pintar moden. Boston Consulting Group (BCG), dengan kerjasama Agensi Perdagangan dan Pembangunan Amerika Syarikat (USTDA), telah pun menyediakan pelan hala tuju grid pintar bagi Bangladesh. Sistem sedemikian penting untuk meningkatkan kebolehpercayaan grid, mengurangkan kehilangan tenaga dan menyepadukan sumber boleh baharu yang bekalannya tidak berterusan seperti tenaga solar dan angin dengan berkesan.

Langkah seterusnya memerlukan usaha bersama untuk menangani kritikan terhadap dasar baharu itu. Pakar daripada IEEFA dan CPD mengemukakan beberapa saranan yang jelas. Keutamaan utama ialah memastikan kestabilan dan konsistensi dasar bagi memulihkan kepercayaan pelabur. Ini termasuk menyediakan jaminan pembayaran yang jelas dan mengelakkan perubahan mendadak pada rangka kerja kawal selia. Kedua, kerajaan perlu secara aktif meneroka pelbagai mekanisme pembiayaan, termasuk FDI, pembiayaan pelbagai hala dan bon hijau, sambil memudahkan proses kelulusan projek. Ketiga, keupayaan institusi, khususnya SREDA, perlu diperkukuh untuk mengendalikan tugas besar mengawasi peralihan tenaga. Akhir sekali, semua dasar tenaga dan iklim negara perlu diselaraskan agar membentuk visi yang tunggal dan bersatu bagi masa depan lestari.

Ekonomi domestik juga menawarkan peluang yang menjanjikan. Industri Pakaian Siap (RMG), tonggak eksport Bangladesh, mempunyai potensi besar untuk menggunakan tenaga solar atas bumbung. Selain itu, minat yang diumumkan oleh syarikat antarabangsa utama seperti Longi, syarikat solar gergasi dari China, untuk menubuhkan kemudahan pembuatan di Bangladesh boleh mewujudkan pekerjaan, mengurangkan kebergantungan pada import dan menjadikan negara itu hab serantau bagi teknologi boleh baharu. Memanfaatkan peluang ini penting untuk merealisasikan matlamat bercita-cita tinggi Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025.

Kesimpulan

• Sasaran Baharu Bercita-cita Tinggi: Dasar Tenaga Boleh Baharu 2025 Bangladesh menyasarkan 20% bekalan elektrik negara daripada sumber boleh baharu menjelang 2030 dan 30% menjelang 2041, peningkatan ketara berbanding tahap semasa yang merangkumi sekitar 5.6% daripada kapasiti terpasang.
• Insentif Kewangan Kukuh: Dasar ini menawarkan pengecualian cukai berperingkat selama 15 tahun kepada pengeluar tenaga boleh baharu dan mencadangkan pemansuhan duti import serta VAT bagi komponen tenaga hijau untuk merangsang pelaburan.
• Desentralisasi dan Mekanisme Pasaran: Dasar ini memperkasa pengguna melalui pemasangan solar atas bumbung, memperkenalkan perdagangan tenaga antara rakan setara (P2P) dan mewujudkan rangka kerja kawal selia dengan Kewajipan Pembelian Tenaga Boleh Baharu (RPO) serta Sijil Tenaga Boleh Baharu (REC) yang boleh dagang.
• Cabaran Besar Masih Wujud: Pakar memberi amaran bahawa ketidakselarasan dasar, ketiadaan jaminan pembayaran untuk pelabur dan jurang pembiayaan yang amat besar mengancam pencapaian sasaran dengan serius.
• Dasar Bercanggah: Kerajaan pada masa yang sama sedang mempertimbangkan loji arang batu baharu berkapasiti 1,200 MW. Langkah ini menjejaskan komitmen hijaunya dan boleh memburukkan tekanan kewangan sektor kuasa akibat lebihan kapasiti.
• Sokongan Antarabangsa Memberi Harapan: Komitmen €1.3 bilion daripada Kesatuan Eropah memberikan dorongan kewangan besar, namun keberkesanannya bergantung pada pelaksanaan pembaharuan sistemik dan kawal selia yang mendalam oleh Bangladesh.
• Langkah Seterusnya: Kejayaan bergantung pada pewujudan iklim pelaburan yang stabil dan menarik, pembangunan pelan hala tuju pelaksanaan yang jelas, pengukuhan keupayaan institusi serta penyelarasan semua dasar tenaga negara ke arah peralihan hijau yang bersatu.