Bangladesh Berusaha Memeterai Perjanjian Ganges Sebelum Tarikh Akhir Disember Ketika Kekurangan Air Semakin Teruk

Tarikh akhir Disember bagi air, tanaman dan mata pencarian

Bangladesh sedang mengusahakan perjanjian perkongsian air baharu dengan India sebelum perjanjian 30 tahun mereka tamat pada 12 Disember 2026, ketika aliran musim kering yang semakin berkurangan mengancam ladang, perikanan dan bekalan air tawar. Tarikh akhir itu tiba ketika projek pengairan terbesar Bangladesh hanya membekalkan air kepada 550 kilometer persegi tanah pertanian, berbanding 955 kilometer persegi yang dirancang untuk diairi.

Perjanjian Ganges, yang ditandatangani pada 12 Disember 1996, mengawal perkongsian air di Empangan Farakka di India, kira-kira 20 kilometer di hulu Bangladesh. Perjanjian itu tidak mempunyai klausa lanjutan automatik, maka persetujuan melalui rundingan diperlukan untuk mengekalkan rangka kerja pembahagian yang dipersetujui selepas Disember.

Rashed Al Mahmud Titumir, penasihat perdana menteri yang mengetuai jawatankuasa teknikal Bangladesh mengenai perkongsian air, menggesa supaya perjanjian berasaskan manfaat bersama dan sikap saling menghormati dimeterai. Dhaka mahukan perlindungan lebih kukuh apabila air berkurangan, manakala negeri-negeri di India mendesak New Delhi memastikan bekalan untuk keperluan mereka sendiri.

Isunya jauh melangkaui sempadan. Sungai Ganges, yang dikenali sebagai Padma di Bangladesh, mengalir sejauh 2,525 kilometer merentasi lembangan yang menurut Bank Dunia menempatkan 655 juta penduduk, termasuk lebih 50 juta di Bangladesh. Lembangan sungai ialah kawasan daratan yang airnya mengalir ke dalam sungai dan anak-anak sungainya.

Di wilayah Barind yang kering, paderi Protestan Bikash Soren, 72, masih mengingati bot-bot besar yang melalui kampungnya sepanjang tahun. Kini, beliau menggambarkan sungai yang hampir tidak mengalir selama sebahagian tahun.

"Hampir tiga bulan setahun, anda hampir tidak nampak sungai mengalir," katanya.

Soren berkata dua orang petani membunuh diri pada musim lalu selepas paras air yang menurun memusnahkan tanaman padi dan gandum mereka. Kisahnya menggambarkan tekanan terhadap kehidupan manusia di sebalik rundingan yang sebaliknya berkisar tentang ukuran aliran, jadual pembahagian dan bahasa diplomatik.

Perkara yang sebenarnya dibahagikan dalam perjanjian semasa

Farakka mengalihkan sebahagian air Ganges ke dalam sistem sungai Bhagirathi-Hooghly bagi menyokong pelayaran ke pelabuhan Kolkata. India menyifatkannya sebagai struktur pengalihan air yang menyalurkan kira-kira 40,000 kaki padu sesaat ke terusan pengumpan, manakala baki air terus mengalir ke Bangladesh.

Satu cusec bersamaan satu kaki padu air yang mengalir melepasi sesuatu titik setiap saat. Ukuran ini menunjukkan kadar bekalan air berdasarkan isipadu. Peruntukan sebanyak 35,000 cusec bersamaan kira-kira 991 meter padu sesaat.

Perjanjian itu menggunakan peraturan pembahagian yang berbeza mengikut jumlah air yang tiba di Farakka:

• Jika aliran di bawah 70,000 cusec, India dan Bangladesh secara amnya berkongsi aliran yang tersedia secara sama rata.
• Jika aliran antara 70,000 hingga 75,000 cusec, Bangladesh menerima 35,000 cusec dan India menerima bakinya.
• Jika aliran 75,000 cusec atau lebih, India menerima 40,000 cusec dan Bangladesh menerima bakinya.
• Antara 11 Mac hingga 10 Mei, setiap negara menerima 35,000 cusec dalam tiga tempoh berselang-seli selama 10 hari.
• Jika aliran turun di bawah 50,000 cusec dalam mana-mana tempoh 10 hari, kedua-dua kerajaan mesti segera berunding mengenai pelarasan kecemasan.

Analisis pembaharuan perjanjian oleh Observer Research Foundation, yang diterbitkan pada 23 Oktober oleh penyelaras program Sohini Bose, mengenal pasti peraturan rundingan kecemasan ini sebagai isu utama dalam rundingan. Bangladesh mahukan kepastian lebih tinggi ketika kekurangan air yang teruk, manakala India menghargai kelonggaran untuk merundingkan peruntukan apabila bekalan berkurangan.

Mengapa Bangladesh mahukan jaminan lebih kukuh

Tuntutan Bangladesh berkaitan perlindungan ketika aliran air merosot ke tahap luar biasa rendah. Peruntukan berselang-seli sebanyak 35,000 cusec ketika ini berjalan seiring dengan peraturan yang mewajibkan rundingan jika aliran jatuh di bawah 50,000 cusec. Dhaka mahukan perlindungan yang lebih kukuh bagi keadaan kekurangan itu.

Perjanjian 1977 menjamin sekurang-kurangnya 80% daripada peruntukan berjadual Bangladesh dalam setiap tempoh 10 hari. Memorandum yang ditandatangani pada 1982 menggantikan perlindungan itu dengan sistem kedua-dua negara berkongsi kekurangan secara berkadar.

Menteri Sumber Air Shahiduddin Chowdhury Anee menyatakan pemulihan perlindungan terdahulu sebagai keutamaan pada Oktober, ketika Bangladesh mengemukakan tuntutan bagi jaminan bekalan air. Satu lagi cadangan dalam perbahasan pembaharuan itu menyeru supaya Bangladesh menerima minimum tetap sebanyak 35,000 cusec sepanjang musim kering. Cadangan-cadangan itu akan mewujudkan kewajipan yang berbeza: satu melindungi peratusan daripada bahagian yang dijadualkan, manakala satu lagi menetapkan isipadu tetap.

Bangladesh juga berdepan kemerosotan bekalan air dalam jangka panjang. Angka sejarah yang dipetik dalam perbahasan pembaharuan menunjukkan purata aliran musim kering Ganges di Jambatan Hardinge sebanyak 2,451 meter padu sesaat antara 1934 hingga 1974, sebelum Farakka mula beroperasi, berbanding 1,295 antara 1997 hingga 2010. Angka kemudian itu kira-kira 47% lebih rendah.

Bagi petani, peruntukan terjamin memberikan asas yang lebih jelas untuk menentukan keluasan tanah yang boleh ditanami. Bagi perunding, tugas sukarnya ialah mencapai persetujuan tentang cara kedua-dua negara harus berkongsi beban apabila sungai membawa air yang lebih sedikit daripada jumlah keperluan mereka.

Hubungan teknikal berterusan di tengah-tengah ketegangan politik

Bangladesh berkata India belum memberikan maklum balas terhadap permintaannya untuk merundingkan pembaharuan perjanjian. Kementerian Luar India telah merujuk hal ehwal sungai kepada Suruhanjaya Sungai Bersama (JRC), badan dua hala yang bertanggungjawab terhadap kerjasama mengenai sungai yang dikongsi.

Hubungan teknikal masih diteruskan. Mesyuarat selama empat hari bermula di Kolkata pada 20 Mei sebagai Mesyuarat Jawatankuasa Teknikal ke-90 suruhanjaya itu, dengan pengukuran bersama dirancang di Farakka. Delegasi Bangladesh diketuai anggota JRC Md Anwar Kadir. Pasukan India dan Bangladesh juga melawat empangan itu pada Januari untuk menjalankan penilaian teknikal.

Mesyuarat suruhanjaya itu pada peringkat menteri yang terakhir disahkan secara rasmi berlangsung pada 2022, selepas terhenti selama 12 tahun. Perjanjian air Teesta yang dicadangkan pula terbantut sejak 2011, menunjukkan bahawa perbincangan teknikal boleh diteruskan tanpa menghasilkan penyelesaian politik.

Hubungan merosot selepas Sheikh Hasina melarikan diri ke India semasa kebangkitan rakyat Bangladesh pada 2024. Kehadirannya yang berterusan di sana, serta usaha Dhaka untuk mengekstradisi Hasina susulan sabitan terhadapnya atas jenayah terhadap kemanusiaan, merumitkan keadaan diplomatik. Hasina berkata beliau bercadang untuk kembali ke Bangladesh pada Disember. Kemungkinan lawatan Perdana Menteri Tarique Rahman ke India masih belum disahkan.

Pegawai India menyatakan keutamaan untuk merundingkan perjanjian baharu yang mengambil kira peningkatan permintaan, penyusutan glasier dan penggunaan air bawah tanah, dan bukannya sekadar melanjutkan syarat sedia ada. Tiada jadual yang dipersetujui untuk memuktamadkan perjanjian itu diumumkan.

Bagaimana pertikaian ini sampai ke tahap sekarang

Farakka mula beroperasi pada 1975 selepas pembinaan selama 14 tahun. Bangladesh menuduh India mengalihkan terlalu banyak air, dan pertikaian itu dibawa ke Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sebelum kedua-dua negara bersetuju dengan aturan perkongsian pada 1977.

Peristiwa utama berikut menunjukkan mengapa prospek satu lagi tempoh tanpa perjanjian begitu membimbangkan Bangladesh:

• 1975: India membuka Empangan Farakka untuk mengalihkan air ke sistem Bhagirathi-Hooghly.
• 1977: India dan Bangladesh bersetuju mengenai perkongsian air, termasuk perlindungan untuk 80% daripada peruntukan berjadual Bangladesh ketika bekalan berkurangan.
• 1982: Memorandum menggantikan perlindungan itu dengan perkongsian kekurangan secara berkadar.
• 1985: Memorandum dilanjutkan selama tiga tahun lagi, kemudian tamat.
• 12 Disember 1996: Kedua-dua negara menandatangani perjanjian semasa untuk tempoh 30 tahun.
• 20 Mei 2026: Pegawai teknikal memulakan mesyuarat selama empat hari dan penilaian aliran bersama.
• 12 Disember 2026: Perjanjian semasa tamat.

Sheikh Rokon daripada kumpulan alam sekitar Dhaka, Riverine People, berkata tahun-tahun tanpa perjanjian membawa kemusnahan besar kepada rangkaian sungai Bangladesh.

"Ganges terjejas sepanjang tahun-tahun tanpa perjanjian, dan sekurang-kurangnya tiga sungai hampir kering," katanya.

Rokon bimbang satu lagi tempoh tanpa perjanjian akan membawa kerosakan lebih besar kerana permintaan air tawar meningkat di kedua-dua belah sempadan. Kebimbangannya mengaitkan tarikh akhir perjanjian dengan persoalan praktikal tentang jumlah air yang masih tersedia untuk masyarakat di hilir.

Bihar mendesak India melindungi keperluannya

Bihar mahu keperluan air untuk pertanian, industri dan minuman di negeri itu dihitung serta dilindungi dari segi undang-undang sebelum India bersetuju dengan syarat baharu. Timbalan Ketua Menteri merangkap Menteri Sumber Air Vijay Kumar Choudhary berkata keperluan negeri itu tidak diambil kira pada 1996.

Choudhary mengaitkan Farakka dengan mendapan yang terkumpul di hulu, banjir di Bhagalpur, Munger, Khagaria dan Begusarai, serta tekanan air semasa bulan-bulan kering. Beliau berkata kebimbangan Bihar telah dibangkitkan kepada Menteri Hal Ehwal Luar S Jaishankar dan Menteri Kewangan Nirmala Sitharaman semasa lawatan delegasi ke Delhi pada 21 Ogos.

Bihar dilaporkan menuntut 2,000 cusec dalam tempoh aliran rendah, manakala jawatankuasa dalaman mencadangkan 900 cusec. Perbezaannya besar: tuntutan negeri itu lebih dua kali ganda daripada saranan jawatankuasa.

Penyelidik mempertikaikan penjelasan Bihar mengenai masalah tersebut. Himanshu Thakkar, penyelaras South Asia Network on Dams, Rivers and People, menunjukkan bahawa negeri itu kekurangan kemudahan utama untuk menyimpan air Ganges. Rajiv Sinha, profesor sains bumi di Institut Teknologi India Kanpur, mengenal pasti mendapan sebagai kebimbangan utama.

Sinha menjelaskan bahawa mendapan boleh menyekat alur sungai dan menyebabkan air melimpah ke kawasan yang lebih luas. Mendapan merujuk kepada pasir, kelodak dan bahan lain yang dibawa oleh sungai. Pergerakannya penting bagi kedalaman alur, corak banjir dan tanah pertanian.

Skim bekalan air Ganges di Bihar, yang dirasmikan pada 2022, menyalurkan air ke Gaya dan Rajgir. Tempoh pengambilan air yang dibenarkan ialah dari Julai hingga Oktober, iaitu semasa musim tengkujuh. Oleh itu, cabaran rundingan India meliputi hubungan dengan Bangladesh serta keutamaan yang bersaing dalam kalangan negeri-negerinya sendiri.

Ladang, perikanan dan Sundarbans berdepan tekanan yang saling berkait

Projek Pengairan Ganges-Kobadak Bangladesh direka untuk membekalkan air kepada 955 kilometer persegi tanah pertanian. Kawasan yang dilaporkan mendapat bekalan telah menurun kepada 550 kilometer persegi, iaitu pengurangan sebanyak 405 kilometer persegi atau kira-kira 42% daripada kawasan yang dirancang.

Nelayan juga mengubah cara mereka mencari nafkah. Abu Bakar Siddique, 55, beralih daripada menangkap ikan di sungai kepada menternak ikan di kolam apabila hasil tangkapan merosot.

Siddique menggambarkan kepelbagaian ikan di sungai yang semakin hilang:

Dahulu saya menangkap pelbagai jenis ikan.

Sungai Gorai membawa air tawar Ganges ke Sundarbans, hutan bakau terbesar di dunia dan Tapak Warisan Dunia. Air tawar membantu mengehadkan kemaraan air masin ke kawasan pedalaman. Apabila bekalan itu berkurangan, kenaikan paras laut menambah tekanan terhadap air pesisir pantai dan ekosistem.

Chowdhury Sarwar Jahan, profesor geologi di Universiti Rajshahi, memberi amaran bahawa aliran sungai yang tidak mencukupi boleh membawa akibat buruk. Ladang, kawasan perikanan dan hutan bakau semuanya bergantung pada aliran air melalui saluran yang saling bersambung, maka kekurangan air boleh memberi kesan jauh melangkaui sungai utama.

Perkara yang boleh terkandung dalam perjanjian lebih menyeluruh

Malik Fida A. Khan, bekas anggota Bangladesh dalam JRC, berkata India telah membina empangan tambahan di hulu. Beliau mahu peruntukan mengenai iklim dan pengurusan seluruh lembangan dimasukkan dalam perjanjian baharu.

Pendekatan berasaskan lembangan akan mengambil kira anak-anak sungai, air bawah tanah, mendapan dan ekosistem selain pembahagian air di Farakka. Air bawah tanah penting kerana air di bawah permukaan tanah boleh membekalkan air kepada sungai antara waktu hujan; pengepaman yang lebih intensif boleh mengurangkan sokongan itu.

Antara cadangan yang dibincangkan oleh Bose ialah melibatkan Nepal, yang sungai Ghaghara, Gandaki dan Koshi menyumbang air dari Himalaya kepada Ganges. Bekas pengerusi Suruhanjaya Pemuliharaan Sungai Kebangsaan Bangladesh juga mencadangkan pembaharuan selama tiga tahun, bukan 30 tahun lagi. India belum menyokong cadangan-cadangan itu.

Diplomasi air Bangladesh turut merangkumi penyertaan dalam Konvensyen Air Suruhanjaya Ekonomi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu untuk Eropah. Cadangan lain menggesa Bangladesh menyertai Konvensyen Alur Air Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu 1997 yang berasingan, yang membincangkan penggunaan air bersama, kemudaratan kepada negara jiran dan perlindungan ekosistem.

Tentangan terhadap Farakka juga mempunyai sejarah di India. Nitish Kumar menggesa supaya empangan itu dirobohkan pada 2016, manakala Deklarasi Patna 2017 menuntut pemulihan aliran semula jadi sungai. Tuntutan ini meluaskan perbahasan daripada peruntukan antara negara kepada kesan struktur itu sendiri.

Empangan baharu dan sungai yang turut dilanda banjir

Dhaka meluluskan projek Empangan Padma bernilai $2.8 bilion pada Mei, dengan loji janakuasa hidroelektrik berkapasiti 113 megawatt yang dirancang. Projek itu bertujuan mengurangkan kekurangan air, namun pengkritik dalam perbahasan pembaharuan berhujah bahawa pembinaan satu lagi empangan boleh melemahkan hujah Bangladesh untuk memulihkan fungsi semula jadi sungai.

Bangladesh perlu menguruskan air yang melimpah dan memusnahkan selain kekurangan bekalan pada musim kering. Lembaga Pembangunan Air berkata sungai itu melebar tiga kilometer di daerah Chapainawabganj dalam beberapa tahun kebelakangan ini, hampir dua kali ganda daripada lebarnya sebelum ini.

Rehana Khatun, 50, kehilangan rumahnya di kampung Fielder Bazar dan kini tinggal di tempat perlindungan buluh. Beliau menggambarkan kekuatan air banjir itu:

"Sungai itu menjadi ganas lalu mula menelan segala-galanya di sepanjang tebing," katanya.

Pengalaman Khatun dan kisah Soren tentang sungai yang hampir tidak bergerak menggambarkan musim yang berbeza bagi masalah yang sama. Masyarakat memerlukan bekalan air tawar yang boleh diharap pada bulan-bulan kering serta perlindungan daripada hakisan dan banjir ketika hujan lebat. Perunding berdepan tekanan untuk menangani kedua-duanya ketika menentukan perkara yang harus menggantikan perjanjian 1996.

Perkara Utama

• Perjanjian air Ganges tamat pada 12 Disember 2026 tanpa lanjutan automatik.
• Bangladesh mahukan perlindungan lebih kukuh apabila aliran air merosot ke tahap luar biasa rendah.
• Perjanjian semasa mewajibkan rundingan kecemasan apabila aliran di Farakka jatuh di bawah 50,000 cusec.
• Bihar mahu keperluan airnya dilindungi dari segi undang-undang, manakala penyelidik mengenal pasti isu penyimpanan dan mendapan.
• Projek pengairan terbesar Bangladesh membekalkan air kepada kawasan yang kira-kira 42% lebih kecil berbanding keluasan yang dirancang.
• Mesyuarat teknikal diteruskan, tetapi jadual bagi memuktamadkan perjanjian belum diumumkan.
• Cadangan yang dibincangkan termasuk pengurusan lembangan yang lebih menyeluruh, penglibatan Nepal dan tempoh pembaharuan yang lebih singkat.