Malaysia akan mengharamkan vape di seluruh negara secara berperingkat susulan perdebatan sengit

Perkara yang berubah dan bila

Malaysia sedang bersiap untuk mengharamkan vape di seluruh negara secara berperingkat. Kementerian Kesihatan berkata fasa pertama akan menyasarkan peranti sistem terbuka yang boleh diisi semula, sebelum larangan diperluas kepada semua produk vape. Penggubal dasar menyifatkan langkah itu sebagai tindak balas terhadap peningkatan penggunaan dalam kalangan belia, laporan mengenai bahan terlarang dalam cecair vape dan kegiatan perdagangan rentas sempadan yang rancak, menghubungkan penjual di Malaysia dengan permintaan di Singapura, yang sudah mengharamkan vape. Memorandum Jemaah Menteri sedang digubal untuk memperincikan skop dan tempoh pelaksanaan, dan larangan itu akan menyelaraskan Malaysia dengan beberapa negara jiran di Asia Tenggara yang sudah mengharamkan rokok elektronik.

Menteri Kesihatan Dzulkefly Ahmad berkata jawatankuasa teknikal sedang menyiapkan laporan terperinci mengenai larangan itu. Beliau menambah kementerian akan membentangkan memorandum lengkap kepada Jemaah Menteri sebaik sahaja rundingan dengan agensi ekonomi dan perundangan selesai.

Beliau memberi isyarat bahawa keputusan kini berkisar pada soal masa, bukan niat.

Soalnya bukan lagi sama ada kita akan mengharamkannya, tetapi bila.

Parlimen meluluskan Akta Kawalan Produk Merokok Demi Kesihatan Awam pada 2024 untuk mengawal selia produk nikotin, namun undang-undang itu tidak sampai ke tahap larangan sepenuhnya. Kementerian kemudian mempergiat pemeriksaan dan rampasan di seluruh negara, sementara beberapa negeri memperketat peraturan tempatan mengenai pelesenan runcit. Larangan nasional yang dicadangkan itu akan menggantikan peraturan yang berbeza-beza ini dengan satu piawaian tunggal.

Pelaksanaan berperingkat, sistem terbuka dahulu

Vape sistem terbuka ialah peranti boleh guna semula yang membolehkan pengguna mengisi semula tangki dengan cecair pilihan mereka. Fleksibiliti itu menjadikannya popular dalam kalangan pengguna berpengalaman, namun turut membuka lebih banyak ruang untuk penyalahgunaan kerana hampir apa-apa cecair pun boleh diisi. Produk sistem tertutup biasanya boleh dibuang selepas digunakan, telah diisi terlebih dahulu dan lebih mudah digunakan oleh pengguna baharu atau sekali-sekala.

Dzulkefly berkata fasa pertama akan menumpukan pada sistem terbuka, sebelum diperluas kepada semua produk. Pegawai berpendapat pendekatan berperingkat memberi masa kepada pasukan penguat kuasa untuk memperluas pemeriksaan, berhubung dengan peruncit dan menutup kelompongan dalam aspek seperti jualan dalam talian dan penghantaran kurier.

Mengapa perdebatan ini begitu hangat

Pengumuman itu mencetuskan reaksi keras. Pihak yang memperjuangkan kesihatan melihat larangan sebagai cara menghalang generasi baharu daripada bergantung pada nikotin serta mengelakkan kos perubatan dan sosial pada masa depan. Kumpulan yang mewakili pengguna vape dan peruncit pula memberi amaran bahawa larangan boleh mendorong jualan ke pasaran gelap, menjadikan produk kurang selamat dan lebih sukar dikawal.

Hujah kesihatan menyokong larangan

Pakar perunding pediatrik dan pejuang hak kanak-kanak kurang upaya, Datuk Dr Amar Singh HSS, menyokong larangan nasional. Beliau merujuk kepada promosi yang berleluasa berhampiran sekolah, tanggapan golongan muda bahawa vape tidak berbahaya dan pertambahan pengguna yang pesat. Data tinjauan nasional menunjukkan bahawa pada 2022, 14.9 peratus pelajar sekolah menengah berusia 13 hingga 17 tahun menggunakan rokok elektronik, bersamaan hampir 400,000 remaja ketika itu. Beliau percaya jumlah itu sudah meningkat.

Dr Amar berkata risiko kesihatan terhadap golongan muda adalah nyata dan boleh dicegah.

Kita memerlukan larangan nasional terhadap produk vape jika benar-benar serius mahu melindungi golongan muda. Jika tidak, kita berisiko melahirkan generasi baharu remaja yang ketagih.

Beliau turut memberi amaran bahawa ramai golongan muda menjadikan vape sebagai cara mengatasi tekanan dan keresahan, sedangkan penggunaan secara kerap boleh memburukkan masalah emosi, meningkatkan sikap impulsif dan mengukuhkan ketagihan. Bagi kementerian, laporan mengenai cecair vape yang dicampur tetrahydrocannabinol, fentanyl atau kokain menguatkan lagi alasan untuk mengambil pendirian tegas. Singapura baru-baru ini mengubah pendekatannya dengan menganggap vape sebagai isu kawalan dadah dan meningkatkan hukuman.

Kebimbangan peruncit dan pengguna vape

Peruncit dan kumpulan pro-vape berpendapat larangan menyeluruh akan mengulangi kisah rokok haram di Malaysia. Mereka berkata menutup pasaran sah bagi produk yang sudah digunakan jutaan orang akan menyerahkan permintaan kepada pembekal haram. Mereka lebih memilih kawal selia ketat berbanding larangan, misalnya melalui pelesenan, senarai produk yang diluluskan, had nikotin dan kawalan lokasi penjualan peranti.

Tinjauan yang ditempah oleh Malaysian Vapers Alliance melaporkan bahawa 74 peratus responden bimbang larangan akan membesarkan pasaran haram, manakala 80 peratus khuatir produk tidak dikawal selia tidak selamat. Pemilik kedai turut mempersoalkan sama ada penguatkuasaan mampu mengejar keadaan, dan memberi amaran bahawa kesannya mungkin lebih banyak cecair yang tidak diuji, lebih banyak jualan dalam talian dan tingkah laku yang lebih berisiko.

Data vape dalam kalangan belia dan kesihatan awam

Data golongan muda menjadi tumpuan perdebatan nasional. Tinjauan kerajaan pada 2022 menganggarkan hampir 15 peratus remaja sekolah menengah sudah menggunakan rokok elektronik. Cecair berperisa, reka bentuk yang mengikut trend dan pemasaran dalam talian yang pantas memudahkan mereka mencuba. Pentadbir sekolah dan ibu bapa melaporkan peningkatan insiden di luar pagar sekolah dan di deretan kedai berdekatan.

Pendedahan kepada nikotin ketika remaja boleh menjadikan otak lebih mudah mengalami kebergantungan, menjejaskan perhatian dan pembelajaran serta membentuk tingkah laku. Pakar kesihatan turut membangkitkan aduan pernafasan dan risiko kecederaan paru-paru akut yang dikaitkan dengan vape di beberapa negara. Kes sedemikian jarang berlaku di Malaysia, namun risikonya meningkat apabila cecair mengandungi bahan kimia yang tidak diketahui atau pengguna mengubah suai peranti tanpa panduan.

Penyelidik menyatakan bahawa kajian akademik di Asia Tenggara masih terhad. Kebanyakan kajian berskala kecil dan banyak bergantung pada bahan yang belum melalui semakan rakan sebaya. Kekurangan itu tidak menghapuskan kebimbangan, kerana gabungan kepekatan nikotin yang tinggi, sifat ingin tahu golongan muda dan jualan dalam talian mewujudkan persekitaran yang sukar dikawal. Beberapa negara di rantau ini memilih pendekatan pencegahan awal.

Perkembangan pasaran

Pasaran vape Malaysia berkembang pesat selepas 2023, apabila kerajaan mengeluarkan nikotin cecair daripada Senarai Racun untuk mengenakan cukai eksais. Keputusan itu secara berkesan menghalalkan nikotin dalam cecair vape dan menarik pelaburan serta jenama baharu. Menjelang 2023, nilai pasaran dianggarkan sekitar 3.48 bilion ringgit, manakala kira-kira 1.4 juta rakyat dewasa Malaysia dianggarkan menggunakan rokok elektronik.

Pada 2024, Parlimen meluluskan Akta Kawalan Produk Merokok Demi Kesihatan Awam. Undang-undang itu menetapkan peraturan pendaftaran produk, mengharamkan paparan runcit, mesin layan diri dan jualan dalam talian, serta mengehadkan kekuatan nikotin. Penggubal undang-undang menggugurkan klausa pengakhiran generasi yang dicadangkan, yang akan menghentikan penjualan dan penggunaan secara berperingkat bagi mereka yang lahir selepas tahun tertentu.

Penguatkuasaan kemudian dipertingkat. Operasi besar-besaran di seluruh negara membawa kepada rampasan cecair dan peranti yang tidak berdaftar. Bilangan jenama berdaftar turun daripada lebih 3,200 kepada kira-kira 390, manakala varian berdaftar berkurangan daripada sekitar 6,800 kepada 2,794. Beberapa kerajaan negeri turut mengambil tindakan sendiri.

Johor membekukan lesen perniagaan baharu untuk peruncit vape seawal 2016. Kelantan, Terengganu, Perlis, Kedah dan Pahang mengambil langkah mengehadkan jualan dengan menghentikan pengeluaran atau pembaharuan lesen. Setakat Ogos 2025, Terengganu dan Perlis telah melaksanakan larangan penuh di peringkat negeri. Larangan nasional akan menggantikan langkah yang tidak seragam ini dengan satu peraturan tunggal.

Kesan rentas sempadan dan kaitan dengan Singapura

Singapura mengharamkan vape sejak 2018 dan baru-baru ini memperketat pendekatannya dengan meningkatkan hukuman serta memberi tumpuan kepada aspek kawalan dadah. Namun, permintaan tidak terhenti. Kedai Malaysia berhampiran sempadan, khususnya di Johor Bahru, melaporkan perniagaan yang berterusan daripada warga Singapura. Walaupun pembekuan lesen dilaksanakan, bekalan masih ada melalui kedai sedia ada dan penjual dalam talian.

Singapura merekodkan 19 kes penyeludupan besar di pusat pemeriksaan pada 2023, dengan kira-kira 90,000 peranti dan barangan berkaitan dirampas. Dari April hingga Jun tahun ini, lebih 3,700 orang ditangkap kerana memiliki atau menggunakan vape, meningkat berbanding suku sebelumnya. Perang tarik tali merentasi Tambak Johor menjadikan vape cabaran penguatkuasaan serantau.

Larangan di Malaysia tidak akan menghapuskan permintaan rentas sempadan dalam sekelip mata. Langkah itu boleh mengurangkan akses melalui kedai runcit, namun penjual dalam talian dan kurier tidak rasmi mungkin menyesuaikan diri. Pemeriksaan kastam yang diselaraskan, perkongsian data serta tindakan terhadap saluran pembayaran dan penghantaran diperlukan jika pihak berkuasa mahu membanteras perdagangan itu.

Maksud larangan terhadap penguatkuasaan

Larangan memerlukan pendekatan penguatkuasaan yang berbeza daripada kawal selia. Pemeriksa akan menutup penjualan dan merampas stok, bukannya memeriksa pematuhan terhadap peraturan pelabelan. Platform dalam talian, penyedia logistik pihak ketiga dan penjual rentas sempadan akan memainkan peranan utama, kerana pembeli boleh mengelak pemeriksaan di peringkat jalanan hanya dengan beberapa ketikan pada telefon.

Pengalaman Malaysia menangani rokok haram menunjukkan betapa sukarnya usaha ini. Tembakau haram menguasai bahagian pasaran yang besar sejak bertahun-tahun. Penganalisis menganggarkan produk haram yang tidak dikenakan cukai membentuk lebih separuh daripada jualan rokok. Kemungkinan corak serupa bagi vape menjadi amaran utama industri.

Penyokong larangan berhujah bahawa peraturan yang jelas akan memudahkan penguatkuasaan disampaikan dan dilaksanakan. Mereka turut merujuk kepada bukti bahan cemar dalam sesetengah cecair vape serta sasaran terhadap golongan muda melalui produk berkekuatan nikotin tinggi dan perisa manis. Bagi mereka, keutamaan ialah pencegahan dan pengurangan kos perubatan dalam jangka panjang.

Walau apa pun, keupayaan penguatkuasaan akan menentukan sama ada larangan berkesan. Ini termasuk lebih banyak pemeriksaan, ujian makmal yang lebih pantas terhadap cecair yang dirampas dan tindakan tegas terhadap pembekal besar. Usaha itu juga merangkumi kempen awam yang menerangkan hukuman dan menggalakkan pengguna sedia ada mendapatkan bantuan untuk berhenti.

Sisa elektronik dan risiko kebakaran akibat vape pakai buang

Perdebatan ini bukan hanya mengenai kesihatan. Vape pakai buang juga menimbulkan masalah sisa elektronik. Peranti itu mengandungi bateri litium-ion kecil dan meninggalkan sisa nikotin, logam serta bahan kimia lain. Jika dibuang ke dalam tong sampah biasa, ia boleh mencetuskan kebakaran atau mencemarkan alam sekitar.

Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia telah memberi amaran mengenai bahaya bateri dalam aliran sisa. Ketua Pengarah Nor Hisham Mohammad berkata haba dan kerosakan yang dialami sel bateri ini semasa pelupusan boleh mencetuskan kebakaran.

Jika dibuang ke dalam tong sampah biasa, ia boleh menyebabkan kebakaran di dalam lori sampah atau tapak pelupusan sampah.

Pakar pengurusan sisa menambah bahawa kebanyakan pod kelihatan seperti barangan plastik biasa, maka ia berkemungkinan tidak diasingkan untuk dikitar semula dengan betul. Theng Lee Chong berkata sarung plastik dan komponen berbahaya boleh mencemarkan tanah dan air jika berakhir di tapak pelupusan sampah. Para pejuang alam sekitar mencadangkan sistem pemulangan di kedai peruncit dan model tanggungjawab pengeluar lanjutan supaya pengilang membantu membiayai pengumpulan dan pelupusan yang selamat.

Syarikat kitar semula elektronik berkata konsep itu berkesan. Sebuah syarikat melaporkan bahawa ia sudah mengumpul dan mengitar semula ribuan pod melalui program pemulangan, sebelum menghantarnya bersama bateri ke kemudahan berlesen untuk diproses mengikut garis panduan agensi alam sekitar.

Pelaksanaan larangan berperingkat

Memberi tumpuan kepada sistem terbuka terlebih dahulu menyasarkan produk yang paling mudah diubah suai dan cecair yang paling mudah dicampur dengan bahan lain. Pelaksanaan berperingkat memberi masa kepada pihak berkuasa untuk memperkemas peraturan, melatih pasukan penguat kuasa serta memberikan panduan yang jelas kepada peruncit dan syarikat logistik.

Kementerian Kesihatan sedang menggubal memorandum Jemaah Menteri yang akan menetapkan fasa dan tempoh pelaksanaan. Dzulkefly berkata beliau tidak akan mendahului keputusan Jemaah Menteri. Beliau turut berkata Perdana Menteri menyokong inisiatif itu dan mahu kementerian memperincikan perkara berkenaan dengan betul.

Bagi pengguna dan pemilik kedai, persoalan utama ialah aktiviti apa yang akan dianggap sebagai pelanggaran larangan, berapakah jumlah denda dan bagaimana perubahan itu akan diterapkan terhadap pasaran dalam talian. Kementerian meminta orang ramai bersabar sementara butirannya dimuktamadkan. Mereka yang menggunakan vape untuk berhenti merokok boleh berbincang dengan doktor mengenai terapi berhenti merokok yang diluluskan.

Gambaran serantau dan pengajaran dasar

Asia Tenggara mempunyai peraturan rokok elektronik yang berbeza-beza. Singapura, Brunei, Kemboja dan Thailand telah melaksanakan larangan, manakala Laos mengambil langkah mengehadkan penjualan dan import. Filipina, Vietnam dan Hong Kong mengawal selia penggunaan, sementara peraturan di Indonesia dan Myanmar lebih longgar atau tidak menyeluruh. Kajian kesihatan awam di rantau ini menunjukkan bahawa tindakan awal dan tegas mengurangkan penggunaan dalam kalangan belia serta memudahkan penguatkuasaan.

Dasar boleh berubah. Thailand menyahjenayahkan ganja pada 2022, kemudian berdepan gelombang penjualan tanpa kawal selia dan kini bergerak ke arah menjadikan semula penggunaan bukan perubatan sebagai kesalahan jenayah. Pemimpin Malaysia berkata mereka mahu mengelakkan kitaran serupa dalam isu vape, apabila pertumbuhan pesat mendahului peraturan dan penguatkuasaan. Dasar nasional yang jelas bertujuan menutup jurang itu.

Perkara yang perlu diketahui

• Kerajaan merancang larangan vape di seluruh negara secara berperingkat. Peranti sistem terbuka akan disasarkan dahulu, diikuti semua produk.
• Kementerian Kesihatan sedang menggubal memorandum Jemaah Menteri yang akan memperincikan pelaksanaan dan tempohnya. Menteri berkata persoalannya ialah bila, bukan sama ada larangan akan dilaksanakan.
• Akta Kawalan Produk Merokok Demi Kesihatan Awam 2024 mengawal selia produk nikotin tetapi tidak mengharamkannya. Penguatkuasaan sejak penghujung 2024 mengurangkan jenama berdaftar daripada lebih 3,200 kepada kira-kira 390.
• Nilai pasaran vape Malaysia dianggarkan sekitar 3.48 bilion ringgit pada 2023, dengan kira-kira 1.4 juta pengguna dewasa.
• Penggunaan vape dalam kalangan remaja berleluasa. Pada 2022, 14.9 peratus pelajar sekolah menengah menggunakan rokok elektronik.
• Pihak berkuasa menyebut laporan mengenai dadah terlarang yang dicampurkan ke dalam cecair vape sebagai kebimbangan utama, selain risiko ketagihan dalam kalangan belia.
• Peraturan negeri berbeza-beza. Johor membekukan lesen kedai vape pada 2016. Terengganu dan Perlis melaksanakan larangan penuh.
• Permintaan rentas sempadan menghubungkan penjual Malaysia dengan Singapura, tempat vape diharamkan. Singapura merekodkan 19 kes penyeludupan besar dan merampas kira-kira 90,000 peranti pada 2023, serta menangkap lebih 3,700 pengguna dalam satu suku tahun ini.
• Kumpulan pengguna vape dan peruncit memberi amaran bahawa larangan boleh membesarkan pasaran gelap. Pihak yang memperjuangkan kesihatan berpendapat pencegahan dan peraturan jelas akan melindungi golongan muda serta mengurangkan kos masa depan.
• Vape pakai buang menambah masalah sisa elektronik dan risiko kebakaran, sekali gus mendorong seruan supaya diwujudkan program pemulangan serta skim tanggungjawab pengeluar.