Indonesia menggantung operasi dapur bermasalah dan memperketat pengawasan program makanan percuma selepas kes keracunan besar-besaran

Krisis menguji program makanan percuma Indonesia

Indonesia telah menutup dapur yang dikaitkan dengan program makanan percumanya selepas beberapa siri kes keracunan makanan besar-besaran, namun pelaksanaan di seluruh negara akan diteruskan dengan pengawasan lebih ketat. Badan Gizi Nasional (BGN), yang mengendalikan program Makan Bergizi Gratis (MBG) Presiden Prabowo Subianto, berkata dapur yang dikaitkan dengan insiden telah digantung operasinya sementara penyiasat mengesan punca pencemaran. Langkah itu diambil kira-kira sembilan bulan selepas program yang bertujuan meningkatkan pemakanan kanak-kanak dan mengurangkan bantut tumbesaran dengan menyediakan makanan harian kepada murid sekolah, kanak-kanak kecil, serta wanita hamil dan menyusukan anak itu dimulakan.

Pegawai berkata lebih satu bilion hidangan telah disediakan tahun ini. Namun, kes keracunan yang disyaki terus meningkat. Agensi itu mengakui sekurang-kurangnya 4,711 kes direkodkan sehingga akhir September. Kementerian Kesihatan Indonesia dan badan kawal selia makanan dan ubat-ubatan pula mengira lebih 5,000 kes. Kumpulan pemantau yang menjejaki sekolah melaporkan jumlah lebih tinggi, termasuk 6,452 kes yang dihimpunkan Rangkaian Pemantau Pendidikan Indonesia (JPPI). Gabungan pertubuhan kesihatan dan pendidikan berkata jumlah keseluruhan negara mungkin sudah melebihi 10,000 kes. Beberapa kumpulan ini menggesa program dihentikan sementara sehingga kawalan keselamatan makanan dibina semula.

Gelombang terbaru melanda Jawa Barat dan Jawa Tengah pada September. Di Sragen, Jawa Tengah, pihak berkuasa tempatan berkata 365 orang jatuh sakit selepas makanan tengah hari pada suatu hari diagihkan dari dapur pusat ke beberapa sekolah. Di Kabupaten Bandung Barat, Jawa Barat, pegawai melaporkan lebih 1,000 pelajar mengalami sakit perut, pening, loya dan sesak nafas selama beberapa hari. Awal tahun ini, makmal di Jawa Barat mengesan Salmonella dan E. coli dalam makanan sekolah selepas satu lagi insiden besar. Pada hari-hari lain, pelajar dan guru di beberapa wilayah mengadu tentang makanan yang kurang bermutu atau rosak, termasuk sos luput tarikh, pencemaran serangga dan, dalam satu kes, serpihan kaca dalam nasi.

Apa yang berlaku di sekolah dan dapur

Di banyak daerah, makanan disediakan di dapur Unit Perkhidmatan Pemenuhan Pemakanan (SPPG), kemudian dibungkus dan dihantar ke sekolah mengikut jadual yang ketat. Model itu boleh berfungsi apabila penyejukan, air bersih dan kakitangan terlatih memastikan bakteria terkawal. Jika satu sahaja aspek gagal, risiko meningkat dengan cepat. Kes besar di Sragen melibatkan nasi kunyit, hirisan telur, tempe goreng, salad timun, buah-buahan dan susu yang dimasak di dapur pusat lalu dihantar ke beberapa sekolah. Pihak berkuasa mengarahkan dapur itu menghentikan operasi sementara menunggu ujian makmal.

Ketua Kabupaten Sragen, Sigit Pamungkas, berkata penyiasat sedang menunggu keputusan makmal dan meneliti kebersihan dapur berkenaan.

Kita tidak boleh membuat kesimpulan khusus dengan serta-merta. Program ini perlu lebih ketat dan lebih bersih.

Insiden terkini mengikut wilayah

• Jawa Barat, Kabupaten Bandung Barat: lebih 1,000 pelajar jatuh sakit selama beberapa hari. Pemimpin tempatan mengisytiharkan kejadian luar biasa bagi mempercepat rawatan dan siasatan.
• Jawa Tengah, Sragen: 365 orang jatuh sakit selepas dapur pusat mengagihkan makanan ke beberapa sekolah. Operasi digantung sementara menunggu keputusan makmal.
• Jawa Barat, Cianjur (April): sekurang-kurangnya 165 pelajar jatuh sakit; ujian awal ke atas bekas makanan menunjukkan pencemaran Staphylococcus, E. coli dan Salmonella. Keputusan makmal penuh mengambil masa beberapa hari.
• Sulawesi Barat, Mamuju: puluhan orang jatuh sakit; laporan tempatan menyebut sos luput tarikh dalam satu insiden. Dua pelajar dilaporkan berada dalam keadaan kritikal dalam kes berasingan.
• Kalimantan Barat, Ketapang: sekurang-kurangnya 25 pelajar dan guru jatuh sakit selepas menikmati hidangan MBG. Ketua program wilayah mengakui ikan yu goreng dimasukkan secara tidak sengaja dalam menu, dengan alasan kebimbangan tentang penyimpanan dan merkuri.
• Jawa Timur, Tuban dan Sulawesi Selatan, Bulukumba: pelajar melaporkan menemui ulat dalam makanan pada hari-hari tertentu. Di Batam, Kepulauan Riau, serpihan kaca dilaporkan ditemui dalam nasi.
• Sulawesi Tenggara, Baubau; Sulawesi Tengah, Banggai; dan kawasan lain: kelompok kes penyakit tambahan direkodkan sepanjang tahun.

Pemerintah tempatan menanggung kos perubatan pelajar yang terjejas dan mengarahkan dapur yang dikaitkan dengan kelompok kes menghentikan perkhidmatan sementara menunggu pemeriksaan. Di beberapa kabupaten, pasukan petugas diaktifkan untuk menyelia menu, kebersihan dapur dan jadual penghantaran.

Langkah kerajaan dan pengakuan dalaman

Badan Gizi Nasional secara terbuka mengakui pengawasan tidak mencukupi. Timbalan ketuanya, Nanik Deyang, memohon maaf atas wabak terbaru dan berkata sesetengah rakan pelaksana serta pasukan dalaman gagal mematuhi prosedur operasi standard. Agensi itu mula menutup dapur yang tidak mempunyai pensijilan kesihatan, melarang makanan diproses daripada dimasukkan dalam menu dan melancarkan siasatan bersama pengawal selia kesihatan serta polis. Pegawai berkata puluhan dapur telah ditutup kerana tidak mematuhi peraturan, manakala ratusan lagi sedang diaudit.

Bagi menstabilkan operasi, kerajaan berkata semua dapur akan dilengkapi peralatan asas kebersihan dan ujian, termasuk kit ujian makanan, peralatan mencuci dan mengeringkan dengan air panas serta penapis air bersih. Peraturan presiden sedang dirangka untuk mentakrifkan peranan setiap badan kerajaan, dengan Kementerian Kesihatan bertanggungjawab terhadap pengawasan dan Badan Gizi Nasional sebagai badan pelaksana. Program itu sudah diperluas kepada lebih 20 juta penerima, dengan rancangan mencapai kira-kira 83 juta menjelang akhir tahun sekiranya penambahbaikan keselamatan berjalan lancar.

Nanik Deyang, timbalan ketua Badan Gizi Nasional, mengaitkan kes-kes itu dengan pengawasan yang lemah dan amalan kerja yang cuai.

Kami memohon maaf atas insiden ini. Ia berpunca daripada kekurangan pengawasan dan kegagalan sesetengah rakan pelaksana serta pasukan dalaman mematuhi prosedur operasi standard. Kami akan segera meningkatkan pengawasan.

Ketua BGN, Dadan Hindayana, berkata agensi itu kesal dengan kes keracunan berkenaan dan akan menyiasat setiap kes. Beliau mempertahankan keputusan meneruskan pelaksanaan program sambil menutup dapur bermasalah dan memperketat kawalan.

Daripada kira-kira satu bilion hidangan yang disediakan tahun ini, terdapat beberapa ribu kes yang disyaki. Kami kesal atas setiap satunya. Kami akan menyiasat dan membuat penambahbaikan sambil meneruskan program ini.

Bagi meningkatkan kemahiran dengan segera, agensi itu akan menghantar 5,000 cef profesional daripada Persatuan Cef Indonesia untuk melatih dan membimbing tukang masak MBG di dapur SPPG di seluruh negara. Persatuan itu merancang untuk memperakui dapur dan kakitangan mengikut piawaian seragam. Setakat awal Oktober, pihak berkuasa melaporkan lebih 10,000 dapur MBG beroperasi di seluruh negara.

Cef Susanto, pengerusi Persatuan Cef Indonesia, berkata kumpulan itu akan menumpukan pada latihan praktikal di dapur.

Cef kami akan membimbing pasukan dapur secara langsung serta membantu melaksanakan piawaian yang konsisten dan amalan selamat. Kami akan mengusahakan pensijilan supaya setiap dapur memenuhi piawaian keselamatan makanan profesional.

Setiausaha Kabinet, Teddy Indra Wijaya, berkata kerajaan sedang mempercepat naik taraf peralatan di dapur dan menjangkakan peraturan presiden itu akan menjelaskan tanggungjawab masing-masing supaya tiada kekeliruan antara agensi dalam pengawasan dan penguatkuasaan.

Mengapa kes keracunan merebak

Pakar keselamatan makanan berkata skala dan kepantasan program itu mengatasi keupayaan sistem yang diperlukan untuk memastikan keselamatan setiap hidangan. Sri Raharjo, profesor teknologi makanan di Universitas Gadjah Mada, berkata pengawasan lemah yang digabungkan dengan sasaran bercita-cita tinggi mewujudkan risiko yang boleh dijangka. Beliau menyatakan bahawa membina dan mengurus puluhan ribu dapur memerlukan wang, masa dan tenaga kerja terlatih, manakala penyediaan makanan dalam jumlah besar secara tergesa-gesa boleh menyebabkan kawalan suhu yang tidak betul, pencemaran silang dan makanan tidak cukup masak.

Profesor Raharjo mengingatkan bahawa tanpa pengawasan yang diperkukuh, lebih banyak dapur dengan kakitangan yang mencukupi dan peraturan yang jelas, peluasan program akan terus membesarkan kesan kegagalan.

Sasarannya terlalu bercita-cita tinggi. Membina dan mengurus puluhan ribu dapur memerlukan masa dan sistem. Apabila pengawasan lemah, insiden meningkat seiring dengan skala program.

Beliau menggesa supaya rangka kerja undang-undang untuk makanan sekolah diperkukuh dan berkata sekolah serta ibu bapa patut dibenarkan menolak penyertaan jika dapur tempatan belum bersedia, tanpa bimbang dikenakan penalti. Beliau turut menyeru pengumpulan data tentang hasil pemakanan untuk menilai sama ada program itu mencapai matlamat utamanya, iaitu meningkatkan kesihatan.

Bagaimana keselamatan makanan asas boleh terjejas

Bakteria bawaan makanan yang lazim membiak dengan cepat dalam julat suhu yang biasa berlaku apabila makanan yang dimasak disimpan dan dihantar tanpa penyejukan atau pemanasan semula yang betul. Nasi yang dimasak boleh mengandungi Bacillus cereus jika penyejukannya terlalu perlahan. Staphylococcus boleh merebak melalui tangan apabila amalan kebersihan lemah. Salmonella dan E. coli boleh mencemari ayam, telur, daging dan sayur-sayuran mentah. Apabila dapur pusat menyediakan ribuan hidangan, mengekalkan makanan panas pada suhu selamat, memastikan makanan sejuk kekal dingin serta mengasingkan bahan mentah daripada makanan yang telah dimasak menjadi perkara penting. Tempoh penghantaran yang panjang, kualiti air yang buruk dan peralatan yang tidak dibersihkan dengan sempurna menambah risiko.

Ujian makmal dalam kes terdahulu di Jawa Barat menemui pencemaran Salmonella dan E. coli. Organisma ini boleh menyebabkan cirit-birit, kekejangan perut dan demam. Doktor dalam wabak terbaru turut merekodkan sesak nafas dalam kalangan pelajar, yang boleh berlaku dalam insiden besar-besaran apabila dehidrasi dan keresahan mula dirasai ketika kanak-kanak beratur untuk mendapatkan rawatan.

Henti sementara atau teruskan

Desakan supaya program dihentikan terus meningkat daripada kumpulan masyarakat sivil. JPPI, Pusat Inisiatif Pembangunan Strategik Indonesia, kumpulan hak makanan dan badan pemantau antirasuah semuanya menggesa program dihentikan sementara, dengan alasan jeda singkat akan membolehkan audit menyeluruh terhadap dapur, rantaian bekalan dan latihan dijalankan. Beberapa pertubuhan mengemukakan aduan kepada Suruhanjaya Nasional Hak Asasi Manusia, dengan mendakwa kegagalan memastikan makanan selamat melanggar hak asasi dan sesetengah komuniti berasa tidak digalakkan melaporkan insiden.

Ubaid Matraji, penyelaras nasional JPPI, berkata penutupan dapur hanya selepas berlakunya wabak tidak dapat mencegah kelompok kes yang seterusnya.

Menutup dapur hanya selepas kanak-kanak jatuh sakit tidak berkesan. Gantung program cukup lama untuk membaiki keselamatan makanan, kemudian mulakannya semula dengan pengawasan yang lebih ketat.

Pesuruhjaya Komnas HAM, Atnike Nova Sigiro, berkata negara mesti bertindak segera untuk menegakkan hak terhadap makanan selamat, sambil memberi amaran bahawa tindakan lambat boleh dianggap sebagai pelanggaran hak.

Negara mesti bertanggungjawab atas insiden ini. Jika kerajaan gagal bertindak segera bagi memastikan hak terhadap makanan yang selamat dan bermutu tinggi, hal itu boleh dianggap sebagai pelanggaran hak yang berat.

Pegawai berhujah bahawa MBG ialah program strategik yang menangani masalah pemakanan dan bantut tumbesaran, dan meneruskannya sambil membaiki masalah ialah tindakan paling bertanggungjawab. Mereka menekankan bahawa jumlah hidangan yang dikaitkan dengan penyakit kecil berbanding jumlah yang disediakan, serta kos perubatan pelajar terjejas sedang ditanggung.

Kos, manfaat dan perdebatan sengit

Taruhannya tinggi kerana program itu mahal dan meliputi kawasan luas. Belanjawan 2025 memperuntukkan kira-kira 171 trilion rupiah, manakala pegawai memberi isyarat bahawa peruntukan tahun depan akan lebih besar. Rancangan program menyasarkan kira-kira 83 juta penerima menjelang akhir tahun dan meneruskannya hingga 2029. Kementerian kerajaan telah menyelaraskan perbelanjaan bagi membantu membiayai MBG, sekali gus mencetuskan kritikan daripada kumpulan yang bimbang tentang pertukaran keutamaan dan pembaziran. Protes di beberapa bandar mencerminkan kekecewaan orang ramai terhadap pemotongan belanjawan perkhidmatan lain, walaupun ibu bapa turut menyambut baik makanan yang membantu meringankan beban kewangan isi rumah.

Penyokong berkata hidangan harian boleh meningkatkan kehadiran dan tumpuan serta menyumbang kepada tumbesaran, seperti yang ditunjukkan oleh program pemberian makanan di sekolah di seluruh dunia. Presiden Prabowo mempertahankan MBG sebagai sebahagian daripada usaha lebih luas untuk mengurangkan kemiskinan dan kelaparan.

Program ini dan inisiatif sosial lain akan membantu membina sebuah negara yang bebas daripada kemiskinan, bebas daripada kelaparan dan bebas daripada penderitaan.

Penggiat kesihatan memberi amaran bahawa mutu menu mesti selaras dengan matlamat pemakanan program itu. Beberapa doktor dan kumpulan pemakanan berkata terlalu banyak makanan yang disediakan adalah makanan ultra-proses, dengan sos dan snek berbungkus menggantikan buah-buahan serta sayur-sayuran segar. Pakar pemakanan komuniti, Tan Shot Yen, berkata tumpuan patut diberikan kepada makanan segar dan seimbang, serta menegaskan kesilapan kecil sekalipun dalam program yang memberi makan kepada jutaan orang boleh membawa kesan besar.

Walaupun kadar kesilapan kecil sekalipun tidak boleh diterima apabila nyawa manusia menjadi taruhan. Program ini patut menumpukan pada makanan segar dan berkhasiat, bukannya makanan diproses.

Langkah segera untuk memperbaiki dapur

Keselamatan makanan bukan perkara yang rumit, tetapi kesilapan tidak boleh dipandang ringan. Beberapa langkah segera dapat mengurangkan risiko dengan cepat sementara pembaharuan lebih menyeluruh diteruskan.

• Hadkan jarak penghantaran supaya makanan sampai ke bilik darjah dalam tempoh yang selamat, atau panaskan semula makanan di lokasi sehingga mencapai suhu selamat.
• Sediakan tempat mencuci tangan, peralatan mencuci pinggan dengan air panas dan bahan pembasmi kuman di setiap dapur, berserta senarai semak dan rekod harian.
• Pastikan bekalan air bersih melalui penapisan atau pengklorinan, dan uji air secara berkala.
• Laksanakan kawalan bahaya yang mudah: asingkan ruang penyediaan bahan mentah dan makanan yang telah dimasak, gunakan papan pemotong dan peralatan berkod warna serta bekas bertutup untuk pengangkutan.
• Larangkan bahan berisiko tinggi dalam penyediaan makanan secara besar-besaran, seperti salad mentah apabila kualiti air diragui, dan makanan yang cepat rosak tanpa penyejukan.
• Ambil dan tempatkan pakar pemakanan serta pegawai keselamatan makanan bertauliah di seluruh rangkaian SPPG untuk menyelia menu dan operasi.
• Terbitkan data insiden setiap hari, termasuk tindakan pembetulan, supaya ibu bapa dan sekolah dapat menjejaki prestasi serta meminta penyedia perkhidmatan bertanggungjawab.
• Laksanakan audit tanpa notis dan latihan semula segera untuk dapur yang berulang kali melanggar peraturan, serta gantung operasi sehingga dapur itu lulus pensijilan.
• Benarkan sekolah yang mempunyai dapur terbukti selamat beroperasi mengikut piawaian MBG dengan menggunakan hasil tempatan dan pengawasan komuniti.

Indonesia mempunyai contoh yang boleh dijadikan panduan. Sebuah sekolah rendah awam di Solo mengendalikan dapur sihat sejak 2015 dengan pengawasan pakar pemakanan dan pemeriksaan berkala. Ibu bapa menerima menu lebih awal dan memberikan maklum balas. Sekolah itu melaporkan tiada insiden. Ibu bapa dan pakar mencadangkan dapur seumpamanya yang diuruskan sekolah dibenarkan beroperasi di bawah MBG dengan piawaian yang jelas, daripada memaksa semua sekolah menggunakan dapur pusat yang belum bersedia.

Ibu bapa, pelajar dan guru tersepit

Pelajar di bandar yang terjejas menceritakan ketakutan dan kesakitan mereka. Seorang pelajar tingkatan tiga di Sragen, Wizdan Ridho Abimanyu, mengimbas malam selepas dia makan tengah harinya.

Saya terjaga kerana sakit perut yang mencucuk. Kepala saya sakit dan saya mengalami cirit-birit. Kemudian saya melihat rakan-rakan sekolah saya menulis tentang gejala yang sama.

Pihak berkuasa tempatan berkata bil perubatan akan ditanggung bagi mereka yang memerlukan rawatan. Sekolah telah diarahkan menghentikan sementara hidangan daripada dapur yang dikaitkan dengan kes berkenaan sementara ujian makmal diselesaikan dan latihan semula dijalankan. Guru dan ibu bapa menggambarkan suasana yang tegang, dengan sesetengahnya memberi amaran kepada anak-anak supaya tidak makan tengah hari percuma itu sehingga keyakinan kembali pulih.

Perkara yang perlu diketahui

• Indonesia menggantung operasi dapur yang dikaitkan dengan keracunan makanan besar-besaran tetapi akan meneruskan program makanan percuma dengan pengawasan lebih ketat.
• Badan Gizi Nasional dan pengawal selia telah merekodkan lebih 5,000 kes yang disyaki tahun ini, manakala badan pemantau melaporkan jumlah lebih tinggi.
• Wabak besar melanda Jawa Barat dan Jawa Tengah, termasuk 365 kes di Sragen dan lebih 1,000 kes di Kabupaten Bandung Barat.
• Agensi itu mengakui kegagalan pengawasan dan telah menutup dapur yang tidak mematuhi peraturan, melarang makanan diproses serta melancarkan siasatan bersama.
• Rancangan menghantar 5,000 cef profesional akan melatih tukang masak MBG dan menyokong pensijilan di ribuan dapur.
• Peraturan presiden baharu akan menjelaskan peranan setiap pihak, dengan Kementerian Kesihatan menyelia dan Badan Gizi Nasional melaksanakan program.
• Pakar berkata peluasan pantas mengatasi keupayaan sistem keselamatan, manakala pengawasan dan logistik yang lemah menyebabkan kawalan suhu tidak betul serta pencemaran.
• NGO menggesa program dihentikan sementara untuk membina semula kawalan; aduan yang dikemukakan kepada suruhanjaya hak asasi manusia menuntut siasatan penuh.
• Program itu memerlukan belanjawan besar, dengan 171 trilion rupiah diperuntukkan tahun ini dan jumlah lebih besar dirancang apabila pelaksanaan diperluas.
• Langkah segera termasuk memendekkan laluan penghantaran, memperbaik kebersihan dan rawatan air, melaksanakan kawalan bahaya mudah serta pelaporan telus.