Kanun Jenayah Baharu Indonesia: Legasi Kolonial Digantikan Kontroversi Moden

Era Perundangan Baharu Bermula di Asia Tenggara

Indonesia secara rasmi melaksanakan rombakan besar-besaran terhadap sistem keadilan jenayahnya, menandakan berakhirnya era kolonial dan bermulanya lembaran perundangan yang kompleks bagi negara demokrasi ketiga terbesar di dunia. Pada 2 Januari 2026, Kanun Jenayah baharu (KUHP) secara rasmi menggantikan kanun jenayah kolonial Belanda yang berkuat kuasa sejak 1918. Kerajaan menyifatkannya sebagai usaha penyahjajahan yang perlu bagi menyelaraskan undang-undang dengan nilai dan budaya semasa Indonesia, namun peralihan itu mencetuskan perdebatan sengit. Undang-undang yang mengambil masa bertahun-tahun untuk digubal itu akhirnya disahkan pada 2022, sebelum tempoh peralihan tiga tahun, dan merangkumi ratusan artikel yang menyentuh hampir setiap aspek kehidupan awam dan peribadi.

Pelaksanaan kanun itu menandakan perubahan besar dalam cara negara mengawal selia rakyatnya. Pegawai kerajaan berhujah bahawa undang-undang baharu menyediakan kerangka perundangan yang akhirnya bebas daripada pengaruh asing dan lebih sesuai dengan tatanan sosial unik kepulauan itu. Namun, pengkritik melihat undang-undang tersebut sebagai kemunduran yang mengancam hak kebebasan sivil yang diperjuangkan sekian lama. Skop kanun itu mendapat perhatian organisasi hak asasi manusia antarabangsa, pakar undang-undang dan rakan diplomatik yang bimbang takrif kabur serta hukuman berat boleh digunakan untuk menyekat perbezaan pendapat dan mengawal moral masyarakat.

Inti kontroversi ini ialah ketegangan antara kedaulatan negara dengan piawaian hak asasi manusia antarabangsa. Kerajaan menegaskan bahawa kanun baharu itu mencerminkan kehendak rakyat Indonesia serta norma agama dan budaya mereka. Namun, pelaksanaan praktikal undang-undang ini menimbulkan keresahan dalam kalangan aktivis, wartawan dan kumpulan minoriti yang bimbang undang-undang tersebut memberikan pihak berkuasa kuasa luas untuk memaksa kepatuhan dan membungkam kritikan.

Peralihan daripada Kebenaran kepada Pemberitahuan bagi Protes Awam

Salah satu perubahan paling segera dan dipertikaikan melibatkan hak untuk berhimpun. Di bawah kanun baharu, menganjurkan perarakan, perhimpunan atau demonstrasi di jalan awam tanpa memaklumkan polis kini menjadi kesalahan jenayah yang boleh dihukum penjara sehingga enam bulan. Peruntukan ini menukar pelanggaran pentadbiran yang dahulunya dikenakan kepada suatu kesalahan jenayah, sekali gus mengubah pertimbangan kumpulan masyarakat sivil dan kesatuan sekerja yang merancang tindakan awam.

Pegawai Indonesia mempertahankan peruntukan itu dengan menegaskan perbezaan antara pemberitahuan dengan kebenaran. Timbalan Menteri Undang-Undang dan Hak Asasi Manusia, Edward Hiariej, menekankan bahawa kerajaan tidak melarang penyataan pendapat, sebaliknya mewajibkan notis awal bagi mengurus ketenteraman awam. Beliau merujuk satu insiden khusus di Sumatera Barat apabila seorang pesakit dalam keadaan kritikal meninggal dunia kerana ambulans terperangkap dalam kesesakan lalu lintas akibat protes tanpa notis. Kerajaan berhujah bahawa pemberitahuan penting supaya polis dapat mengalihkan lalu lintas dan melindungi hak orang lain untuk menggunakan jalan raya.

Pemberitahuan wajib dibuat supaya polis boleh merancang dan mengalihkan lalu lintas, sekali gus memastikan hak pengguna jalan raya yang lain terpelihara.

Walaupun jaminan itu diberikan, aktivis dan sarjana undang-undang berhujah bahawa tindakan menjadikan protes tanpa notis sebagai kesalahan jenayah mewujudkan "kesan gentar". Mereka berpendapat ancaman hukuman penjara terhadap penganjuran demonstrasi spontan akan menghalang rakyat daripada menggunakan hak kebebasan bersuara, khususnya sebagai tindak balas terhadap tindakan mendadak kerajaan atau keadaan darurat. Pengkritik menunjukkan bahawa takrif perkara yang dianggap mengganggu kepentingan awam bersifat subjektif, lalu memberikan budi bicara besar kepada penguat kuasa untuk menangkap penunjuk perasaan.

Andreas Harsono, seorang penyelidik di Human Rights Watch, mengkritik peruntukan itu sebagai "artikel getah" yang boleh ditafsirkan secara longgar sehingga sesiapa pun boleh dikenakan tindakan. Usman Hamid, pengarah eksekutif Amnesty International Indonesia, menyuarakan pandangan sama dengan menyatakan bahawa berbahaya jika orang yang menggunakan hak mereka untuk menyatakan pendapat melalui demonstrasi akhirnya dipenjarakan. Terdapat kebimbangan undang-undang ini akan digunakan secara terpilih terhadap pengkritik kerajaan, tetapi tidak dikuatkuasakan terhadap protes yang sehaluan dengan kepentingan negara.

Perundangan Moral dan Pemidanaan Tingkah Laku Peribadi

Selain mengawal perhimpunan awam, kanun baharu itu turut mencampuri kehidupan peribadi rakyat Indonesia secara mendalam, sekali gus mencetuskan perdebatan sengit mengenai peranan negara dalam mengawal moral. Antara peruntukan yang paling banyak dibincangkan di peringkat antarabangsa ialah yang menjadikan hubungan seks di luar perkahwinan dan hidup bersama tanpa ikatan perkahwinan sebagai kesalahan jenayah. Di bawah Artikel 411, hubungan seks secara suka sama suka di luar perkahwinan boleh dihukum penjara sehingga setahun, manakala Artikel 412 menjadikan perbuatan pasangan yang tinggal bersama sebagai suami isteri tanpa perkahwinan yang sah sebagai kesalahan, dengan hukuman penjara sehingga enam bulan.

Kerajaan cuba meredakan kebimbangan dengan menyatakan bahawa kesalahan ini hanya boleh didakwa berasaskan aduan. Ini bermakna pendakwaan hanya boleh dimulakan jika pasangan, ibu bapa atau anak tertuduh membuat laporan polis rasmi. Mekanisme ini bertujuan menghalang polis daripada membuat serbuan aktif ke rumah dan meyakinkan industri pelancongan bahawa pelawat asing tidak akan menjadi sasaran sewenang-wenangnya. Namun, pengkritik berhujah bahawa langkah ini sekadar memindahkan kuasa pendakwaan daripada negara kepada anggota keluarga atau jiran yang mungkin berdendam.

Implikasinya terhadap komuniti LGBT amat berat. Memandangkan perkahwinan sejenis tidak diiktiraf di sisi undang-undang di Indonesia, sebarang hubungan sesama jenis secara suka sama suka pada hakikatnya tertakluk pada larangan hubungan seks di luar perkahwinan. Ini kali pertama dalam sejarah Indonesia hubungan sesama jenis secara suka sama suka antara orang dewasa secara jelas dijadikan kesalahan jenayah di bawah undang-undang negara. Human Rights Watch menyatakan bahawa langkah ini pada hakikatnya menjadikan semua hubungan sesama jenis menyalahi undang-undang, sekali gus mendedahkan individu LGBT kepada ugutan dan pemerasan.

Selain itu, undang-undang ini memberi kesan tidak seimbang kepada golongan rentan yang berkahwin melalui upacara agama atau adat, bukannya melalui negara. Berjuta-juta pasangan, khususnya di kawasan luar bandar dan dalam kalangan masyarakat Orang Asal, tidak memiliki sijil perkahwinan rasmi. Penyelidik menganggarkan sehingga separuh daripada semua pasangan Indonesia mungkin tidak memiliki dokumen ini kerana kos dan kerumitan proses pendaftaran. Ikatan perkahwinan mereka, yang sebelum ini diterima masyarakat, kini secara teknikal boleh mendedahkan mereka kepada pendakwaan jenayah di bawah kanun baharu itu.

Kesan terhadap Hak Wanita dan Kesihatan Reproduktif

Aktivis hak wanita menyuarakan kebimbangan serius tentang kesan kanun itu terhadap kesihatan reproduktif dan autonomi tubuh. Kanun baharu itu mengekalkan pemidanaan pengguguran dengan pengecualian terhad, iaitu hanya membenarkan prosedur itu dalam kes rogol atau kecemasan perubatan, dan hanya dalam tempoh 14 minggu pertama kehamilan. Selain itu, kanun tersebut mengehadkan penyebaran maklumat mengenai kontraseptif kepada golongan bawah umur dan menjadikan pemberian maklumat tentang cara mendapatkan pengguguran sebagai kesalahan jenayah.

Peruntukan ini bercanggah dengan data kesihatan awam dan piawaian antarabangsa. Undang-undang pengguguran yang ketat tidak mengurangkan bilangan pengguguran, sebaliknya mendorongnya dilakukan secara tersembunyi dan tidak selamat. Di Indonesia, dianggarkan 1.7 juta pengguguran berlaku setiap tahun, dengan kebanyakannya dilakukan di luar sistem penjagaan kesihatan rasmi. Kadar kematian ibu kekal tinggi, iaitu kira-kira 140 kematian bagi setiap 100,000 kelahiran hidup. Dengan mengehadkan akses kepada prosedur perubatan dan maklumat yang selamat, undang-undang baharu itu mengancam untuk meningkatkan kadar kematian tersebut.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia dan pelbagai badan hak asasi manusia menggesa supaya pengguguran dinyahjenayahkan demi melindungi hak wanita terhadap kehidupan, kesihatan dan kebebasan daripada layanan kejam atau menjatuhkan maruah. Dengan membingkaikan isu kesihatan reproduktif sebagai soal pematuhan moral dan bukannya kesihatan awam, kanun baharu itu menjejaskan keupayaan wanita dan gadis untuk membuat pilihan termaklum tentang tubuh dan masa depan mereka. Hal ini boleh membawa pelbagai kesan buruk, termasuk menamatkan pendidikan seseorang gadis, meningkatkan perkahwinan kanak-kanak dan menyebabkan kerosakan kesihatan fizikal yang berpanjangan.

Perluasan Kuasa Polis dan Hukuman Khidmat Masyarakat

Bersama-sama Kanun Jenayah substantif itu, kerajaan turut memperkenalkan Kanun Tatacara Jenayah baharu (KUHAP), yang menggariskan cara jenayah disiasat dan didakwa. Pembaharuan tatacara ini menimbulkan kebimbangan tersendiri, khususnya mengenai peluasan kuasa polis. Kumpulan masyarakat sivil mengkritik KUHAP kerana menghapuskan keperluan mendapatkan waran kehakiman bagi kes penangkapan dan penahanan, sekali gus membolehkan polis menahan individu tanpa pengawasan mahkamah.

Pakar undang-undang memberi amaran bahawa ketiadaan semak imbang kehakiman ini boleh membawa kepada penyalahgunaan kuasa, sekali gus memudahkan penguat kuasa membungkam pengkritik melalui penahanan sewenang-wenangnya. Yayasan Bantuan Guaman Indonesia (LBH) berhujah bahawa kanun baharu itu memberikan polis status "kuasa besar", menjejaskan kebebasan penyiasat lain dan membuka ruang untuk manipulasi kes. Perluasan kuasa ini amat membimbangkan memandangkan cabaran sedia ada dalam memastikan polis di Indonesia bertanggungjawab atas tindakannya.

Namun begitu, kanun baharu itu memperkenalkan hukuman alternatif yang bertujuan mengurangkan tekanan terhadap sistem penjara negara yang mengalami kesesakan teruk. Hakim kini boleh menjatuhkan hukuman khidmat masyarakat antara 8 hingga 240 jam sebagai ganti hukuman penjara bagi kesalahan kecil yang membawa hukuman maksimum lima tahun. Dengan penjara beroperasi hampir dua kali ganda melebihi kapasiti, langkah ini bertujuan menjadi pembaharuan berperikemanusiaan.

Bagaimanapun, penganalisis bimbang pelaksanaan khidmat masyarakat mungkin tidak seragam. Terdapat risiko pesalah lebih berada yang mendapat perwakilan undang-undang lebih baik boleh memperoleh hukuman bukan pemenjaraan, sementara tertuduh miskin yang tidak mempunyai hubungan atau sumber mungkin berakhir di penjara. Jurang ini boleh mengukuhkan tanggapan masyarakat bahawa sistem keadilan menghukum kemiskinan dan bukannya kesalahan itu sendiri. Pelaksanaan yang berjaya memerlukan pengawasan rapi serta garis panduan jelas untuk memastikan budi bicara kehakiman tidak disalahgunakan demi kepentingan politik atau kewangan.

Kebebasan Beragama di Tengah-tengah Undang-undang Penghinaan Agama

Kanun jenayah baharu itu turut mengemas kini peraturan berkaitan agama, suatu isu sensitif di negara yang mempunyai penduduk majoriti Islam terbesar di dunia. Walaupun Artikel 305 memberikan sedikit harapan kepada golongan minoriti agama dengan menjadikan pencemaran tempat ibadat dan objek keagamaan sebagai kesalahan jenayah yang boleh dihukum penjara sehingga lima tahun, konteks lebih luas kawal selia agama masih membimbangkan.

Kanun itu memperluas undang-undang penghinaan agama sedia ada daripada satu artikel kepada enam. Walaupun hukuman penjara maksimum dikurangkan kepada tiga tahun, kanun baharu itu mengandungi artikel yang pada hakikatnya mengharamkan tindakan meninggalkan agama dan menjadikan perbuatan memujuk seseorang supaya meninggalkan agamanya sebagai kesalahan jenayah. Ini merupakan kemunduran besar bagi kebebasan beragama dan berkepercayaan di Indonesia. Kanun itu juga mengiktiraf "sebarang undang-undang yang hidup" di negara ini, yang boleh ditafsirkan sebagai pengiktirafan kesahan undang-undang kepada ratusan peraturan tempatan berasaskan Syariah yang mendiskriminasi wanita dan golongan minoriti.

Aktivis yang memperjuangkan hak minoriti masih ragu-ragu sama ada perlindungan baharu bagi tempat ibadat akan dikuatkuasakan secara konsisten. Sejarah menunjukkan pihak berkuasa sering gagal melindungi golongan minoriti daripada intimidasi kumpulan garis keras, malah kadangkala berpihak kepada golongan majoriti demi mengekalkan ketenteraman. Walaupun undang-undang menjanjikan perlindungan bagi rumah ibadat, keadaan sebenar di lapangan sering melibatkan halangan pentadbiran yang menghalang golongan minoriti daripada membina atau mengubah suai tempat ibadat sejak awal lagi.

"Segala-galanya bergantung pada penguatkuasaan undang-undang. Ia juga bergantung pada sama ada kerajaan tempatan menjunjung perlembagaan atau mengutamakan kompromi politik."

Seperti yang dinyatakan Bonar Tigor Naipospos dari Institut Setara untuk Demokrasi dan Keamanan, keberkesanan kanun baharu itu bergantung sepenuhnya pada kesungguhan politik untuk menguatkuasakannya secara adil. Tanpa komitmen untuk melindungi hak perlembagaan semua rakyat, undang-undang baharu itu mungkin gagal menghalang gangguan dan peminggiran kumpulan rentan.

Bantahan Dalam Negara dan Kebimbangan Antarabangsa

Walaupun kerajaan mempertahankan kanun baharu itu sebagai hasil kedaulatan negara, undang-undang tersebut menghadapi tentangan besar di dalam dan luar negara. Di dalam negara, gabungan masyarakat sivil mengisytiharkan "darurat perundangan", dengan alasan kanun itu melanggar Perlembagaan Indonesia dan kewajipan hak asasi manusia antarabangsa. Organisasi bantuan guaman sedang menyediakan semakan kehakiman untuk mencabar kanun itu di Mahkamah Perlembagaan atas alasan ia mencabul kebebasan bersuara, memperoleh maklumat dan beragama.

Kerajaan menyatakan bahawa pihaknya mengalu-alukan cabaran ini dan melihatnya sebagai sebahagian daripada proses demokrasi yang sihat. Menteri Undang-Undang, Supratman Andi Agtas, mengakui bahawa kuasa baharu itu berisiko disalahgunakan, tetapi menekankan perlunya pemantauan awam. Namun, pengkritik berhujah bahawa frasa artikel yang kabur membuka ruang untuk pihak berkuasa menyalahgunakannya bagi menjadikan kritikan sah terhadap dasar kerajaan sebagai kesalahan jenayah.

Di peringkat antarabangsa, reaksi yang diterima bersifat kritikal. Human Rights Watch menyifatkan kanun itu sebagai "malapetaka bagi hak asasi", manakala Suruhanjaya Ahli Undang-undang Antarabangsa menganggapnya satu kemunduran besar. Kebimbangan turut disuarakan dalam kalangan diplomatik. Semasa proses penggubalan, kerajaan asing termasuk Amerika Syarikat menggesa Indonesia supaya menimbang semula peruntukan yang mengancam kebebasan sivil.

Terdapat kebimbangan bahawa penghakisan ruang sivik di Indonesia merupakan sebahagian daripada trend serantau yang lebih luas. Sekatan serupa terhadap kebebasan bersuara dan berhimpun telah dilihat di negara jiran, apabila undang-undang lese-majeste dan peraturan antipenyebaran maklumat palsu digunakan untuk menyekat perbezaan pendapat. Ketika Indonesia mengharungi landskap perundangan baharu ini, keseimbangan antara mengekalkan ketenteraman awam dengan memelihara kebebasan demokrasi kekal rapuh.

Perkara Utama

• Kanun Jenayah Indonesia baharu (KUHP) secara rasmi menggantikan kanun jenayah kolonial Belanda pada 2 Januari 2026, selepas tempoh peralihan tiga tahun.
• Menganjurkan protes jalanan tanpa memaklumkan polis kini menjadi kesalahan jenayah yang boleh dihukum penjara sehingga enam bulan, walaupun kerajaan berhujah langkah itu bertujuan menjaga keselamatan lalu lintas.
• Hubungan seks di luar perkahwinan dan hidup bersama tanpa ikatan perkahwinan dijadikan kesalahan jenayah, dengan hukuman masing-masing sehingga setahun dan enam bulan penjara, walaupun pendakwaan memerlukan aduan daripada anggota keluarga.
• Kanun itu pada hakikatnya menjadikan hubungan sesama jenis sebagai kesalahan jenayah kerana perkahwinan sejenis tidak diiktiraf di sisi undang-undang di Indonesia.
• Sekatan baharu terhadap pengguguran dan penyebaran maklumat kontraseptif menimbulkan kebimbangan mengenai hak kesihatan wanita dan peningkatan kematian ibu.
• Kanun Tatacara Jenayah (KUHAP) yang mengiringinya memperluas kuasa polis untuk menangkap tanpa waran, sekali gus menimbulkan kebimbangan tentang penahanan sewenang-wenangnya.
• Hukuman khidmat masyarakat diperkenalkan untuk mengurangkan kesesakan penjara, namun terdapat kebimbangan tentang pelaksanaannya yang tidak sama rata berdasarkan kekayaan.
• Undang-undang penghinaan agama diperluas, dan kanun itu mengiktiraf undang-undang tempatan yang "hidup" yang boleh mendiskriminasi golongan minoriti agama.
• Kumpulan hak asasi manusia dalam dan luar negara telah memfailkan semakan kehakiman dan mengecam kanun itu kerana melanggar kebebasan bersuara dan hak kebebasan sivil.