Mengapa Kebakaran Tanah Gambut Indonesia Terus Membara di Bawah Permukaan

Kebakaran yang bertahan selepas api padam

Di Talang Jambi, berhampiran kawasan perumahan di Palembang, Sumatera Selatan, kebakaran yang meliputi kira-kira dua hektar memerlukan pasukan pemadam kebakaran bergilir-gilir selama beberapa hari. Ketika pemeriksaan pada 4 Oktober 2026, Brigedier Jeneral Khabib Mahfud menyifatkan tanah gambut yang kering tetapi masih menyimpan haba di bawah tanah, menyebabkan asap dan api kembali muncul selepas kebakaran yang kelihatan dipadamkan. Seorang penduduk, Neni, 56, berkata kebakaran itu sudah berlarutan kira-kira seminggu, menyebabkan jiran-jiran mengalami kesukaran bernafas, mata pedih dan bimbang api akan merebak ke rumah mereka pada waktu malam.

Kebakaran kecil itu menggambarkan masalah utama dalam krisis jauh lebih besar yang melanda Indonesia: tanah itu sendiri boleh menjadi bahan bakar. Gambut terbentuk daripada tumbuh-tumbuhan yang mereput secara separa dan terkumpul selama berabad-abad atau beribu-ribu tahun, lalu boleh membara di bawah permukaan selama berminggu-minggu. Memadamkan api yang kelihatan tidak semestinya memadamkan bahan yang terbakar di bawahnya.

Rencana NASA bertajuk Kebakaran Tanah Gambut Menggelapkan Langit Indonesia menerangkan sebab kebakaran ini sukar dipadamkan dan mencemarkan alam sekitar. Indonesia mempunyai kira-kira 36 peratus daripada tanah gambut tropika dunia. Ketika kemarau, mendapan yang biasanya bertakung air di Kalimantan, Sumatera dan Papua boleh menjadi cukup kering untuk membolehkan api merebak di bawah tanah, menghasilkan asap yang bergerak ke negara jiran.

Oleh itu, operasi memadamkan kebakaran bukan sekadar memadamkan tumbuh-tumbuhan hutan. Anggota bomba perlu mengesan haba tersembunyi, membawa air ke lokasi yang sukar dicapai dan memastikan tanah yang mudah terbakar kekal basah. Pada masa sama, pihak berkuasa berdepan cabaran kedua: mengukur krisis apabila satelit mungkin tidak mengesan kebakaran, anggaran keluasan tanah terbakar berbeza-beza, dan statistik kesihatan meliputi populasi serta tempoh pelaporan yang berlainan.

Mengapa gambut kering begitu sukar dipadamkan

Di kawasan paya gambut yang masih utuh, air memperlahankan pereputan tumbuhan mati, sekali gus membolehkan bahan organik dan karbon terkumpul. Saliran mengubah keadaan itu. Apabila paras air tanah menurun, lapisan yang sebelum ini tepu air terdedah kepada udara dan boleh mengering menjadi simpanan bahan mudah terbakar yang jauh ke dalam tanah.

Dr Nisa Novita, penyelidik tanah gambut di pertubuhan pemuliharaan Indonesia, Yayasan Konservasi Alam Nusantara, menerangkan bagaimana ekosistem yang sama boleh berubah daripada penyimpan karbon kepada sumber pelepasan:

Tanah gambut ialah penyimpan karbon yang sangat berkesan kerana keadaan bertakung air memperlahankan pereputan, membolehkan karbon terkumpul di bawah tanah selama beribu-ribu tahun.

Novita berkata mendapan gambut di Kalimantan boleh melebihi 20 meter dalamnya. Mendapan sedalam itu mungkin mengandungi lebih daripada 6,000 tan karbon sehektar. Angka itu merujuk kepada karbon tersimpan, bukan bermakna setiap kebakaran membakar seluruh mendapan atau melepaskan kesemuanya.

Kebakaran gambut membara pada suhu yang agak rendah dan boleh merebak tanpa barisan api yang jelas kelihatan. Air yang disiram di permukaan perlu sampai ke lapisan yang terbakar, dan tanah yang kelihatan tidak berasap mungkin masih menyimpan haba yang cukup untuk menyala semula. Di Palembang, pasukan gabungan tentera, polis, pasukan bomba perbandaran dan agensi bencana menyejukkan tanah serta memantau kemungkinan kebakaran kembali berhampiran kawasan perumahan.

Robert Field, penyelidik di Universiti Columbia yang membangunkan Pangkalan Data Cuaca Kebakaran Global, menjelaskan betapa berlarutannya kebakaran bawah tanah dalam laporan NASA:

Kebakaran di permukaan kurang membimbangkan, tetapi apabila api merebak ke bawah tanah, ia seolah-olah tidak akan berhenti.

Field menjangkakan hujan bermusim yang berterusan pada Oktober atau November diperlukan untuk menamatkan kebakaran itu. Ramalan beliau menggambarkan kesukaran memadamkan kebakaran semasa kemarau, bukannya bermaksud kebakaran di permukaan tidak berbahaya.

Kemarau bertembung dengan saliran selama beberapa dekad

NASA berkata kira-kira 90 peratus kawasan Indonesia menerima sedikit atau tiada hujan pada awal Ogos 2026, berdasarkan data agensi meteorologi negara itu. El Nino, pola iklim Pasifik yang sering mengurangkan hujan di Indonesia, sedang berlaku dan semakin kuat. Dipol Lautan Hindi positif, satu lagi pola suhu laut yang dikaitkan dengan pengurangan hujan di rantau ini, turut berlaku.

Cuaca kering meningkatkan kemungkinan kebakaran bermula dan merebak, tetapi tidak menjelaskan dengan sendirinya siapa yang menyalakan api. Agensi Meteorologi, Klimatologi dan Geofizik Indonesia berkata punca pencucuhan, termasuk kegiatan manusia, masih diperlukan.

Landskap itu juga telah berubah sejak beberapa dekad lalu. Mark Cochrane, ahli ekologi di Pusat Sains Alam Sekitar Universiti Maryland, mengaitkan sebahagian daripada kecenderungan kawasan itu untuk terbakar hari ini dengan terusan yang dibina pada 1990-an bagi mengeringkan paya gambut untuk projek penanaman padi berskala besar. Perkebunan kelapa sawit dan perhutanan ladang juga telah berkembang di kawasan tanah gambut.

Kalimantan kehilangan hampir 160,000 hektar hutan pada 2025, lebih daripada satu pertiga daripada kehilangan hutan negara itu. Kehilangan hutan dan keluasan kawasan terbakar ialah ukuran yang berbeza, tetapi pembukaan tanah membantu menjelaskan bagaimana guna tanah dan kemarau boleh bergabung meningkatkan risiko kebakaran.

Susan Page, profesor Universiti Leicester yang mengkaji tanah gambut Asia selama tiga dekad, berkata gambut yang dikeringkan melepaskan karbon dioksida walaupun tidak terbakar. Kebakaran ialah episod paling ketara dalam proses kehilangan karbon yang lebih berpanjangan.

Hubungan antara saliran dengan pengurusan air melangkaui musim kering. Penilaian terdahulu menerangkan bagaimana terusan perindustrian meningkatkan risiko banjir dan kebakaran di kawasan tanah gambut Indonesia. Oleh itu, mengekalkan kelembapan gambut merupakan sebahagian daripada usaha melindungi simpanan karbon dan keupayaannya mengawal air.

Berapakah keluasan tanah yang terbakar?

Kompilasi keluasan kawasan terbakar mengikut provinsi oleh SIPONGI KEMENHUT merekodkan jumlah nasional sebanyak 202,004.30 hektar bagi tempoh Januari hingga Julai 2026. Menurutnya, keluasan itu 82,791.04 hektar, atau kira-kira 69 peratus, lebih besar berbanding angka perbandingan bagi 2025.

SIPONGI mengira keluasan kawasan terbakar menggunakan imej Landsat 8 yang digabungkan dengan taburan titik panas, pengesahan lapangan dan laporan operasi pemadaman daripada Manggala Agni, perkhidmatan kawalan kebakaran kementerian perhutanan. Ini ialah anggaran keluasan tanah yang terjejas, bukan sekadar jumlah pengesanan satelit.

Laporan berbeza dari segi tempoh dan jumlah keluasan. Satu laporan menyebut lebih daripada 202,000 hektar bagi tempoh Januari hingga Jun dan hampir 95,000 hektar lagi pada Julai, termasuk lebih 73,300 hektar di Sumatera dan Kalimantan. Angka itu tidak sepadan dengan jumlah Januari hingga Julai dalam kompilasi rasmi dan tidak boleh digabungkan seolah-olah tempohnya sama.

Anggaran satelit yang lebih baharu meletakkan keluasan tanah terbakar hampir 896,000 hektar menjelang akhir Ogos. Secara berasingan, kira-kira 200,000 hektar hutan dan tanah pertanian dilaporkan terjejas di Borneo Indonesia sejak awal Julai. Angka-angka ini menggunakan sempadan geografi, tempoh atau kaedah yang berbeza. Tiada satu pun yang menentukan jumlah daripada keluasan nasional itu yang terbakar khusus di tanah gambut pada 2026.

Turutan pemerhatian bertarikh menunjukkan perkembangan krisis itu:

• Awal Ogos: kira-kira 90 peratus kawasan Indonesia menerima sedikit atau tiada hujan, menurut data meteorologi yang dipetik NASA.
• 27 Ogos: Kementerian Kesihatan merekodkan 10,674,201 orang terjejas di tujuh provinsi.
• 31 Ogos: SiPongi merekodkan 946 titik panas.
• 2 September: NASA melaporkan pelepasan yang bersamaan kira-kira satu persepuluh daripada jumlah pelepasan musim kebakaran 2015.
• 24 September: Presiden Prabowo Subianto mengarahkan penubuhan agensi baharu bagi tanah gambut dan paya bakau.
• 4 Oktober: Pasukan di Talang Jambi terus menyejukkan kebakaran gambut berhampiran kawasan perumahan.
• 6 Oktober: Kumpulan alam sekitar melaporkan penemuan satelit yang mengaitkan sumber asap berkemungkinan dengan konsesi pertanian.

Mengapa jumlah titik panas boleh mengelirukan

Laman maklumat kawalan kebakaran hutan dan tanah Kementerian Perhutanan mengingatkan bahawa titik panas satelit ialah petunjuk awal yang memerlukan pengesahan lapangan. Titik panas tidak semestinya bermakna kebakaran telah berlaku.

Masalah sebaliknya juga penting. NASA menjelaskan bahawa instrumen satelit MODIS dan VIIRS mungkin sukar mengesan kebakaran di bawah litupan hutan, di bawah tanah atau menerusi asap tebal dan awan. Satu kebakaran mungkin menghasilkan beberapa pengesanan, sementara kebakaran tersembunyi mungkin langsung tidak dikesan.

Cochrane menerangkan masalah pemerhatian yang timbul:

Secara paradoks, kejadian asap paling teruk mungkin paling sukar diperhatikan dari angkasa menggunakan MODIS dan VIIRS.

Oleh itu, penurunan jumlah titik panas sahaja tidak membuktikan bahawa kebakaran semakin terkawal. Asap yang semakin tebal mungkin menghalang pengesanan. Pihak berkuasa memerlukan pemerhatian satelit bersama pemeriksaan lapangan, pemetaan kawasan terbakar dan laporan operasi pemadaman.

Shi Jun Wee, pelajar siswazah Universiti Maryland, bekerjasama dengan NASA dan MapBiomas untuk membangunkan kaedah menggunakan pemerhatian inframerah gelombang pendek daripada Landsat dan Sentinel 2 bagi mengesan lebih banyak kebakaran di bawah litupan hutan. Usaha itu menangani jurang pemerhatian, tetapi tidak menghapuskan keperluan untuk mengesahkan keadaan di lapangan.

Sukarelawan berdepan asap dan kekurangan air

Badan Nasional Penanggulangan Bencana Indonesia, BNPB, melaporkan lebih 39,000 orang dikerahkan dalam operasi pemadaman kebakaran bersama yang melibatkan anggota tentera, polis, kakitangan perhutanan dan kerajaan tempatan, serta sukarelawan. Operasi di lapangan turut disokong oleh pengeboman air dan usaha pengubahsuaian cuaca.

Pegawai BNPB Berton Panjaitan menyenaraikan kesukaran akses, sumber air yang jauh, kebakaran yang meluas, angin dan asap sebagai halangan utama. Sukarelawan menggali kolam dan telaga gerudi, memasukkan paip ke dalam tanah dan menggunakan pam mudah alih untuk menyalurkan air ke gambut yang terbakar.

Ramai sukarelawan ialah masyarakat peribumi Dayak atau Banjar. Dwi Sujatmoko, sukarelawan pemadam kebakaran berusia 35 tahun yang bertugas dalam jerebu selama lebih sebulan, menggambarkan kesan asap:

Asap terus menusuk hidung, mata terasa pedih, lebih kurang begitulah rasanya.

Laporan dari Kalimantan Tengah menyebut dua sukarelawan meninggal dunia selepas kesihatan mereka merosot ketika memadamkan kebakaran. Laporan itu tidak mengesahkan punca kematian dari segi perubatan. Namun, ia tetap menekankan bahaya yang dihadapi mereka yang menghabiskan masa lama berhampiran gambut yang terbakar.

Menjelang September, sukarelawan sudah pun bekerja sepanjang malam dan mengepam air ke dalam kebakaran gambut bawah tanah. Operasi berterusan di Palembang menunjukkan mengapa penyejukan dan pemantauan berulang diperlukan, walaupun di kawasan yang agak kecil.

Beban pencemaran melebihi asap kebakaran hutan biasa

NASA memetik anggaran bahawa kebakaran gambut menghasilkan tiga kali ganda zarah halus, lima kali ganda sulfur dioksida, tiga kali ganda karbon organik, serta dua kali ganda metana dan karbon monoksida berbanding kebakaran hutan tropika lain.

Zarah halus yang dikenali sebagai PM2.5 berukuran tidak lebih daripada 2.5 mikrometer. Saiznya yang kecil membolehkannya menembusi jauh ke dalam paru-paru. Page berkata zarah yang sangat halus boleh memasuki aliran darah dan menyumbang kepada masalah kesihatan di bahagian lain badan, termasuk jantung. Karbon monoksida juga beracun.

Rencana dasar kesihatan berkaitan kebakaran hutan dan tanah oleh Kementerian Kesihatan, Kebakaran Hutan dan Tanah di Indonesia: Bersiap Sedia Apabila Asap Tiba, yang ditulis penganalisis dasar Bambang Setiaji, memetik laporan situasi bertarikh 27 Ogos. Laporan itu merekodkan 4,082 kes jangkitan pernafasan akut pada hari tersebut dan 13,449 kes terkumpul di 63 kabupaten dan bandar raya di tujuh provinsi.

Jumlah lain yang dilaporkan lebih tinggi, tetapi meliputi tempoh atau populasi berlainan: lebih 50,000 jangkitan yang dikaitkan dengan kebakaran sepanjang Julai dan Ogos; lebih 170,000 kes di kawasan terjejas dari Ogos hingga pertengahan September; serta hampir 175,000 kes dari 18 Ogos hingga 21 September, termasuk lebih 40,000 dalam kalangan kanak-kanak bawah lima tahun. Jumlah ini tidak sepatutnya dicampurkan. Selain itu, tidak semua jangkitan yang direkodkan di kawasan terjejas semestinya membuktikan kaitan sebab-akibat dengan asap bagi setiap individu.

Setakat 27 Ogos, kementerian melaporkan 848 petugas kesihatan telah dikerahkan, dengan 1,691 pusat kesihatan masyarakat, 360 hospital rujukan dan 87 makmal kesihatan awam bersedia untuk bertindak. Rencana dasar itu menyeru supaya amaran menggabungkan maklumat titik panas, cuaca, angin, kualiti udara, populasi terdedah dan pemantauan penyakit, agar langkah perlindungan bermula sebelum jumlah pesakit di hospital meningkat.

Bagaimana asap sampai ke negara jiran

Pusat Meteorologi Khusus ASEAN mengaktifkan amaran jerebu serantau tertinggi, Tahap 3, bagi selatan Asia Tenggara. Asap menjejaskan Malaysia, Singapura, Brunei dan Filipina, sementara lebih 1.4 juta pelajar Indonesia dilaporkan beralih kepada pembelajaran jarak jauh dan ratusan sekolah di Malaysia ditutup. Sembilan taman negara Indonesia ditutup dan penerbangan mengalami kelewatan.

Kementerian Kesihatan Malaysia melaporkan peningkatan 259 peratus kes asma pada minggu terakhir Ogos. Kajian kualiti udara oleh ASMPH Center for Research and Innovation dan Breathe Metro Manila mendapati pencemaran di Manila melebihi empat kali ganda paras garis panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia antara 30 Ogos hingga 2 September.

Laporan lain menyebut bacaan yang menghampiri 75 kali ganda paras disyorkan di sesetengah tempat, tetapi maklumat tentang bahan pencemar, tempoh purata dan lokasi tidak konsisten. Angka itu tidak wajar dianggap boleh dibandingkan secara langsung dengan dapatan di Manila.

Ardhi Adhary Arbain, penyelidik di Agensi Riset dan Inovasi Nasional Indonesia, menggunakan WRF Chem, model yang menggabungkan cuaca dan kimia atmosfera, untuk mensimulasikan pergerakan asap. Pada Ogos, angin lazim bertiup dari tenggara sebelum beralih ke timur laut selepas merentasi khatulistiwa, dan berpotensi membawa pencemaran ke arah Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina dan Thailand.

Simulasi itu menghasilkan kepekatan PM2.5 melebihi 7,500 mikrogram per meter padu berhampiran beberapa sumber kebakaran, dengan paras maksimum melebihi 12,000 pada akhir Ogos. Ini ialah kepekatan yang dimodelkan, bukannya bacaan yang disahkan oleh stesen pemantauan. Taburan yang disimulasikan lebih setempat berbanding Ogos 2015, menunjukkan bahawa keamatan pencemaran dan keluasan geografinya ialah aspek keterukan yang berbeza.

Siasatan dan agensi tanah gambut baharu

Pihak berkuasa menyiasat dakwaan pembakaran yang dikaitkan dengan pembangunan kelapa sawit dan pembinaan jalan raya. Polis melaporkan penahanan 72 orang yang disyaki memulakan kebakaran hutan serta menjejaki rekod kewangan untuk menentukan sama ada syarikat membiayai atau mengarahkan kerja pembersihan tanah. Dalam pada itu, wakil masyarakat Dayak Kanayatn, Tono, membantah kecenderungan menyalahkan komuniti petani peribumi dengan berkata pembakaran terkawal tradisional melibatkan perancangan dan perlindungan adat.

Menjelang 29 September, kementerian alam sekitar telah menggantung operasi 57 syarikat yang dikaitkan dengan 34,636 hektar tanah terbakar. Sekatan perhutanan melibatkan 26 entiti dan hampir 11,000 hektar. Angka itu mungkin bertindih dan tidak wajar digabungkan menjadi satu jumlah keseluruhan.

Greenpeace dan Pantau Gambut mengenal pasti 6,811 titik sumber asap yang berkemungkinan antara 1 Ogos hingga 1 Oktober di lima wilayah Indonesia. Mereka mengaitkan lokasi konsesi dengan lebih 20 syarikat kelapa sawit, pulpa dan gula, termasuk First Resources dan Kuala Lumpur Kepong. Kedua-dua syarikat tidak segera memberikan maklum balas terhadap permintaan untuk mengulas. Bukti satelit yang menunjukkan asap di dalam kawasan konsesi sahaja tidak membuktikan siapa yang menyalakan api atau bahawa pembakaran dilakukan dengan sengaja.

Rekod penguatkuasaan turut merangkumi perintah mahkamah rayuan yang mewajibkan PT Banyu Kahuripan Indonesia membayar kira-kira 14 juta euro atas kerosakan alam sekitar akibat kebakaran yang meliputi lebih 3,300 hektar. Secara berasingan, hukuman yang dilaporkan bagi pelanggaran yang menyebabkan kebakaran boleh mencecah 15 tahun penjara dan denda 10 bilion rupiah, bergantung pada kesalahan serta liabiliti yang dibuktikan.

Pada 24 September, Prabowo mengarahkan penubuhan Badan Pengelola Gambut dan Mangrove Nasional, BPGMN, yang melapor terus kepada presiden. Struktur, belanjawan dan kuasa terperincinya belum diumumkan. Kuasa berpotensi berhubung permit dan kesesuaian tanah masih berupa cadangan, bukannya mandat yang telah disahkan.

Badan terdahulunya, BRGM, berhenti beroperasi pada Disember 2024 dan melaporkan usaha pemulihan kira-kira 1.6 juta hektar. Penyelidik mempertikaikan sama ada semua intervensi yang dihitung menghasilkan pemulihan berkekalan. Bekas anggota BRGM Nyoman Suryadiputra berkata badan itu tidak dapat campur tangan dalam konsesi kelapa sawit atau perhutanan yang berkongsi ekosistem gambut yang sama dengan tapak pemuliharaannya.

Hujan mungkin membawa kelegaan, tetapi pengurusan air menentukan daya tahan

Tanah gambut yang diuruskan diwajibkan mengekalkan paras air tanah tidak lebih daripada 40 sentimeter di bawah permukaan. Nyoman berkata beliau pernah menemui paras air serendah 1.5 meter di bawah tanah. Jurang itu menunjukkan mengapa peraturan rasmi dan keadaan kelembapan sebenar boleh menghasilkan risiko kebakaran yang sangat berbeza.

Bencana 2015 membakar kira-kira 2.6 juta hektar dan mengakibatkan kerugian ekonomi Indonesia dianggarkan AS$16 bilion, menurut Bank Dunia. NASA menganggarkan pelepasan musim itu bersamaan 1.75 bilion tan gas rumah hijau. Anggaran NASA pada 2 September bagi 2026 ialah kira-kira satu persepuluh daripada jumlah itu, sekitar 175 juta tan, tetapi angka itu merupakan anggaran awal musim dan bukannya jumlah muktamad.

Mekanisme serantau termasuk Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan, Pelan Hala Tuju Bebas Jerebu kedua bagi tempoh 2023 hingga 2030, dan sebuah pusat penyelaras yang sekretariatnya di Jakarta dibuka pada April. Keberkesanannya bergantung pada pelaksanaan di peringkat nasional dan kerjasama praktikal.

Tinjauan meteorologi serantau menjangkakan hujan meningkat menjelang akhir Oktober, sementara Indonesia menjangkakan musim hujan bermula lebih lewat daripada biasa. Jumlah kos ekonomi, keluasan akhir kawasan terbakar dan keberkesanan agensi yang dicadangkan masih belum diketahui. Hujan boleh membantu memadamkan kebakaran semasa; pencegahan kejadian seterusnya memerlukan gambut dikekalkan dalam keadaan basah, punca pencucuhan dikawal dan peraturan pengurusan tanah dikuatkuasakan di seluruh landskap yang saling berhubung.

Perkara Utama

• Gambut kering boleh terbakar di bawah tanah selama berminggu-minggu dan menyala semula selepas api di permukaan padam.
• SIPONGI KEMENHUT merekodkan 202,004.30 hektar terbakar dari Januari hingga Julai 2026; anggaran lain berbeza dari segi tempoh dan kaedah.
• Asap tebal, litupan hutan dan kebakaran bawah tanah boleh menghalang satelit daripada mengesan kebakaran aktif.
• Asap gambut menghasilkan pencemaran yang luar biasa tinggi, menjejaskan kesihatan dan mengganggu persekolahan merentasi sempadan negara.
• Indonesia telah mengarahkan penubuhan agensi baharu bagi tanah gambut, tetapi kuasa terperinci dan belanjawannya belum diumumkan.
• Hujan bermusim dijangka membawa kelegaan mulai akhir Oktober, manakala pencegahan berkekalan bergantung pada pengurusan air dan kawalan punca pencucuhan.